Najbardziej tragiczne wydarzenia rozegrały się w dniach 30 czerwca – 3 lipca 1943 r. Najpierw żandarmi z Radunina zabrali z Popówki wszystkich mężczyzn.
Relacje świadków
Liza Dzienisik zeznała:
„Mogła być godzina 3–4 rano. Ja już wstałam, bo było lato i widno – trzeba było przystąpić do zajęć gospodarskich. Miałam wtedy 18 lat. Widziałam tych Niemców, którzy przyjechali furmanką do wsi. Byli ubrani w ciemnozielone mundury. Zachodzili do domów i zabierali wszystkich mężczyzn, każąc ubierać się i iść ze sobą. Nie przypominam sobie dokładnie, ale wydaje mi się, że najpierw zawieziono ich do Radunina, a następnie, w tym samym dniu, do Gródka. Następnego dnia 1 lipca 1943 roku poszły do Gródka żona Michała Dzienisika Wiera i żona Aleksandra Dzienisika – Maria, aby dowiedzieć się, co się stało z ich mężami. Zostały one też zatrzymane na żandarmerii. W dniu 2 lipca 1943 roku, kiedy jeszcze było szaro, mogła być godzina 3, przyjechała do wsi znaczna ilość Niemców. Wtargnęli oni do wszystkich domów. Byli to żandarmi z Gródka, Radunina i innych miejscowości. Pobudzili śpiących, kazali im ubierać się i iść z nimi. Zanim Niemcy weszli do mieszkania, ja zdążyłam ukryć się pod łóżkiem. Słyszałam, jak żandarm pytał, kto tu mieszka, mówiąc po polsku. Następnie kazał ubierać się i iść z nimi. Na pytanie mojej mamy czy coś brać ze sobą, powiedział, że nie brać, nie trzeba, tylko szybciej wychodzić. Ja zostałam pod łóżkiem i nie wychodziłam. Myślałam, że to jest zwykła łapanka i tylko wezmą młodych, aby wysłać do Niemiec. Kiedy wyszłam spod łóżka, aby zobaczyć, co się dzieje, zauważyłam pełno Niemców na podwórku i na drodze oraz na podwórkach innych zabudowań. Byli ubrani w ciemnozielone mundury i rozmawiali ze sobą po niemiecku. Zobaczyłam, że wszystkie kobiety i dzieci były zebrane w jedno miejsce, część siedziała na furmankach, które były powożone przez mieszkańców sąsiednich wsi. Schowałam się do wnęki pod piecem i tak przesiedziałam kilka godzin, podczas gdy Niemcy wchodzili do mieszkania i wszystko przewracali. W pewnym momencie, korzystając z chwilowej nieobecności Niemców w tym pomieszczeniu, w którym znajdowałam się, wyskoczyłam przez okno do ogrodu i uciekłam do żyta i następnie do lasu i do Białegostoku”.
Tego dnia, czyli 2 lipca, resztę mieszkańców Popówki – kobiety i dzieci – wywieziono czterema lub pięcioma furmankami do Gródka. Był tam wówczas ze swym zaprzęgiem między innymi Józef Rogacz, gospodarz z Pieszczanik. Zeznał on, iż przygotować konie i wóz o świcie kazał mu podsołtys Józef Grześ (sołtys Paweł Stankiewicz dwa dni wcześniej został aresztowany):
„Po zachowaniu poznałem, że jest on zdenerwowany i sprawa jest pilna. Kiedy odjechaliśmy na odległość 50 m od mego domu, zobaczyłem samochód osobowy, przy którym stał amtskomisarz i kilku umundurowanych Niemców. Jeden z tych Niemców nakazał mi jechać do Popówki i sam wsiadł na furmankę. Widziałem, że amtskomisarz samochodem udał się również do wsi Popówka. (…) Kiedy zajechałem na miejsce, zauważyłem że wszystkie kobiety i dzieci z Popówki były zgromadzone w lesie i otoczone przez żandarmów niemieckich. Amtskomisarz zwrócił się do mnie, abym zaprzęgał do wozów konie ze stajni mieszkańców Popówki. Wtedy zauważyłem kilka furmanek z Pieszczanik, na których zauważyłem Aleksandra Grzesia, Mikołaja Grzesia i jeszcze kilku. Niemcy załadowali na cztery lub pięć furmanek kobiety i dzieci i odwieźli do Gródka. Na moją furmankę załadowali drzewo, które odwoziłem do amtskomisarza do Gródka”.
W akcji tej brali udział żandarmi z Radunina, Załuk i Gródka. Wszyscy podlegali pod ten sam Amtskomisariast w Gródku. Wśród wywiezionych kobiet była też mieszkanka Pieszczanik Aleksandra Grześ, która opiekowała się w tym czasie czwórką dzieci swej córki Marii (oboje rodzice przybywali już w areszcie). Gdy dowiedziała się o tym druga córka Zinaida, mieszkająca w Pieszczanikach, jeszcze tego samego dnia udała się do amtskomisarza w Gródku z prośbą o zwolnienie przynajmniej matki. Przekonywała, że jest niewinna, ponieważ nie była mieszkanką Popówki. Jej prośba została uwzględniona i matka wróciła do domu. Córka zabierając ją ze sobą miała możliwość zobaczyć wszystkich zatrzymanych, którzy pod strażą przybywali na ogrodzonym drutem kolczastym placu fabryki Rapalskiego przy ulicy Fabrycznej. Obecnie jest to teren Zakładu Gospodarki Komunalnej w Gródku. Nazwa ulicy się nie zmieniła.
Zinaida Grześ zeznała:
„Widziałam wszystkich zatrzymanych na podwórku dawnej fabryki w Gródku. Siostra moja Maria Dzienisik i siostra męża Wiera Dzienisik prosiły mnie, abym dla dzieci przyniosła jakąś odzież. W następnym dniu – 3 lipca – niosąc ubrania w paczkach, dowiedziałam się od mieszkańców Gródka, że Niemcy kopią już doły dla zatrzymanych. Zanosząc te paczki na plac fabryki, widziałam swoją siostrę i siostrę swego męża z odległości około stu metrów. Były one w okrutny sposób skatowane. Kiedy dowiedziałam się, gdzie jest wykopany dół, ukryłam się w odległości 500 metrów od wykopanego dołu tak, że widziałam jak samochodem ciężarowym wieźli skazańców, a potem słyszałam krzyki kobiet i dzieci i serie z automatów”.
Do kopania dołu zostało wyznaczonych kilku mężczyzn z Gródka. Jednym z nich był Konstanty Matejczuk, który tak to wspominał:
„Amtskomisarz z Gródka, Górski, polecił mi, abym nigdzie nie wychodził przez dwa dni z domu. W tym samym dniu dowiedziałem się, że takie polecenie oprócz mnie otrzymało jeszcze siedmiu mężczyzn z Gródka. Pamiętam, iż była to sobota. Zostałem wezwany do amtskomisarza, gdzie zastałem Mikołaja Kazberuka, Grzegorza Skarankiewicza, Michała Sienkiewicza, Wacława Ziniewicza i Jana Nowickiego. Amtskomisarz kazał nam zabrać łopaty i iść na żydowski cmentarz. Potem amtskomisarz Górski nakreślił nam laską, którą zawsze ze sobą nosił, granice i polecił nam wykopać dół. Po pewnym czasie samochodem osobowym przyjechał oficer niemiecki – pamiętam, że miał trupie czaszki na kołnierzu – i kazał nam kopać ten dół o połowę węższy. Po wykopaniu dołu odprowadzono nas od cmentarza około 200 metrów i kazano nam położyć się twarzą do ziemi. Po krótkim czasie nadjechały samochody ciężarowe, które zatrzymały się opodal dołu. Samochodów tych nie widziałem, a jedynie słyszałem pracujące silniki, ponieważ pilnował nas żołnierz niemiecki. Widziałem, że naokoło cmentarza żydowskiego Niemcy postawili żołnierzy. Słyszałem serie z automatów i krzyki kobiet i dzieci. Następnie samochody odjechały i żołnierz niemiecki pilnujący nas kazał nam powstać i udać się w kierunku wykopanego dołu. Pamiętam, że wykopaliśmy dół o głębokości 1,5 m, a kiedy żołnierz niemiecki kazał nam ten dół zakopywać, dół był zapełniony do połowy zwłokami przykrytymi chustkami i gałęziami. Po zakopaniu dołu ten sam żołnierz niemiecki odprowadził nas do Gródka”.
Lista ofiar
Wieloletnie śledztwo, prowadzone po wojnie przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku, wykazało iż 3 lipca 1943 roku w rejonie cmentarza żydowskiego w Gródku rozstrzelano 36 mieszkańców wsi Popówka i Pieszczaniki. Osiem miesięcy po wyzwoleniu tych terenów spod okupacji niemieckiej, 24 marca 1945 roku, zwłoki ofiar zostały odkopane i pochowane w zbiorowej mogile na cmentarzu prawosławnym w Królowym Moście. W 1965 r. postawiono na niej pomnik, który w 2013 r. – staraniem Urzędu Gminy w Gródku na wniosek rodzin ofiar – zastąpił nowy monument. Treść inskrypcji jednak jest niedokładna i zawiera błędy. Napis informuje bowiem, że w mogile spoczywają mieszkańcy „spacyfikowanej przez Niemców 30.06.1943 r.” wsi Popówka (bez uwzględnienia tych z Pieszczanik) i że w dniu 03.07.1943 r. rozstrzelanych zostało 38 osób. Tyle nazwisk liczy lista, sporządzona w porządku alfabetycznym, a nie pogrupowana rodzinami, co byłoby przecież wskazane. W dodatku kilka osób spoczywających w mogile pominięto, a dopisano takie, które tam nie leżą – zginęły w innym miejscu i czasie. Nie zawsze zgadza się też podany na pomniku wiek ofiar.

Wikipedia
Wiele czasu i wysiłku włożyłem, by to wszystko poprawić i doprecyzować. Bardzo pomógł mi w tym Andrzej Martonik z Królowego Mostu, którego dalsi krewni byli wśród ofiar tamtej zbrodni. Dotarł do nieznanych dotąd akt i zapisków, przechowywanych w Urzędzie Stanu Cywilnego w Gródku oraz w kancelariach parafii prawosławnych w Gródku i Królowym Moście. Z kolei moja daleka kuzynka Karina Borysienko ze Stawropola w Rosji przesłała mi ważne informacje, zapamiętane z opowiadań siostry babci z Józefowa, która miała bliską rodzinę w Popówce.
Listę ofiar z Popówki udało się pogrupować rodzinami w kolejności domów, w których mieszkały patrząc od szosy z Białegostoku. Było ich cztery, z tym że w jednym mieszkały dwie rodziny. Cdn.
Jerzy Chmielewski












