Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Wytropić szpiega

Żenik Biwojno – agent gestapo (cz. 2)

Również na Białostocczyźnie 1943 rok był nadzwyczaj krwawy. Hitlerowcy kończyli wówczas na tych terenach wywózkę ludności żydowskiej do obozów zagłady. W Gródku, Krynkach i innych miasteczkach getta likwidowano w listopadzie 1942 r. W samym Białymstoku, gdzie w wydzielonym i ogrodzonym murem kwartale miasta stłoczono 45 tysięcy Żydów, przesiedlenie do obozów śmierci przeprowadzono w dwóch etapach w 1943 roku. W lutym na miejscu zamordowano około dwa tysiące osób, a dziesięć tysięcy wywieziono do Treblinki. W połowie sierpnia Niemcy przystąpili do drugiej, ostatecznej akcji likwidacyjnej. W getcie wybuchło wówczas powstanie. W nierównej walce poległo 300-500 bojowników, kilkudziesięciu udało się uciec z miasta i dołączyć do oddziałów partyzanckich. Około trzydziestu tysięcy pozostałych Żydów z getta wysłano na śmierć do obozów zagłady.

Okrutny terror

W międzyczasie wiosną obszar Białostocczyzny został uznany przez niemiecką administrację okupacyjną za szczególnie zagrożony działalnością partyzantów. W ramach terroru odwetowego hitlerowcy, łamiąc podstawowe prawa międzynarodowe, zaczęli stosować zasadę odpowiedzialności zbiorowej wobec ludności cywilnej. „Dziesięciu za jednego” – takie wprowadzono niemieckie prawo okupacyjne. Za każdego zabitego Niemca rozstrzeliwano bądź wieszano dziesięciu zakładników spośród miejscowej ludności, nieraz zupełnie przypadkowych, pojmanych w łapankach. Proporcje często drastycznie zwiększano. Za najmniejsze związki z ruchem oporu mordowano nieraz rodziny – mężczyzn, kobiety i dzieci – a nawet całe wsie. 

Okrutny terror nasilił się latem tamtego roku. Przeprowadzona na przełomie czerwca i lipca pacyfikacja wsi Popówka pod Gródkiem była jedną z kilkudziesięciu hitlerowskich akcji odwetowych na Białostocczyźnie i Grodzieńszczyźnie w tym okresie. 10 i 15 lipca faszyści w podbiałostockim wówczas lesie koło Bacieczek w ramach represji za napady na Niemców rozstrzelali ponad stu cywili. Takich egzekucji od czerwca do sierpnia było tam siedem lub osiem. Z kolei w lesie koło Buchwałowa pod Sokółką 15 lipca hitlerowcy rozstrzelali 21 zakładników, wśród których były kobiety i dzieci. Również w lipcu w podbiałostockim lesie na Pietraszach zgładzono kilkudziesięciu mieszkańców Wasilkowa. 11 października spacyfikowana została oddalona o piętnaście kilometrów od Popówki wieś Łaźnie koło Supraśla. Rozstrzelano tam wówczas 55 mieszkańców wsi, w tym kobiety i dzieci. W okresie okupacji masowe egzekucje odbywały się też w pobliżu Grabówki pod Białymstokiem. Szacuje się, że w sumie rozstrzelano tam aż 5-8,5 tys. osób.

Wymienione zbrodnie obrazują straszne okrucieństwa okupanta wobec ludności cywilnej, których wówczas tragicznie doświadczyli mieszkańcy cichej osady Popówka i pobliskiej wsi Pieszczaniki. Co jednak dokładnie tam się wydarzyło pamiętnego lata 1943 roku, dotąd nikt nie zdołał w pełni ustalić. Jest wiele opisów tej głośnej zbrodni, ale żaden z nich nie odzwierciedla całościowo rzeczywistego przebiegu wydarzeń. Różnią się też w szczegółach. Jest za późno, by zapytać świadków, bo dawno nie żyją. Dokumenty również są niekompletne. Ale jeszcze nic straconego, bo materiałów jest ogrom, w tym nowe, niedawno odtajnione. Problem jedynie w tym, że informacje te są rozproszone i szukać należy ich w bardzo wielu opracowaniach i publikacjach, również za granicą. Dużym ułatwieniem jest dostęp do zasobów internetowych, ale i tak wymaga to wiele czasu i niemałego wysiłku, by znaleźć informacje, następnie skonfrontować je ze sobą i sprawdzić ich wiarygodność. 

Chcąc możliwie wiernie odtworzyć przebieg pacyfikacji Popówki, przestudiowałem przede wszystkim materiały archiwalne z zasobów Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Były one gromadzone w latach 1945–1986. Większość z nich znajduje się obecnie w teczce z aktami śledztwa, prowadzonego przez Okręgową Komisję Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku. Zostało ono zawieszone pod koniec 1983 r., a w połowie 2024 r. na nowo podjęte przez białostocki pion śledczy IPN i po pół roku umorzone z powodu niewykrycia sprawców.

Zginęli nie tylko za chleb

Wiadomo, że pacyfikację Popówki poprzedziła w połowie czerwca obława na partyzantów skrywających się po okolicznych lasach. W materiałach ze śledztwa informacji o tej akcji jest niewiele. Białostocki historyk prof. Michał Gnatowski, który w pracy naukowej specjalizował się w badaniach sowieckiego ruchu oporu na Białostocczyźnie, podawał datę 16 czerwca. W wydanej w 1970 r. w Lublinie książce Za wspólną sprawę: z dziejów partyzantki radzieckiej w okręgu białostockim napisał, iż tego dnia w rejonie Popówki walkę z Niemcami stoczyły grupy partyzantów „Grozy” (Kowalowa) i Dońskiego. Podał też, że zginęło wówczas sześciu hitlerowców, a ośmiu zostało rannych. Partyzanci zaś mieli się wycofać nie ponosząc strat. Zdaniem autora w związku z tym władze policyjne i administracyjne podjęły decyzję pacyfikacji wioseczki.

Zachowały się spisane po wojnie wspomnienia partyzantów, w których również jest mowa o tym, że taki bój miał miejsce. Padają tam jednak inne nazwiska dowódców. 

Zatem okrutnej zbrodni na mieszkańcach Popówki dokonano nie tylko z zemsty za ich pomoc niesioną partyzantom, jak potem to wszędzie opisano, ale także w odwecie za śmierć poległych hitlerowców.

Owe wspomnienia, jako że zostały spisane dopiero po latach, nie są precyzyjne. Działające w tych stronach oddziały partyzanckie często zmieniały miejsce pobytu, grupy ciągle się rozdzielały, łączyły i znów rozdzielały, przy czym niekoniecznie w dotychczasowym składzie i pod tym samym dowództwem. Partyzantów też ubywało, ginęli w boju bądź obławach. Do oddziałów przez cały okres okupacji dołączały nieprzerwanie nowe osoby. Od wczesnej wiosny do późnej jesieni partyzanci byli w ciągłym ruchu, poruszając się leśnymi ścieżkami Puszczy Knyszyńskiej w szerokim pasie wzdłuż linii kolejowej Białystok – Wołkowysk, wysadzając tory biegnące przez lasy w pobliżu wsi Skroblaki za Gródkiem, bądź koło Żedni. Na akcje dywersyjne robiono wypady pod Hołynkę, Brzostowicę, Krynki, Supraśl, Bielsk aż do Puszczy Białowieskiej. 

Nie ma co się dziwić, iż partyzanci, którzy przeżyli wojnę, po latach dokładnie już nie pamiętali niektórych nazwisk i pseudonimów swych towarzyszy, a nawet dowódców, ani tras przemarszów oraz dat i przebiegu wszystkich akcji. Jednak takie zdarzenia, jak te związane z Popówką, w ich pamięć wryły się bardzo mocno.

W lutym 1957 r. wspomnienia spisał Konstanty Grycuk, który pochodził z Pieszczanik. Przed wojną tak jak wielu mieszkańców tej wsi aktywnie działał w ruchu lewicowym. Należał do Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, był współorganizatorem strajków robotniczych w istniejącej wówczas w tej miejscowości fabryce tekstylnej. Wiosną 1943 r. przyszli po niego hitlerowcy. Zdążył ukryć się w chlewie i jeszcze tego samego dnia wraz z dwoma braćmi uciekł do lasu, przyłączając się do partyzantów. Przybrał pseudonim „Arciom”.

Konstanty Grycuk po wojnie pracował w aparacie bezpieczeństwa. Najpierw w Augustowie jako wartownik, a potem w Białymstoku był komendantem ochrony i młodszym wywiadowcą w stopniu starszego sierżanta. Ze służby odszedł prawdopodobnie po 1955 r., być może na emeryturę lub rentę, bo miał już ponad pięćdziesiąt lat i wymagany minimalny piętnastoletni okres pracy w organach bezpieczeństwa. Wtedy spisał obszerne wspomnienia z czasów okupacji hitlerowskiej, które w 1958 r. dołączył do ankiety dla byłego członka Komunistycznej Partii Polski. Te materiały znajdują się obecnie w zbiorach Archiwum Państwowego w Białymstoku. 

Drugim partyzantem, po którym pozostały wspomnienia z pobytu w leśnym wojsku, był Roman Mordań. To postać legendarna. Pod koniec życia mieszkał w Gródku, zmarł w 1999 r. w wieku stu lat. W te strony przybył przed wojną z terenów obecnej Białorusi, spod Prużany. Zamieszkał w majątku Waliły, gdzie był pastuchem. W okresie władzy sowieckiej zorganizowano tam kołchoz, a Mordań aktywnie w nim działał. Z tego względu po wkroczeniu Niemców musiał się ukrywać i wkrótce wstąpił do formującej się w okolicznych lasach sowieckiej partyzantki. Po wojnie podjął pracę w Urzędzie Bezpieczeństwa w Białymstoku w charakterze furmana. Tam też w 1946 r. złożył zeznanie odnośnie zbrodni w Popówce. Po blisko czterdziestu latach jego wspomnienia z czasów partyzanckich spisał redaktor białostockiej „Niwy” Wiktor Rudczyk, autor wielu artykułów poświęconych wydarzeniom podczas drugiej wojny światowej wśród ludności białoruskiej na Białostocczyźnie. W latach 1983–1984 Mordań, bywając w Białymstoku (mieszkał wówczas na kolonii w Waliłach koło Gródka) często zachodził do redakcji „Niwy”, by opowiadać redaktorowi o życiu i walce w partyzantce. Jego wspomnienia przez wiele miesięcy ukazywały się w odcinkach m.in. w cyklu „Partyzanckija ścieżki”.

Drukowali ulotki, robili dywersje

Relacje Grycuka i Mordania pokazują, że w okołogródeckich lasach działało kilka grup partyzanckich, które formalnie wchodziły w skład struktur radzieckiego oddziału im. Suworowa. Tworzyli je rozproszeni po przejściu frontu żołnierze sowieccy, do lasu uciekali też jeńcy, których władze okupacyjne kierowali do gospodarstw we wsiach, by pracowali razem z rolnikami. Dołączali też do nich miejscowi, by walczyć z najeźdźcą, jednocześnie ratując się przed grożącymi represjami. Poszczególne grupy liczyły przeważnie po kilkunastu partyzantów, czasem było ich 20-30. Jak już wspomniano, nieraz łączyły się ze sobą i znów rozdzielały. 

Mordań trafił do oddziału, utworzonego przez grupę byłych żołnierzy i oficerów Armii Czerwonej. Z czasem rozrósł się on do około trzydziestu osób. Ponad rok jego dowódcą był lejtnant Dymitr Nowikow ps. „Ciszka”. Na przedwiośniu 1943 roku poległ on w lesie koło Bobrownik w zasadzce na przejeżdżający niemiecki transport samochodowy. Wtedy towarzysze wybrali na swego dowódcę Fiodora (Fiedźkę) Parfieniuka ps. „Hryszka” z Załuk. 

Początkowo bazą wypadową dla tych partyzantów były znane z bitwy z czasów Powstania Styczniowego ostępy leśne w Pieraciosach niedaleko Radunina. Tam w ziemiance przetrwali srogą zimę 1941/42. Wiosną Niemcy zorganizowali na nich obławę, ale oddział zdołał wyjść z okrążenia. W ziemiance pozostało trzech chorych partyzantów, których hitlerowcy rozstrzelali na miejscu. 

Następnej zimy „Ciszka” ze swymi partyzantami schronił się w Lesie Hasbacha niedaleko Popówki. Dołączył tam do grupy Józefa Gresia z Pieszczanik, który miał pseudonim „Afanas”. Partyzanci wykopali dwie zamaskowane ziemianki. Mieli tam radio na akumulator, z którego nasłuchiwali doniesień wojennych z Moskwy. Okupanci prowadzili swoją polityką informacyjno-propagandową na zajętych terenach, w której na takie wiadomości nie było miejsca. Wprowadzono też surowy zakaz posiadania odbiorników radiowych. Za ich ukrywanie lub potajemny nasłuch groził pobyt w obozie koncentracyjnym, a nawet natychmiastowa kara śmierci. 

Partyzanci słuchają komunikatu radiowego Sowieckiego Biura Informacyjnego (Sowinformbiuro) z Moskwy o bieżących doniesieniach z frontu. Północno-zachodnie tereny ZSRR www.ihistory.ru
Partyzanci słuchają komunikatu radiowego Sowieckiego Biura Informacyjnego (Sowinformbiuro) z Moskwy o bieżących doniesieniach z frontu. Północno-zachodnie tereny ZSRR
www.ihistory.ru

Na froncie wschodnim zaczynał się właśnie powolny odwrót armii hitlerowskiej, o czym moskiewskie radio codziennie na bieżąco informowało w swych komunikatach. Partyzanci ważniejsze doniesienia drukowali w ziemiance na maszynie do pisania, powielając przez kalkę tyle kopii, ile się tylko dało. Następnie takie ulotki po kryjomu roznosili po wsiach. W kalkę i papier nielegalnie zaopatrywali się w Białymstoku poprzez swych łączników.

Z takich ulotek, zaczynających się od zdania „Śmierć faszystowskim najeźdźcom!”, mieszkańcy wiosek wokół Gródka dowiadywali się chociażby o kapitulacji generała Paulusa w Stalingradzie 31 stycznia 1943 r. Wkrótce zaś w prasie niemieckiej – w języku polskim oraz po białorusku w wydawanej co tydzień gazecie „Nowaja Daroha” – można było przeczytać o „planowym wycofywaniu wojsk niemieckich na froncie wschodnim na z góry upatrzone pozycje”…

Jak tylko skończyła się zima, partyzanci znowu zaczęli rozchodzić się w teren w mniejszych grupach, by przeprowadzać akcje dywersyjne. Roman Mordań wspominał po latach, iż takie rozformowanie wynikało z realiów życia w lesie i zagrożenia w walce. Mniejszej ilości ludzi łatwiej było zapewnić wyżywienie. Pod osłoną nocy niepostrzeżenie mogli posilać się u zaufanych gospodarzy we wsiach. Potrzebowali też mniej prowiantu na drogę, nie było zatem potrzeby zabierać u chłopów z bronią w ręku – co również się zdarzało – całe zapasy żywności. 

Taki manewr komplikował też akcje hitlerowców, którzy nie byli w stanie wyśledzić wszystkich rozsianych po lasach wrogich bojówek. W przypadku natrafienia na obławę siłą rzeczy zagrożonych było mniej partyzantów, niż gdyby okrążony został cały oddział.

Obóz w Lesie Hasbacha rozformował się przede wszystkim dlatego, by odciążyć na przednówku mieszkańców Popówki, którzy po kryjomu dostarczali tam żywność, kobiety wypiekały partyzantom chleb, prały im bieliznę i odzież. Ci nie chcieli też przez to dłużej narażać ich na niebezpieczeństwo ze strony Niemców. Ale na to, jak niebawem się okazało, było już za późno.

Zanim obóz się rozformował partyzanci zdążyli zrobić wypad za Bobrowniki, gdzie wysadzili tory kolejowe, a w drodze powrotnej napadli na niemiecki transport kołowy. Wtedy z serii karabinu maszynowego zginął dowódca Nowikow. I tylko on jeden. Pozostali wrócili do bazy pod Popówką i na dowódcę wybrali Fiedźkę Parfieniuka ps. „Hryszka”. Ten wkrótce wydał rozkaz wymarszu. 

Cdn.

Jerzy Chmielewski

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com