O konfliktach pisaliśmy na łamach „Cz” wielokrotnie. Tych, które miały miejsce w przeszłości, ale i o tych, które wciąż dzieją się na naszych oczach. Wiele z tych historycznych sporów, jak między Palestyńczykami i Żydami, są tak stare, że właściwie nie wiadomo co jest ich źródłem. Kolejne fazy wydają się być odsłonami tego samego teatru, w którym jedynie zmieniają się aktorzy oraz sceny. Żyjąc w globalnej wiosce mamy często wrażenie, że nie tylko całe narody, ale i niewielkie społeczności tkwią w konfliktach na różną skalę. Słyszymy o dialogu zwaśnionych stron, mediacjach oraz impasie. Pewne schematy wydają się być nie do przezwyciężenia, co nie prowadzi do ich zakończenia. Pytania pozostają bez odpowiedzi. Czy da się coś z tym zrobić, zmienić perspektywę? Okazuje się, że z konfliktem można pracować, a ulgę może przynieść psychologia zorientowana na proces Arnolda Mindella, psychologa który pracował m.in. z konfliktem na Bliskim Wschodzie
Wiem czym jest konflikt. Sam przez wiele lat żyłem konfliktem pamięci wokół zbrodni „Burego”. Nie rozumiałem dlaczego w obliczu tak doniosłej tragedii nawet po wielu latach istnieje barykada zantagonizowanych stron. Wydawało mi się, że potworność wojny powinna łączyć potomków jej ofiar w duchu pacyfizmu i przebaczenia, tak jak to pokazał naród niemiecki. Jednoznacznie stałem po stronie niewinnych ofiar, rówieśników moich dziadków. Odrzucała mnie postawa apologetów zbrodniarzy. Nie zapomnę swojego zaskoczenia, gdy jeden z organizatorów marszu ku czci Żołnierzy Wyklętych w Hajnówce powiedział mi kiedyś, że oni robią to… z powodu takich jak ja. Wtedy tego nie rozumiałem, pozostając w zamrożeniu jako jeden z głosów i adwokatów tych, którzy nie mogli bronić swojego dobrego imienia. Zacznijmy zatem od teorii, która działa jedynie w praktyce procesu grupowego.

racyja.com
W psychologii zorientowanej na proces konflikt nie jest problemem do rozwiązania. To stan, który ma własną dynamikę, posiada własne role i domaga się dokończenia. Impas, który konfliktom towarzyszy, nie mówi nam o tym, że strony się nie dogadały. Bierze się stąd, że nie wszystkim głosom przyznaliśmy prawo istnienia. To fundament od którego można rozpocząć pracę z dowolnym konfliktem.
Konflikt nie eskaluje dlatego, że ktoś ma rację. Eskaluje dlatego, że coś nie zostało wysłuchane
W tym podejściu nie pracuje się z poszczególnymi osobami, a z rolami, które te osoby przyjmują w danym konflikcie. Jako rolę rozumie się tu zestaw przekonań, emocji, historii, lojalności i często traum. W konflikcie pamięci wokół zbrodni z 1946 roku najważniejsze role to „obrońca ofiar” oraz „apologeta wyklętych”. To są pozycje, w które uczestnicy konfliktu wchodzą często w sposób nieuświadomiony. Nigdy nie ukrywałem, że identyfikowałem się z tą pierwszą rolą. Im silniej się z nią utożsamiałem, tym mniej dostrzegałem proces, który prowadził mnie do zamrożenia.
Gdybyśmy mogli konflikt narysować jako diagram, byłby to układ zamknięty ze stronami polaryzacji w polu na zasadzie „A istnieje dzięki B” oraz „B istnieje dzięki A”. Psychologia zorientowana na proces dowodzi, że strony konfliktu współtworzą się nawzajem. Doskonale zdaję sobie sprawę, że mój wywód idzie w poprzek zakładanym przez wielu zasadom moralnym, ale taki rysunek jest kluczowy dla zrozumienia procesu. A zatem im bardziej będę stał jednoznacznie po stronie ofiar polskiego szowinizmu, tym bardziej druga strona będzie się okopywać w narracji obronnej, doklejając do tego patriotyzm. Dzieje się tak nie dlatego, że coś musi być dobre albo złe, a dlatego że system potrzebuje równowagi napięć.
Tu się na chwilę zatrzymajmy. Arnold Mindell nie był teoretykiem konfliktu w klasycznym sensie. Z wykształcenia fizyk, później jungowski analityk, przez większość życia zajmował się tym, co dzieje się na granicy porządku i chaosu – w snach, w ciele, w relacjach i w konfliktach społecznych. Jego metoda pracy nie powstała przy biurku, lecz w praktyce pracy z doświadczeniem, także z tym, co trudne, chaotyczne i społecznie nieakceptowane. Mindell pracował zarówno z jednostkami, jak i z grupami dotkniętymi ostrymi konfliktami: od sporów rasowych w USA, przez napięcia etniczne i religijne, po pracę na Bliskim Wschodzie. Jego metoda rozwijała się tam, gdzie klasyczne podejścia – mediacja, negocjacje, a nawet psychoterapia – okazywały się niewystarczające.
Wnioski, do których doszedł dzięki swojej praktyce, są banalne w swojej prostocie, ale coś sprawia, że zwykle trudno nam spojrzeć właśnie w ten sposób. Zatem konflikt nie musi być błędem systemu, ale może i powinien być istotnym komunikatem. Zamiast pytać o to „jak zakończyć konflikt?” należałoby raczej spojrzeć na niego z oddali i zapytać: co próbuje się wydarzyć poprzez ten konflikt? Jakie doświadczenia, głosy lub role zostały z niego wykluczone? Dlaczego system w ramach którego istnieje konflikt potrzebuje właśnie takiej formy napięcia, która niejako go „niesie”?
Psychologia zorientowana na proces nie pyta: kto ma rację? Pyta: jaki głos nie został jeszcze wysłuchany – i jaką cenę płacimy za jego milczenie?
Konflikt jako proces dynamiczny przejawia się jednocześnie w emocjach, myślach, narracjach, reakcjach ciała i dalej – w strukturach społecznych a nawet symbolach. A to oznacza, że praca z konfliktem nie polega na wskazaniu strony która ma rację ani szukania kompromisu lecz na poszerzeniu świadomości pola, w którym konflikt się rozgrywa. Kluczowe a zarazem odkrywcze w myśleniu Mindella jest odejście od kategorii „stron konfliktu” ku rolom w konflikcie. To są nie tylko poszczególne opinie po każdej ze stron, ale całe pakiety doświadczeń: emocji, historii przeżytych i usłyszanych, lojalności wobec grupy, ale też władzy i oczywiście traumy.
Role w konflikcie nie są przypisane raz na zawsze do konkretnych osób. Metoda psychologii zorientowanej na proces zna przypadki przemieszczania ról (jestem tego przykładem). Należy sobie uświadomić, że role te są często nieuświadomione. Osoba może mówić z jednej roli, jednocześnie nosząc w sobie inną, której nie ma prawa ujawnić. W konflikcie pamięci wokół „Burego” może to być apologeta sprawców, którego rodzina również ucierpiała z rąk leśnych grup. Po drugiej stronie widzę osobę, której donos mógł kogoś skrzywdzić, co skończyło się deportacją i wywózkami. To napięcie wewnętrzne bywa paliwem konfliktu równie silnym jak realne różnice interesów. Ujawnienie uświadomionych i nieuświadomionych głosów z obu stron konfliktu znosi na chwilę samą barykadę, która uniemożliwia porozumienie.
Szczególnie ważnym pojęciem w metodzie pracy z konfliktem są tzw. ghost roles – role obecnie w konflikcie, lecz nieuznane, wyparte lub demonizowane. Mindell zauważył, że to właśnie te „nielegalne” głosy często decydują o eskalacji przemocy. Te „duchy” konfliktu pojawiają się, gdy nie mają prawa mówić, są sprowadzane do karykatury lub moralnie unieważnione. Wówczas zaczynają działać z cienia – w postaci radykalizacji, prowokacji lub powrotu traumy. Praca z konfliktem powinna zatem polegać nie na ich wyciszaniu i marginalizowaniu, a na stworzeniu warunków, w których mogą zostać usłyszane bez automatycznego usprawiedliwiania ich działań.
Dopełniając schemat pracy z konfliktem należy również wskazać rolę facylitatora jako uczestnika procesu. W podejściu Mindella ta osoba nie jest neutralnym arbitrem, ponieważ również zajmuje pozycje, ma swoje role i jest wciągana w pole konfliktu. Używając metafory, jest swego rodzaju szamanem. Kluczowa nie jest więc neutralność facylitatora, lecz świadomość własnego uwikłania. Praca zaczyna się tam, gdzie prowadzący potrafi rozpoznać, z jakiej roli mówi, i kiedy potrafi z tej roli wyjść do tzw. metapozycji. To szczególnie ważne w konfliktach pamięci, gdzie granica między zaangażowaniem a moralnym zamrożeniem bywa bardzo cienka.
Psychologia zorientowana na proces nie obiecuje pojednania ani zgody. Nie oferuje prostych recept ani „zamknięcia tematu”. Jej ambicją jest coś skromniejszego i jednocześnie trudniejszego – umożliwić spotkanie z konfliktem takim, jaki jest, zanim zostanie on rozstrzygnięty siłą, zapomniany albo przeformułowany zgodnie z narracją zwycięzców. W tym sensie ta metoda nie dotyczy łagodzenia napięć, lecz mówi o praktyce odwagi dopuszczenia tego, co niechciane, bez utraty etycznego kompasu.
Wróćmy do pola konfliktu wokół „Burego”. Jakie duchy możemy wskazać? Jedną z kluczowych ról marginalizowanych przez stronę ofiar jest figura żołnierza wyklętego, zdemoralizowanego wojną, ale też upokorzonego partyzanta antykomunistycznego podziemia, który przegrał w walce o wymarzoną ojczyznę. Figurze tej towarzyszy lęk przed utratą sensu walki, wszak po rozwiązaniu Armii Krajowej nie wszyscy pozostali w konspiracji. Z dzisiejszej perspektywy dostrzegam też ducha potrzeby posiadania narodowego bohatera, nawet za cenę wybielania i zaprzeczenia winie. Ujrzenie tych duchów i oddanie im głosu nie jest usprawiedliwieniem popełnionych zbrodni. To rozpoznanie siły, która domaga się głosu. Konflikt nie minie, dopóki tego typu głosy nie pozostaną wysłuchane. Pracę z konfliktem należy zatem rozpocząć od zejścia z barykady w miejsce metapozycji, gdzie głos nie mówi z roli, a zaczyna mówić o rolach w konflikcie, wspierając siłę tych głosów, które wymagają wsparcia i kwestionując te, które tego wymagają. W tym miejscu nie ma neutralności, symetryczności, to miejsce nie znosi odpowiedzialności za to co się stało.
Schodząc z barykady widzę, jak ten konflikt działa, nawet jeśli nadal czuję ból jednej strony
Zdaniem Arnolda Mindella najtrudniejsze konflikty to te, splecione z tożsamością, dotyczące przodków i zawierające traumę zbiorową. W takich sytuacjach uczestnicy nie bronią swoich racji, a sensu istnienia grupy, którą reprezentują. To tłumaczy dlaczego argumenty nie działają, a fakty nie wystarczają. To dlatego „oczywista prawda” jednej strony jest metafizycznym zagrożeniem dla drugiej.
Celem pracy z konfliktem tą metodą nie jest pojednanie, osiągnięcie zgody, konsensusu czy przebaczenia. Terapeutyczny aspekt dla uczestników pracy z konfliktem to przede wszystkim uświadomienie procesu, dopuszczenie głosów, ale i rozszczelnienie polaryzacji. Zatem co może przynieść? Metoda spotkała się z aprobatą tam, gdzie pojawił się większy szacunek. Niekiedy jest to zmniejszenie eskalacji, czasem nabycie umiejętności bycia w jednym polu bez przemocy. I to już jest ogromna zmiana.
Zejście z barykady nie oznacza rezygnacji z pamięci ani relatywizowania przemocy. Oznacza zgodę na to, że konflikt, w którym żyjemy, jest większy niż nasze moralne intuicje i że domaga się innego rodzaju odwagi niż ta, do której jesteśmy przyzwyczajeni. Dla mnie oznaczało to zgodę na chwilowe zawieszenie roli obrońcy – nie po to, by ją porzucić, ale by zobaczyć, jak bardzo mnie ona trzymała i jak skutecznie zamykała możliwość ruchu w polu. Dopiero wtedy stało się jasne, że zamrożenie nie było wynikiem złej woli drugiej strony, lecz konsekwencją wzajemnego utwardzania ról.
Psychologia zorientowana na proces nie proponuje zapomnienia ani „nowej narracji”, która zastąpiłaby stare. Proponuje uważność na to, co żywe w konflikcie teraz – na emocje, które krążą między ludźmi, na to, co niewypowiedziane, a jednak obecne. W tym sensie praca z konfliktem pamięci nie jest pracą nad przeszłością, lecz nad teraźniejszością, w której przeszłość wciąż domaga się głosu. Dopóki konflikt potrzebuje krzyczeć poprzez marsze, kontrmarsze i wzajemne oskarżenia, dopóty znaczy to, że nie został jeszcze wysłuchany.
Jeśli ten esej ma mieć jakikolwiek sens praktyczny, to nie jako głos w sporze, lecz jako zaproszenie do innego rodzaju obecności w nim. Być może pierwszym krokiem nie jest kolejna deklaracja, po której stronie stoimy, lecz gotowość do zobaczenia, jak stoimy – w jakiej roli mówimy, kogo w sobie nie słyszymy i jaką cenę płacimy za to milczenie. Dopiero z takiego miejsca można myśleć o procesie grupowym, który nie będzie kolejną odsłoną tego samego teatru, lecz próbą wyjścia poza scenę.
Tomasz Sulima











