Bezwzględnym liderem jest czapszuro, czyli placek z mielonym mięsem, ziołami i właśnie solidną porcją orzechów. Gdy dostrzegałem południowców, a więc ludzi z Pendżabu czy Sindhu, jak kupowali te orzechy i ładowali do olbrzymich siat, by na pickupach wieźć je do siebie jak najlepszy prezent, budziło to mój życzliwy uśmiech. Bardzo mi się podobało – ten klimat, normalna roślinność, no i tutejsza gościnność mimo odizolowania łańcuchami gór wydała mi się dziwnie bliska. Nie wyzbyłem się też uczucia „naszej chaty z kraja” do końca pobytu.
Śmiechem żartem, ale nie należy zapominać, że przez wieki droga do tego miejsca pochłonęła życie niezliczonej ilości podróżników, handlowców czy uciekinierów. Dolina jest otoczona Himalajami, Hindukuszem i Karakorum. Natomiast nad samym Baltitem góruje potężny szczyt Rakaposzi, który mijałem, jadąc tutaj. Tam z dołu, przy krótkim przystanku na drodze z Giglitu, nie robił on jednak takiego wrażenia jak z dystansu. Dopiero z tarasów Baltitu widać, że jedna ściana tej góry to niemal pionowe urwisko. 7788 metrów. Jak się okazuje, jest to aż pięć i pół kilometra przewyższenia od koryta rzeki – rekord świata. Podziw i groza.
***
Mając już bazę – hostel, moim kolejnym zadaniem było znaleźć dogodne miejsce do dyskusji i obserwacji. Takim stała się jadłodajnia znajdująca się kilkadziesiąt metrów pod samym pałacem mirów (władców) Hunzy. Na schodkach doń zostawia się oczywiście buty i wchodzi na rozłożone na posadzce dywany, opierając ciało o poduszki. Po swojej lewej stronie mamy widok na całą dolinę i na szczyty górskie. Jak to w górach, pogoda zmienia się jak w kalejdoskopie. Na kilkadziesiąt minut niebo zasuwa czarna chmura, a nad miasteczkiem zrywa się ulewa, by ustąpić po chwili silnemu górskiemu słońcu.

Właściciel restauracji jest nieobecny, w kuchni pracuje jego matka. Wyrabia placki i wałkuje ciasto na oczach klientów. Kilku młodych chłopaków, którzy są tutaj pomagierami, od pierwszego dnia stali się moimi przyjaciółmi. Jeden z nich w tym samym czasie doglądał też swojego sklepiku. Inny odchodził, by poflirtować ze śliczną jak bollywoodzka gwiazda dziewczyną, trzeci zaś na przestrzeni trzech-czterech godzin zrobił się podejrzanie wesoły jak na – przynajmniej, tak deklarował – trzeźwego człowieka.
Siedząc tam sobie, słyszę, jak dobiega mnie mix przebojów puszczanych z telefonu. Piskliwe głosy kobiet drażnią uszy. To ta moda śpiewania z indyjskich filmów, która przenika aż tu – nad samą granicę z Afganistanem. Mam wrażenie, że ci kelnerzy pełnią jednocześnie funkcje kogoś w rodzaju przewodników, kelnerów animatorów zabawy, a może po prostu ludzi, którzy pracując i poznając nowych klientów, świetnie się bawią. W tym całym naznaczonym totalitaryzmami, biedą czy brakiem perspektyw regionie znalezienie takich szczęśliwych ludzi cieszy w dwójnasób.
Rudy 21-latek starał się mi przybliżyć nieco mieszkający tutaj lud Buruszo. Ta nasza znajomość zaczęła się zresztą trochę niefortunnie, bo nie wiedząc, że tutaj pracuje, chciałem po prostu zrobić mu zdjęcie. Głównie ze względu na aryjską urodę. To przykład, jak bardzo mieszkańcy górskiej części Pakistanu bliscy są fizjonomią Europejczykom.
– Wybacz, nie chciałem cię urazić, trochę głupio wyszło – zacząłem przepraszać.
– Nie martw się, to nic nowego. Ja często pozuję do zdjęć. Najśmieszniej jest, jak trafi się tutaj jakiś Anglik czy Irlandczyk. Jak widzisz, nie jestem ubrany jakoś specjalnie tradycyjnie, udaję więc na początku, że też jestem z Europy, a dopiero po czasie ujawniam swoją prawdziwą tożsamość, że jestem Buruszo. Wtedy oni są w szoku.
– Co to znaczy być Buruszo w Pakistanie? – pytam. – Kto to w ogóle tacy Buruszowie?
Chłopak przykucnął na jedno kolano na poduszce, podczas gdy ja piłem kolejną herbatę z mlekiem.
– To trudne pytanie… Wiele tutaj mieszka różnych narodów. Wiesz, ja odpowiadam głównie na proste pytania po angielsku. Chyba żeby ci powiedzieć coś więcej, musiałbym przejść na buruszaski, szina, urdu albo wachański – zaśmiał się, klepiąc ręką w kolano i patrząc wymownie na innych ludzi koło nas.
– Skąd znasz tyle języków? To powszechne?
– Mamy jeden swój, którego uczymy się od matki i ojca, jeden lokalny obcy, np. wachański, jeden, którym się tutaj posługujemy wszyscy albo przynajmniej go rozumiemy, jak szina, mamy też język państwowy urdu, którego uczymy się w szkołach… A i jeszcze w sumie mógłbym dodać angielski do tego. To jest chyba nieco skomplikowane.
– To prawda, że nikt nie jest w stanie w ogóle zrozumieć, o czym rozmawiacie między sobą, mówiąc po buruszasku?
– Nie do końca. Ja myślę, że każdy zrozumie to, co płynie z naszej religii: imam, hadżdż, meczet, medresa… Więc zawsze, jak jakiś kontekst religijny się pojawia, to przynajmniej moi przyjaciele, którzy nie są Buruszo, to rozpoznają. No ale jak już mówimy o tym, co zrobić z odziedziczoną ziemią albo co komu dać i kiedy to zrobić… O! Albo np. mówimy o pogodzie, to wtedy jest już bardzo ciężko – znowu zaśmiał się szczerze, klepiąc w kolano.
– A czy wy sami wiecie, skąd się tutaj wzięliście?
– Nieeee… My tutaj byliśmy zawsze. Nasz język na pewno ma jakieś 10 000 lat. Byliśmy tu jeszcze, jak czczono tylko ogień. Przed Pakistanem, przed Brytyjczykami, przed islamem…
Czy dziesieć tysięcy, to wątpliwe, ale na pewno mój rozmówca miał rację, że język buruszaski pojawił się tutaj przed językami indoeuropejskimi. Jest dla tej części Azji tym, czym baskijski w Europie. Nie wiadomo, jakie są jego korzenie, ani nie ma żadnego innego języka na Ziemi, który byłby z nim spokrewniony. Badania jednak trwają i pojawia się parę ciekawych teorii. Jedna głosi, że jest on spokrewniony z grupą języków jenisejskich, inna, że z językami kaukaskimi. Gdzie Rzym, gdzie Krym? – chciałoby się zapytać. To, co wiadomo na pewno, to to, że pozostał tutaj nie zasymilowany i nie wchłonięty tyle lat, podobnie jak wspomniana wcześniej gwara torokańska z Polesia głównie dzięki izolacji, ale też niebywałej bitności górali.
Wysłuchałem kilku zdań niemal bez tchu mimo oporów chłopaka, który w końcu dał się namówić na próbkę swego języka.
– I co to było? – pytam.
– Powiedziałem, że dziś sporo pada, więc mam nadzieję, że nagoni nam ludzi na jedzenie. Ha ha!
Gdy już mowa o wojowniczości tego narodu, to najlepiej pisał o niej brytyjski podróżnik i konkurent do palmy pierwszeństwa w Balticie – sir Francis Younghusband. W wydanej pod koniec XIX wieku książce „Serce Kontynentu” kreślił taki oto obraz:
„Głęboko pośród gór, dostępne jedynie przez wysokie, ośnieżone przełęcze lub przez wąskie, nieprzejezdne wąwozy to małe państewko zrodziło i wyhodowało rasę ludzi, którzy – wyruszając ze swoich górskich kryjówek – nieustannie nękali wszystkie okoliczne kraje. Kupcy na szlaku z Jarkandu do Indii nieustannie cierpieli z powodu tych dzikich rozbójników. Miłujący pokój mieszkańcy dolin Jarkandu byli stale wystawieni na ich ataki i zmuszani do płacenia im okupów, koczowniczy Kirgizi rozproszeni bezbronnie w swoich namiotach w otwartych dolinach Pamiru, musieli płacić im trybut lub cierpieć konsekwencje odmowy. Kaszmirska piechota w Gilgit obawiała się ich ataków, a nawet biedni Baltici w odległym i niedostępnym Askoli drżeli na samą myśl o nich. Nikt nie mógł dopaść tych dzikich najeźdźców z Hunzy, bezpiecznych w swoich niezdobytych dolinach, ale oni mogli uderzyć w każde miejsce wokół”.
Warto dodać do tego parę słów o samym autorze tego tekstu. Francis Younghusband realizował w Azji Centralnej misję wywiadowczą w ramach brytyjsko-rosyjskiej rywalizacji. Jego wyprawa do Baltitu miała na celu zbadanie strategicznych przełęczy górskich, zablokowanie wpływów rosyjskich oraz poskromienie mira Safdar Ali Chana napadającego na karawany, co unaocznia przytoczony fragment. Sytuacja eskalowała w konflikt zbrojny, a ekspedycja karna wysłana przez poddanych królowej Wiktorii zakończyła żywot państewka.
Younghusband, przemierzając latami Azję Centralną, z czasem dobrze orientował się w jej realiach. Podobnie jak Grąbczewski umiał posługiwać się miejscowymi językami. Znał lokalne uwarunkowania, strukturę władzy imperiów i sieci zależności u ich poddanych. Jeśli więc mieszkańcy Hunzy okryli się tak złą sławą wśród nie grzeszących przecież pokojowym nastawieniem sąsiadów, chcąc nie chcąc górale sami prosili się o problemy.
Po wnętrzach pałacu mirów (władców) Hunzy oprowadzał mnie około czterdziestoletni mężczyzna. Pokazywał kindżały, skóry z jaków, chodaki, biżuterię arystokracji, portrety panujących oraz mnóstwo ich korespondencji z monarchami innych państw. Pożółkłe papiery, zapisane chińskim alfabetem, wieńczyła cesarska pieczęć, a obok na sąsiedniej stronie była wersja po persku, czyli od Buchary po Indie w języku elit. Przewodnik pokazywał też listy od Anglików, opatrzone lwem i koroną.

Wreszcie w którejś z sal zobaczyłem zdjęcie Bronisława Grąbczewskiego. Przewodnik wprowadził tam tylko mnie i zamknął drzwi, mówiąc: – Do tej sali pozwalamy wejść tylko Polakom, Rosjanom i Anglikom. Uczestnikom Wielkiej Gry.
Dobrze skrojony carski mundur, przystojny lewy profil i modny, zadarty w górę wąs upodabniał Polaka na portrecie do dziesiątków innych oficerów jego epoki. Nic specjalnego. Być może przez ten brak romantycznego sznytu, jakiegoś pióra w ręku, rozchełstanej po Reytanowsku koszuli czy bujnych włosów romantyków, do dziś nie doczekał się Grąbczewski w Polsce choćby uliczki swego imienia. O ironio, pamiętają o nim w Pakistanie.
Wyszliśmy na taras. Góry pogrążone były w sino-granatowych chmurach. Spojrzałem na podobny do tapczanu tron mira. Wyobraźni nie trzeba było specjalnie uruchamiać. Obrazy same stawały przed oczami jak żywe.

Grąbczewski pisał o spotkaniu z Safdar Ali Chanem w 1888 roku:
„Chan siedział na wzniesieniu przy otwartej ścianie tarasu, skąd roztaczał się majestatyczny widok na dolinę rzeki Indus, rozszerzającej się ku południowi i tonącej w bogatej zieleni pól i ogrodów. Nad niemi wznosiły się olbrzymie masywy gór Hindukuszu na północ i Himalajów na południe, pokrytych śniegami i lodowcami. Groźniejszego widoku żadna wyobraźnia nie stworzy.
Safder-Ali ubrany był w ciemny chałat domowej roboty, nie różniący się od ubrania innych przedstawicieli rodów; tylko za jego szeroki pas skórzany wetknięte były dwa handżyry ze złotemi rękojeściami, bogato osadzonemi drogiemi kamieniami. Na głowie miał biały zawój z przetykanego złotem przejrzystego muślinu indyjskiego, z pióropuszem, spiętym brylantową spinką”.

Byłem w tym samym miejscu i wyobrażałem sobie tamto spotkanie:
„Zobaczywszy mnie w otworze, Safder-Ali-Chan szybko zszedł ze wzniesienia i posunął się na moje spotkanie. Przywitaliśmy się serdecznie i po wzajemnych zapytaniach o zdrowie chan przeprowadził mię ku wzniesieniu i posadził obok siebie. Gdy przechodziliśmy wśród klęczącej starszyny, przedstawiciele klanów (rodów) witali mię na sposób indyjski, przykładając prawą rękę do czoła i serca, i pochylając twarze nisko ku ziemi”.
Chciało mi się piać z zachwytu, bo przecież w Wachanie czy Pamirze widziałem identyczne powitania. Co prawda bardzo rzadko i jak mniemam miały pozostać niezauważone, ale zdarzały się. W Afganistanie mój przewodnik Gorg Ali, a w Pamirze Mastonszoh z miasta Chorog wykonywali takie gesty zazwyczaj, gdy byłem w pewnym oddaleniu, jakby tylko dla swoich, ale jednak!
Na Podlasiu również doświadczyłem, że pewne gesty i zachowania, a nawet informacje, są tylko dla miejscowych. Ileż to razy, gdy rozmowa schodziła na tematy białoruskie, języka, legend czy choćby szeptuch, zawsze na początku napotykałem na milczące zakłopotanie mych rozmówców. Dopiero po latach zrozumiałem, że to z obawy i niepewności odnośnie mojej reakcji. Bo nie wiadomo jak taki gość z Warszawy się zachowa. Czego chce? Wyśmiać, czy wybadać? Zadrwić, czy rzeczywiście czego się dowiedzieć. Stąd odpowiedzi w stylu: „A szto tam, jak howorymu, tak howorymo… Szeptuchi? Nu je, ali to ne u nas”.
Przewodnika spytałem najpierw o tron – czy na pewno to ten sam z 1888 roku. Potwierdził. – Niestety czasem ludzie chcą na nim usiąść, stąd linka zakazująca iść dalej – zaczął objaśniać. – Dla dobrego zdjęcia zrobią wszystko. W sumie trochę się nie dziwię. No, ale jakby tak każdy siadał, to ile ten tron by wytrzymał?
– A czy witacie się tu, przykładając rękę do czoła i serca? – zapytałem. – Wydaje mi się, że widziałem już to w Afganistanie…
Nieco zaskoczony przewodnik zademonstrował na sobie opisane przez Grąbczewskiego przywitanie. Powiedział, że dziś sprowadza się ono raczej tylko do krótkiego przyłożenia dłoni do serca.
– Jest jedna świętość – szybko dodał – a mianowicie, gdy przylatuje do nas duchowy zwierzchnik ismailitów Aga Chan. Słyszałeś o nim? Wtedy wręcz obowiązkiem wiernych jest właśnie tak go witać. Podobnie ze starszyzną, z ludźmi zasłużonymi.
– A pokłon do ziemi? – teraz ja zademonstrowałem.
– Czym ważniejsza i starsza jest od nas osoba, z którą sie witamy, tym wyraźniej trzeba zaznaczyć ucałowanie zewnętrznej strony własnej dłoni. Widzisz? Ooo tak. I musisz się trochę pochylić, ale nie aż tak mocno. O, teraz lepiej. Ale z obcokrajowcami witam się zwyczajnie – wyciągnął ku mnie prawą dłoń i uśmiechnął.
Podałem mu więc rękę i również serdecznie się uśmiechnąłem. Cdn.
Mateusz Styrczula
Fot. autor











