Zatopiona w Puszczy Knyszyńskiej Czarna Białostocka jest miastem młodym, z historią dość podobną do Hajnówki. W obu przypadkach do rozwoju leśnych osiedli przyczynili się Niemcy. Ich cywilizacyjny wkład polegał na tym, że w czasie I wojny światowej w pośpiechu wycinali okoliczną puszczę. Budowali tartaki i kładli tory kolejki wąskotorowej. Cała ta infrastruktura z powodzeniem była wykorzystywana w późniejszych czasach.
Zanim jednak w 1962 roku powstało osobne miasto, Czarna Białostocka była po prosu częścią Czarnej Wsi Kościelnej, której metryka sięga zaledwie drugiej połowy XVIII wieku. W okolicy znajdziemy też stację kolejową Czarny Blok oraz rzekę Czarną, a w XVI wiecznych źródłach pisanych występuje „Czarny Las”. Nazwę tę łączy się z mrocznym, świerkowym drzewostanem. W dawnych czasach określenie „czarny” oznaczało też las porastający nieurodzajne gleby. Oto w „Ustawie na wołoki” z 1557 roku czytamy: A lasy, rozmierzone na włoki, gdzie godno ma urząd osadzać ludźmi na pasznię i dawać wolę na 5,6 i do 10 lat, a to (ostatnie) ma być tam gdzie są czarne lasy, ciężkie do wyrobienia.
Na obrzeżach dzisiejszej gminy Czarna Białostocka znajduje się jednak miejsce, które w małym stopniu wiąże się z nowożytną i puszczańską historią okolicy. Chodzi tu o „Górę Zamek”, zwaną również „Kosmatą Górą”, która leży pomiędzy wsiami Niemczyn, Zamczysk i Podzamczysk. Na jej szczycie zachowały się pozostałości wału ziemnego, fosy, majdanu oraz zarys tajemniczej, czworokątnej budowli. Wszystkie te elementy wskazują, że mamy tu do czynienia z pozostałością warowni z czasów średniowiecza.
Wśród okolicznej ludności od dawna panowało przekonanie, że „Góra Zamek” kryje w swoim wnętrzu jakieś skarby. W 1831 roku miał tu miejsce pogrzeb sześciu zmarłych na cholerę mieszkańców wsi Zamczysk. W trakcie kopania jam grobowych podobno natrafiono tu na groty strzał i złote monety. Odkrycia te z pewnością mogły rozpalić wyobraźnię okolicznych włościan. Michał Fedorowski w swojej fundamentalnej pracy „Lud białoruski” zamieścił legendę związaną z opisywanym grodziskiem. Mówi ona o tym, że jeden z gospodarzy usłyszał pewnej nocy tajemniczy głos, który obiecał zaprowadzić go do skarbu. Dopiero za trzecim razem chłop przełamał lęk i udał się na szczyt zamczyska, tak jak mu kazała zjawa. Na wzgórzu zobaczył skrzynię z płonącym skarbem, którego pilnowała piękna dziewczyna. Strażniczka powiedziała mu, że jeśli chce zabrać kosztowności, powinien najpierw sprowadzić księdza, by ten odprawił tu nabożeństwo. Duchowny miał być zaopatrzony we wszystkie akcesoria potrzebne do sprawowania posługi. Gospodarz sprowadził księdza i ten odprawił mszę na szczycie pagórka. Okazało się, że towarzyszący mu kościelny zapomniał zabrać ze sobą przyrządu do gaszenia świeć – gasidła, które było używane na zakończenie nabożeństwa. Piękna kobieta rozpłakała się i powiedziała: „Nieszczęście wasze i moje, muszę pokutować na wieki”. Po czym wraz ze skrzynią i skarbem zapadła się pod ziemię.
W okresie międzywojennym administracja II RP zainteresowała się tajemniczym wzgórzem w związku z planowaną komasacją gruntów. Przetrwało do naszych czasów pismo z 1935 roku wysłane przez wójta gminy Korycin do starosty sokólskiego, w którym donosił: Opowiadają, że znajdowano tam różne sprzęty żelazne i kamienne, lecz obecnie nikt takiego sprzętu nie posiada. Lat 40 temu jakiś pastuch kopał na tym kopcu dół w nadziei znalezienia czegoś i trafił na twardą skałę; gdy o nią uderzył żelaznym łomem, stwierdził, że jest to sklepienie. W pewnej chwili wybił dziurę, łom mu wypadł z ręki w tę dziurę, a kopiący ze strachu uciekł i przez długi czas nikomu o tem nie opowiadał. Zewnętrznie kopiec ten wygląda na pozostałość po jakimś zamku, na co wskazują fosy dookoła kopca. Urzędnicy międzywojennej Polski zdecydowali, że wzgórze ma wartość historyczną i powinno zostać objęte ochroną państwa. Zalecono, żeby wyłączyć je z komasacji gruntów i użytkować jako wspólne pastwisko pod nadzorem sołtysa.
Na mapie portalu Google opisywane wzgórze oznaczone jest jako „Grodzisko Jaćwingów w Zamczysku”. Zostało również umieszczone w internetowym „Atlasie Grodzisk Jaćwieży”. Do tej pory na historycznym wzniesieniu nie przeprowadzono jednak profesjonalnych badań wykopaliskowych. Twierdzenie o tym, że gród został zbudowany przez Jaćwingów nie jest poparte żadnymi dowodami. Warto przy tym wspomnieć, że Aleksander Kamiński odnalazł, po II wojnie światowej, na sąsiadującym z grodziskiem polu fragmenty rozbitych naczyń, które pochodziły z XIII – XIV wieku. Znaleziska te dobrze współgrają z hipotezą historyka Józefa Maroszka, który zwrócił uwagę na to, że zamczysko znajduje się na terenie wododziału. Według jego koncepcji miało ono bronić przejścia pomiędzy zabagnionymi dolinami rzek Brzozówki i Czarnej. To właśnie wzdłuż tych rzek została poprowadzona w 1358 roku granica pomiędzy Mazowszem a Litwą. W późniejszym zaś okresie rzeki Brzozówka i Czarna stanowiły granicę pomiędzy województwem podlaskim a trockim aż do 1795 roku. Grodzisko w Zamczysku znajdowało się po litewskiej stronie granicy i wygląda na to, że warownia ta miała zapewniać bezpieczeństwo właśnie Wielkiego Księstwa Litewskiego.
Kilka kilometrów na północ od „Góry Zamek”, na skraju Puszczy Knyszyńskiej, leży niewielka miejscowość Jezierzysk, która powstała na bazie XIX-wiecznego folwarku. Jeszcze wcześniej istniał tu królewski dwór myśliwski „Ozierzyscze”, wzmiankowany w „Ordynacji królewskich puszcz” z 1641 roku. W XVII wieku dwór stał pusty, nie było tu stałej służby. Do opieki nad zabudowaniami dworskimi wyznaczeni byli osocznicy ze wsi Skindzierz i Czarny Stok. Bliska lokalizacja dworu Jezierzysk i grodziska w Zamczysku wydaje się nieprzypadkowa. Wiele wskazuje na to, że dzisiejszy wschodni skraj gminy Czarna Białostocka odgrywał w dawnych czasach dużo większe znaczenie niż obecnie.
Piotr Kisiel











