Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Antybohater

Białoruski epizod naczelnego dowódcy UPA

20 października br. Lwowska Rada Obwodowa podjęła uchwałę o ustanowieniu roku 2027 Rokiem Ukraińskiej Powstańczej Armii (UPA), jej dowódcy Romana Szuchewycza oraz innego działacza Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów, Ołeha Olżycza. Natychmiast spotkało się to z ostrą negatywną reakcją władz w Warszawie.

Już od dłuższego czasu mamy do czynienia z pogorszeniem relacji polsko-ukraińskich ze względu na spory historyczne, dotyczące w szczególności Ukraińskiej Armii Powstańczej (UPA). Jej dowódcy – tak wyższego, jak i niższego szczebla – i partyzanci w powszechnej świadomości Ukraińców są postrzegani jako bohaterowie, którzy heroicznie walczyli z hitlerowskimi Niemcami i stalinowskim ZSRS. Z kolei dla Polaków pozostają zbrodniarzami odpowiedzialnymi za okrutne rzezie polskiej społeczności Wołynia i Galicji Wschodniej w latach 1943–1945. 

Roman Szuchewycz wraz z innymi oficerami batalionu policyjnego nr 201 w okupowanej Białorusi, 1942 r.
Roman Szuchewycz wraz z innymi oficerami batalionu policyjnego nr 201 w okupowanej Białorusi, 1942 r.

Mało kto jednak zwraca uwagę, że Roman Szuchewycz „Taras Czuprynka” – głównodowodzący ukraińskiej partyzantki od sierpnia 1943 r. do śmierci w obławie NKWD siedem lat później – miał również swój „białoruski epizod”. Bowiem w latach 1941–1942 w stopniu kapitana pełnił służbę w batalionie policyjnym okupanta niemieckiego.

Roman Szuchewycz urodził się 30 czerwca 1907 r. w Krakowcu na Lwowszczyźnie w ukraińskiej rodzinie inteligenckiej o wielopokoleniowych tradycjach. Jego dziadek Wołodymyr był znanym ukraińskim działaczem społecznym, pedagogiem, publicystą oraz wybitnym znawcą etnografii Huculszczyzny, a stryj Stepan – ukraińskim działaczem niepodległościowym i adwokatem). Został ochrzczony w grekokatolickiej cerkwi Zaśnięcia Matki Bożej we Lwowie przez ks. Iwana Stoćkiego, dziadka ze strony matki. Od 1923 r. należał do Ukraińskiej Wojskowej Organizacji (UWO), z której ramienia trzy lata później dokonał zamachu na lwowskiego kuratora oświaty Stanisława Sobińskiego. Musiał zyskać uznanie kierownictw Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów (OUN), gdyż to właśnie jemu powierzono pion walki bieżącej, mianowicie prowadzenie akcji terrorystycznych. W 1925 r. ukończył Gimnazjum Akademickie we Lwowie, po czym rozpoczął studia na Politechnice Gdańskiej w Wolnym Mieście Gdańsku. Rok później przeniósł się jednak na Wydział Budowy Mostów Politechniki Lwowskiej, gdzie w 1934 r. uzyskał dyplom inżyniera. 

W latach 1928–1929 Szuchewycz odbył służbę w Wojsku Polskim jako artylerzysta, nie ukończywszy jednak podchorążówki z powodu uznania go za „element niepewny politycznie” (przynależność do OUN). Dalsze szkolenie wojskowe uzupełnił na nielegalnych kursach organizowanych przez OUN w Niemczech i Wolnym Mieście Gdańsku. 

W 1931 r. w porozumieniu z towarzyszami walki podjął decyzję o zabójstwie posła Tadeusza Hołówki, a następnie osobiście nadzorował organizację zamachu, skutecznie dokonanego 29 sierpnia 1931 r. przez bojówkę  OUN. Tutaj wypada podkreślić, że poseł Hołówko – jak pisze historyk Grzegorz Motyka – był znany „ze swych wysiłków na rzecz wypracowania porozumienia między Polakami a Ukraińcami”, a sam czyn potępiły Ukraińska Reprezentacja Parlamentarna w Sejmie II RP oraz środowisko emigrantów petlurowskich. 

Nieuchwytny jak dotąd dla władz Szuchewycz został zatrzymany podczas masowych aresztowań członków OUN po dokonanym 15 czerwca 1934 r. przez ukraińskich nacjonalistów zabójstwie ministra spraw wewnętrznych RP Bronisława Pierackiego. Trafił wtedy do obozu w Berezie Kartuskiej, po czym w 1936 r. sądzony we Lwowie za działalność antypaństwową skazany został na cztery lata więzienia. 

Na podstawie amnestii wyszedł na wolność już 27 stycznia 1937 r. Wtedy – z uwagi na trudną sytuację materialną rodziny – wraz z Bohdanem Czajkowskim (również członkiem OUN) założył we Lwowie agencję reklamową „Fama”, pierwszą taką ukraińską firmę w Galicji Wschodniej. Oprócz realizacji nowoczesnych kampanii i reklam, była jednocześnie fasadą struktur nacjonalistycznego podziemia. 

Roman Szuchewycz jako Główny Dowódca UPA podczas inspekcji na Wołyniu, listopad 1943 r.
Roman Szuchewycz jako Główny Dowódca UPA podczas inspekcji na Wołyniu, listopad 1943 r.

W 1938 r. Szuchewycz nielegalnie przekroczył granicę polsko-czechosłowacką, włączając się w organizację ukraińskich oddziałów wojskowych (tzw. Siczy Karpackiej) na terenie Karpato-Ukrainy. 15 marca 1939 r. proklamowano tam niepodległe państewko ukraińskie na czele z prezydentem ks. Augustynem Wołoszynem, spacyfikowane natychmiast przez Węgry. 

Wskutek agresji III Rzeszy i ZSRS na Polskę Szuchewycz jesienią 1939 r. przybył do Krakowa, gdzie działał w tolerowanych przez Niemców strukturach OUN. 10 lutego 1940 r. na Krajowej Konferencji doszło do rozłamu w łonie organizacji na banderowców (radykałów na czele ze Stepanem Banderą) i melnykowców (bardziej umiarkowanych na czele z Andrijem Melnykiem). Szuchewicz opowiedział się po stronie banderowców, po czym został wybrany do składu ich frakcji – Rewolucyjnego Prowidu OUN-B i mianowany prowidnykiem na teren Generalnego Gubernatorstwa. 

Gdy z początkiem 1941 r. hitlerowcy – w ramach przygotowań do uderzenia na Związek Sowiecki – zaczęli formowanie przy Wehrmachcie ukraińskich batalionów o kryptonimach „Nachtigall” (330 żołnierzy) i „Roland” (280 żołnierzy), dowódcą pierwszego z nich został właśnie Szuchewycz. Na jego czele po agresji III Rzeszy na ZSRS wraz z armią niemiecką 30 czerwca 1941 r. wkroczył do Lwowa, gdzie wkrótce wybuchł pogrom antyżydowski (nic nie wiadomo jednak o jego bezpośrednim zaangażowaniu w tą akcję). Nastroje lokalnej ludności były wówczas antysowieckie z uwagi na doświadczenie represji stalinowskich  z lat 1939–1941 oraz odkrycie ciał więźniów, którzy padli ofiarą masakr więziennych dokonanych przez NKWD (zginął w nich m.in. Jurij Szuchewycz, brat Romana), co zostało zresztą wykorzystane dla własnych celów przez propagandę III Rzeszy i OUN. 

Po tym jak Niemcy jesienią 1941 r. postanowili na bazie rozwiązanych batalionów „Nachtigall” i „Roland” sformować 201 Batalion Schutzmannschaft, przyszły główny dowódca UPA postanowił do niego się zaciągnąć. Podpisał roczny kontrakt, mimo iż naziści rozpędzili utworzony 30 czerwca 1941 r. ukraiński rząd Jarosława Stećki oraz wszczęli brutalne represje wymierzone w członków OUN. Zapewne decyzja ta mogła być podyktowana chęcią zdobycia większego doświadczenia wojskowego oraz przekonaniem, że III Rzesza to jedyny realny sojusznik dla sprawy ukraińskiej niepodległości. 

16 marca 1942 r. batalion – już pod jego dowództwem – został skierowany na tereny Białorusi, gdzie wszedł w skład 62. pułku 201. Dywizji Ochronnej, która od lipca podporządkowana była dowódcy SS i Policji w strefie Grupy Armii „Środek”, Erichowi von dem Bach-Zelewskiemu, późniejszemu pacyfikatorowi Powstania Warszawskiego. 

Jak pisze polsko-białoruski historyk Eugeniusz Mironowicz, batalion nr 201 pod dowództwem Szuchewycza brał udział w zwalczaniu sowieckiego ruchu oporu i pacyfikacjach w trójkącie Witebsk-Mohylew-Lepel, przy czym „jego podwładni […] zabili w tym czasie ponad 2 tys. miejscowych chłopów i partyzantów” (dla porównania – straty własne batalionu to zaledwie 49 funkcjonariuszy!). Nagminne było „określanie w sprawozdawczości i propagandzie wszystkich zamordowanych «bandytami» lub «partyzantami», także dzieci, kobiet, starców lub ukrywających się Żydów” (opinia ta znajduje potwierdzenie we wspomnieniach białoruskiego pisarza emigracyjnego i działacza antykomunistycznego Konstantego Akuły). Dalej Mironowicz zauważa, iż oficerom 201. batalionu służba ta „przyniosła […] wiele doświadczeń wykorzystywanych później w szeregach Ukraińskiej Powstańczej Armii, gdzie trafili w 1943 r.”, z czym zgadza się większość polskich oraz zachodnich historyków. Z kolei ukraiński historyk Wołodymyr Wjatrowycz przedstawia tę kwestię zupełnie inaczej, sprowadzając służbę Szuchewycza w Białorusi wyłącznie do ochrony obiektów strategicznych i szlaków kolejowych.

Po wygaśnięciu kontraktu Szuchewycz zszedł do podziemia i jako członek składu Biura Prowidu OUN-B oraz referent wojskowy włączył się w organizowanie ukraińskiej partyzantki pod egidą banderowców. Na III Nadzwyczajnym Zjeździe OUN-B (21–25 sierpnia 1943 r.) powołano go na Głównego Dowódcę UPA (komendanta) w randze generała. Wtedy to w pełni zaakceptował brutalny charakter antypolskich czystek na Wołyniu nadzorowanych przez wołyński Prowid OUN-B z Dmytrem Klaczkiwskiem „Kłymem Sawurem” na czele i zdecydował się na rozszerzenie ich na teren Galicji Wschodniej (zachowały się stosowne rozkazy na piśmie, jak np. rozkaz Głównego Sztabu Wojskowego UPA nr 7/44 z 5 maja 1944 r.). Zmianie uległa też strategia walki UPA, gdyż – jak zauważa historyk Jakub Siemiątkowski – od tej pory „starcia zbrojne z Niemcami stały się znacznie rzadsze”. 

„Taras Czuprynka” walką ukraińskiego podziemia przeciwko sowieckiemu zniewoleniu Zachodniej Ukrainy (terytorialnie działalność UPA ograniczała się przede wszystkim do Wołynia i Galicji Wschodniej) kierował do śmierci. Poległ 5 marca 1950 r. w obławie sowieckiego aparatu bezpieczeństw pod Biłhoroszczem k. Lwowa. Jego rodzinę poddano zbiorowej odpowiedzialności (więzienia, łagry). Za poświęcenie dla kwestii ukraińskiej niepodległości, której – jak zauważył ukraiński historyk nurtu liberalnego Wasyl Rasewycz –nie można mu odmówić, ma obecnie szansę trafić do Ukraińskiego Panteonu Narodowego w Kijowie. Z kolei Lwowska Rada Obwodowa 20 października 2026 r. przegłosowała ogłoszenie roku 2027 na Lwowszczyźnie rokiem Romana Szuchewycza (w związku ze 120. rocznicą urodzin), UPA i ukraińskiego poety Ołeha Olżycza, przeciwko czemu zaraz zaczęło protestować wielu polskich polityków i działaczy. Z otoczenia prezydenta Wołodymyra Zełenskiego szybko nadeszła odpowiedź, że ta uchwała nie wejdzie w życie. Jeszcze tego samego dnia wieczorem została usunięta z oficjalnej strony internetowej obwodu lwowskiego. Nie oznacza to jednak, że ten konflikt pamięci historycznej zostanie całkowicie zażegnany. 

(wg)

Źródła:

  1. L. Sowa, Stosunki polsko-ukraińskie 1939–1947. Zarys problematyki, Kraków 1998.
  2. Mironowicz, Wojna wszystkich ze wszystkimi. Białoruś 1941–1944, Kraków 2015.
  3. Motyka, Ukraińska partyzantka 1942–1960. Działalność Organizacji Ukraińskich Nacjonalistów i Ukraińskiej Powstańczej Armii, Warszawa 2006.
  4. Motyka, Wołyń ’43. Ludobójcza czystka. Fakty, analogie, polityka historyczna, Kraków 2016. 
  5. Siemiątkowski, Skąd bierze się kult UPA?, https://szturm.com.pl/index.php/miesiecznik/item/528-jakub-siemiatkowski-skad-bierze-sie-kult-upa [30.08.2026].
  6. Torzecki, Polacy i Ukraińcy. Sprawa ukraińska w czasie II wojny światowej na 

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com