Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Zbrodniarz

Wytropić szpiega

Żenik Biwojno – agent gestapo (cz. 1)

85 lat temu 22 czerwca 1941 r. armia hitlerowska napadła na Związek Radziecki. W jego granicach znajdowała się wówczas także Białostocczyzna, przyłączona jesienią 1939 r. Okupacja niemiecka na naszych terenach trwała nieco ponad trzy lata. Panował terror na masową skalę, który doprowadził do niezliczonych zbrodni ludobójstwa na cywilnych mieszkańcach miast i wsi. Taka straszna tragedia latem 1943 r. rozegrała się w Popówce niedaleko Gródka. Wówczas ta niewielka, w całości prawosławna i białoruska wioska zupełnie znikła z mapy. Hitlerowcy doszczętnie spalili zabudowania, a przedtem mieszkańców rozstrzelali na obrzeżach Gródka.

Ta okrutna zbrodnia po wojnie była szeroko opisywana. Temat podjęli dziennikarze, literaci, historycy, badacze przeszłości regionu. Z ich książek i artykułów wyłania się potworny obraz, jednak wciąż niepełny, często niespójny, a nawet przeinaczony. Ta tragedia głęboko wryła się w lokalną pamięć, poruszając mieszkańców nawet odległych miejscowości. Zresztą o to chodziło oprawcom. Ich krwawe egzekucje na cywilach wszędzie miały ten sam cel – zastraszyć ludność okupowanych terenów, by powstrzymać ruch oporu i wymusić bezwzględne posłuszeństwo. Trauma była tak ogromna, że przeszła na następne pokolenia, a w rodzinach ofiar trwa do dziś. 

Do tamtych tragicznych wydarzeń niechętnie wracano we wspomnieniach. W rezultacie pamięć o dokładnym przebiegu zdarzeń zatarła się, a luki wypełniły domysły i wyobraźnia literacka. Dlatego w relacjach i opowieściach o tamtych wydarzeniach znalazło się wiele nieścisłości i często nieprawdy. Największą zagadką pozostaje Eugeniusz Biwojno – agent niemiecki, który wydał na śmierć mieszkańców Popówki, a potem przyczynił się do kaźni w Łaźniach koło Supraśla, zostawił też swój krwawy ślad w Rybołach oraz w katolickich wsiach na zachód od Białegostoku.

Choć nikt tej historii dostatecznie nie zgłębił, szczególnie gdy żyli jeszcze naoczni świadkowie, prawdziwy obraz wydarzeń w dużym stopniu da się jeszcze odtworzyć. Zachowały się bowiem rozproszone po archiwach i w publikacjach liczne dokumenty i wspomnienia (po polsku, ale i po białorusku), które uszły wnikliwej uwadze najpierw funkcjonariuszy aparatu bezpieczeństwa i prokuratury wojskowej, potem literatów, historyków i regionalistów. 

W przekonaniu, że nikt już do nich nie sięgnie, a jeśli nawet, to nie będzie w stanie wszystkiego zrozumieć, postanowiłem na nowo podjąć się tego niełatwego zadania. Natknąłem się na materiały o zbrodniach, do których rękę przyłożył Biwojno, penetrując archiwa (przede wszystkim Instytutu Pamięci Narodowej) i szukając w Internecie i nie tylko informacji na potrzeby wcześniejszych mych artykułów, a szczególnie najnowszej książki „Wierszalin 2.0”. Odnalazłem też dokumenty agenturalno-poszukiwawcze, dotyczące samego konfidenta.

Tamte okrutne wydarzenia z przełomu czerwca i lipca 1943 r. rozegrały się po sąsiedzku w mych stronach rodzinnych. Już w dzieciństwie z przerażeniem słuchałem opowieści o spaleniu przez Niemców Popówki i wymordowaniu wszystkich jej mieszkańców za sprawą szpiega, który przedostał się w szeregi partyzantów.

 

Wieś istniała krótko

Popówka była niewielką i młodą jeszcze osadą, położoną półtora kilometra od wsi Pieszczaniki. Została założona na gruntach tej miejscowości po drugiej stronie szosy do Bobrownik (Wołkowyska). Z dwóch stron otaczał ją las. 

Trudno ustalić, w którym dokładnie roku stanęły tam pierwsze budynki. Na pewno przed pierwszą wojną światową. W księdze metrykalnej cerkwi w Ostrowiu z 1908 roku, znajduje się zapis, że 30 listopada trzymała dziecko do chrztu Katarzyna Dzienisik córka Grzegorza z uroczyska Popówka. Z całą pewnością chodzi o tę właśnie osadę, bowiem takie nazwisko nosili niemal wszyscy zgładzeni przez hitlerowców jej mieszkańcy.

Popówka została też odnotowana w pierwszym powszechnym spisie ludności w odrodzonej Polsce z 1921 r. Były tam tylko trzy domy, z czego dwa niezamieszkane. trwała jeszcze ich budowa, albo nikt z tych rodzin nie powrócił jeszcze z bieżeństwa. Ale w tym jednym domu mieszkało wówczas aż dziesięć osób. Wszyscy byli wyznania prawosławnego. 

W momencie zbrodni w Popówce były cztery domy – typowe drewniane, pokryte ceramiczną bądź cementową dachówką. W jednym mieszkały dwie rodziny, a w całej wioseczce w sumie aż prawie czterdzieści osób. Prawie wszyscy nosili nazwisko Dzienisik, które było powszechne w oddalonej o dwa kilometry wsi Pieszczniki, gdzie występuje do dziś. Wiadomo, że ludzi ci byli ze sobą spokrewnieni. Nieraz bardzo blisko – jako rodzeni bracia, wujowie, stryjowie, ciotki… 

Jeden lub dwóch gospodarzy do Popówki sprowadzili się z Pieszczaniuk po powrocie z bieżeńtwa. Zamiast odbudowywać swe zagrody na wąskich i zapuszczonych rodzinnych siedliskach osiedlili się na nowym miejscu za szosą, gdzie były wiejskie ogrody.

Popówka zaznaczona jest na mapie z 1931 r., a tuż obok uroczysko pól uprawnych z taką samą nazwą, co wskazuje, że najprawdopodobniej były to grunty pocerkiewne. Z tym należy zatem wiązać także nazwanie przyległej osady.

Dawniej na duchownego prawosławnego, tak jak przedtem unickiego, potocznie wołano pop. Takie określenie dopiero współcześnie wyszło z użycia jako pejoratywne, czyli nieco obraźliwe i lekceważące. Podobnie zresztą jak sympatyczne skądinąd rosyjskie słowo batiuszka, bo nie pasujące do obecnych realiów. Dziś prawosławnego duchownego tytułuje się „ksiądz”, tak jak katolickiego. Równolegle dla podkreślenia różnicy pozostaje w użyciu jeszcze określenie „ojciec” (duchowy).

Zatem pola, łąki czy też lasy należące do parafii prawosławnych dawniej potocznie nazywano papoŭszczyna albo papoŭka. Ze źródeł historycznych wiadomo, że Eugenia Hasbach, żona dojlidzkiego fabrykanta, ze swych dóbr majątku w Waliłach w 1893 roku przekazała na uposażenie cerkwi w Królowym Moście nieco ponad 32 dziesięciny ziemi (około 35 hektarów). Grunty te znajdowały się w miejscu oznaczonego na przedwojennej mapie uroczyska Popówka. Rósł tam też las, nazywany przez miejscowych „lasem Hasbacha”.

Grunty cerkiewne po odzyskaniu przez Polskę niepodległości trafiły pod obowiązkowy zarząd państwowy. Stało się tak na mocy dekretu Naczelnika Państwa z grudnia 1918 r., pozbawiającego Cerkiew prawa do swobodnego dysponowania jej nieruchomościami i świątyniami na ziemiach byłego Królestwa Polskiego. W kolejnych latach tymi przepisami w drodze rozporządzeń objęto również wszystkie tereny wschodnie II Rzeczypospolitej. Tamten dekret Józefa Piłsudskiego, mimo że miał charakter tymczasowy, okazał się kluczowy w późniejszym procesie regulacji spraw majątkowych parafii prawosławnych. Władze sanacyjne w bardzo wielu przypadkach nie pozwalały na ponowne ich uruchomienie. Tak też było w Królowym Moście, gdzie obecna piękna murowana cerkiew nie była jeszcze ukończona. Jej budowa rozpoczęła się w 1913 r. Osiem lat później przykryty prowizorycznym dachem budynek świątyni stał się własnością nowego dziedzica majątku Stanisława Młodeckiego, który urządził w nim stodołę i stajnię.

W Archiwum Akt Nowych w Warszawie znajduje się teczka z dokumentami w sprawie wieloletnich starań wiernych o odzyskanie cerkwi, zgodę na dokończenie prac budowlanych i uruchomienie parafii. Cerkiew w Królowym Moście została konsekrowana dopiero w 1942 r., czyli już podczas okupacji hitlerowskiej. W świetle tamtych dokumentów byłą Popówkę (ziemię) uprawiali chłopi z Downiewa. Być może pola dzierżawili tam też mieszkańcy osady Popówka, choć gospodarzyli na gruntach, należących do wsi Pieszczaniki. Wiadomo też, że jeden z nich był gajowym.

Jak wspomniano, wszyscy ci mieszkańcy byli prawosławni i przypisani do parafii w Królowym Moście, uruchomionej dopiero w 1936 r. i to tylko jako filii gródeckiej. Liczyła ogółem ponad dwa tysiące wiernych. Spis wszystkich tych rodzin z poszczególnych wsi został sporządzony w 1929 r. i dołączony do podania do Ministerstwa Wyznań Religijnych i Oświecenia Publicznego w Warszawie o ustanowienie etatowej parafii w Królowym Moście. Popówki tam jednak nie ma. Parafian z tej osady przypisano wtedy jeszcze do wsi Pieszczaniki.

Przez całe dwudziestolecie międzywojenne mieszkańcy Popówki tak jak wszędzie we wsiach na „kresach” wiedli ciężki chłopski żywot. Nic szczególnego nie wydarzyło się tam również po tym, jak pod koniec września 1939 r. zainstalowała się na tych terenach władza radziecka. Być może ci chłopi doświadczyliby „dobrodziejstwa” życia w kołchozie i zamykania cerkwi, ale sowieci nie zdążyli zaprowadzić do końca swoich porządków. Ale to właśnie za władzy radzieckiej niektórzy z Dzienisików stali się Dzienisiukami. Wtedy w  administracji pojawili się bowiem urzędnicy ze wschodniej Białorusi, a nawet z Rosji, przyzwyczajeni w tego typu nazwiskach do końcówki –uk. 

To nie jedyny dualizm tego rodzaju. W tej okolicy, chociażby w Dzierniakowie i oczywiście w Gródku, dość powszechne jest nazwisko Trochimczyk. Po rosyjsku – nie tylko za sowietów – zapisywano je niekiedy Trochimczuk i tak pozostało do dziś. A to z powodu litery „y”, czyli „u” pisane cyrylicą.

W okresie władzy radzieckiej na tym polu dochodziło czasem do kuriozalnych sytuacji. W sąsiedniej gminie Szudziałowo, gdy mieszkaniec Ostrowia Nowego podał nazwisko Pankiewicz, sowiet nie wytrzymał. Wrzasnął, iż… panów już nie ma. Zdziwionemu chłopu nazwiska jakoś jednak nie skrócił. 

Zatem ofiary zbrodni w Popówce to Dzienisiki, a nie Dzienisiuki, jak niemal wszędzie zostało to zapisane. Nawet na pomniku na cmentarzu prawosławnym w Królowym Moście. Tam w dodatku wyszczególniono je w kolejności alfabetycznej zamiast pogrupować rodzinami. Ale nikt nigdy nie podjął się, by to ustalić. A należało tak zrobić, by najbliżsi chociaż na pomniku byli ze sobą razem. Kolejne zatem zadanie, które sobie postawiłem, to podjąć próbę, by przynajmniej częściowo to zrobić. Zanim jednak do tego dojdziemy, cofnijmy się w czasie o 85 lat.

W niedzielę 22 czerwca 1941 roku o czwartej rano mieszkańców Popówki zbudził huk samolotów na niebie i dochodząca z oddali kakofonia wybuchów bomb spadających na Białystok. Wzdłuż całej granicy z Niemcami trzy i pół miliona żołnierzy III Rzeszy z ziemi i z powietrza zaatakowało Związek Radziecki. Zaskoczona potężną inwazją Armia Czerwona rozpoczęła szybki odwrót. W Białymstoku oficerowie sowieccy wpadli w panikę, w pośpiechu ładowali swoje żony i dzieci do pojazdów wojskowych i uciekali drogami na wschód, w tym szosą biegnącą obok Popówki w kierunku Wołkowyska. Szybko porobiły się zatory.

Nie wszyscy oficerowie i żołnierze sowieccy zdążyli uciec przez wrogiem. Wielu zginęło w wyniku bombardowania i obstrzałów wycofujących się oddziałów, część dostała się do niewoli niemieckiej, inni – zbłąkani – zaczęli się ukrywać po wsiach i lasach. Ci odcięci na tyłach frontu żołnierze oraz zbiegli jeńcy wojenni z obozów niemieckich stanowili trzon partyzantki sowieckiej, która formowała się od zimy 1941–1942 roku. Na Białostocczyźnie było wiele takich oddziałów, które swoje obozy – w ziemiankach – miały w rozległych kompleksach puszcz Białowieskiej i Knyszyńskiej i często zmieniały miejsce swego pobytu. Dołączali też do nich miejscowi. Niektórzy uciekali do lasu przed wywiezieniem na roboty przymusowe, zaś starsi najczęściej ze strachu przed okupantem w związku ze swą komunistyczną aktywnością przed wojną lub pracą na zwykłych nawet posadach w okresie władzy radzieckiej. Na takich ludzi hitlerowcy od razu urządzili polowanie przy pomocy policji pomocniczej, złożonej z miejscowych mieszkańców.

Partyzanci, nazywani przez Niemców bandytami, byli prawdziwą zmorą hitlerowców na okupowanych trenach. Przeprowadzali akcje zbrojne na posterunki żandarmerii, atakowali transporty wojskowe zaopatrujące front wschodni, niszczyli łączność telegraficzną, mosty, wysadzali tory kolejowe.

Formacje te utrzymywały się dzięki zrzutom spadochronowym lotnictwa sowieckiego, które dostarczało im broni, amunicji i innego ekwipunku, także żywności w konserwach. Ich oporą były jednak przyleśne wsie i osady. Tutejsza ludność dobrowolnie lub pod przymusem pomagała partyzantom, dostarczając im jedzenie, odzież oraz przekazując informacje o ruchach niemieckich wojsk, zarządzeniach żandarmerii niemieckiej i władz okupacyjnych.

Takiej pomocy udzielała też Popówka. Nieopodal w lesie swoją ziemiankę miał tam oddział sowieckich partyzantów, wśród których byli też miejscowi z pobliskich wsi, jak Pieszczaniki, Załuki, Borki i Dzierniakowo. Kobiety z Popówki piekły im chleb, prały bieliznę. Z partyzantami kontaktowali się też mężczyźni, a głównym łącznikiem był sześćdziesięcioletni gajowy Michał Dzienisik

 

Czarny rok czterdziesty trzeci

Niemcy zwalczali partyzantów, urządzając na nich obławy. Wspomagana nierzadko przez esesmanów i żołnierzy Wehrmachtu miejscowa żandarmeria wraz z innymi formacjami policji, w której służyli także Polacy i Białorusini, otaczała lasy. Gdy napotykano bandytów, natychmiast otwierano ogień. Niekiedy przeprowadzano wielkie operacje wojskowe z użyciem artylerii i lotnictwa. Za akcje dywersyjne czy ataki partyzantów na niemieckie transporty okupanci krwawo mścili się na okolicznych wsiach. Palono całe gospodarstwa, a mieszkańców rozstrzeliwano lub wywożono do obozów koncentracyjnych. 

Szczególnie krwawy był rok 1943. Niemcy brutalnie spacyfikowali wówczas wiele wsi na okupowanej Białorusi i Białostocczyźnie, nasiliły eksterminację ludności cywilnej, stosując terror i masowe egzekucje. Na początku wojny najbardziej ucierpiała ludność żydowska. Tysiące Żydów rozstrzelano, innych po likwidacji gett wywieziono do obozów zagłady. 

Lipiec 1943 r. Wieś Popówka w ogniu Fot. ze zbiorów Marka Korniluka
Lipiec 1943 r. Wieś Popówka w ogniu
Fot. ze zbiorów Marka Korniluka

22 marca 1943 r. Niemcy dokonali szaleńczej zbrodni ludobójstwa w Chatyniu, kilkadziesiąt kilometrów od Mińska. Był to odwet za atak partyzantów na konwój niemiecki, w wyniku którego zginęło kilku hitlerowców. W pościgu ślady na topniejącym śniegu zaprowadziły ich do Chatynia. Batalion, składający się z Niemców i ukraińskich kolaborantów, otoczył wieś. Rozpoczęła się strzelanina. Po jednej i drugiej stronie byli zabici. Partyzanci rozproszyli się w gęstwinie bagiennych lasów. Wówczas hitlerowcy wygonili z domów mieszkańców wsi i zapędzili ich do stodoły. Na słomianą strzechę rzucili pochodnię, najpierw zaryglowując wrota. Nieszczęśnicy albo spłonęli żywcem, albo zginęli od kul karabinu maszynowego, gdy próbowali uciekać z palącej się stodoły. Nazajutrz doliczono się 149 ofiar, z czego połowa to były dzieci. 

Na okupowanej Białorusi hitlerowcy zgładzili w podobny sposób ponad czterysta wsi wraz z mieszkańcami. Po wojnie to właśnie z Chatynia uczyniono pomnik martyrologii narodu białoruskiego, choć jej mieszkańcy w dużej części uważali się za Polaków, bo była to wieś katolicka. Uważa się, że w ten sposób władza radziecka chciała przysłonić – wykorzystując zbieżność fonetyczną nazw – zbrodnię katyńską z 1940 r., kiedy z rozkazu Stalina rozstrzelano prawie 22 tysiące polskich jeńców, w tym 15 tys. oficerów. Zaledwie trzy tygodnie po masakrze w Chatyniu niemieckie gazety i radio poinformowały o odnalezieniu w lesie pod Katyniem niedaleko Smoleńska masowych grobów tych ofiar. Radzieckie mauzoleum w obwodzie mińskim miało zatem zadanie skojarzenia zbrodni katyńskiej z niemieckimi okupantami.

Cdn.
Jerzy Chmielewski

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com