Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Białostocka SB i Białorusini (1968-1988)

Zmierzch PRL. Służby coraz bardziej bezradne. Jak dziennikarz „Niwy” nie dał się zwerbować.

Z cyklu "Oficerowie i agenci" (cz. 16)

Anna L. od samego początku próbowała ze współpracy z SB się wywinąć. Podczas drugiego spotkania, które odbyło się 10 lutego 1984 r. w kawiarni „Chwileczka”, przekonywała porucznika Sakowskiego, iż nie ma na to czasu. Tłumaczyła, że w godzinach pracy jest ciągle zajęta, nieraz nie ma kiedy nawet zjeść śniadania. Tym bardziej chodzić po pokojach i wypytywać o zlecane zagadnienia. Po pracy natomiast poświęca się wychowaniu dziecka i prowadzeniu domu. Dlatego – przekonywała – nie ma też czasu na działalność w BTSK, by móc z tych kręgów pozyskiwać informacje istotne dla SB.

Spotkanie to trwało godzinę, od piętnastej do szesnastej. TW „Maria” przekazała na nim między innymi informację, jaką usłyszała w barze redakcji podczas śniadania. Por. Sakowski zanotował:

(…) Red. W. Rudczyk opowiadał, że na przełomie stycznia i lutego br. przewodnicząca Koła Miejskiego BTSK W. Łaskiewicz i wiceprzewodniczący Zarządu Głównego Jan Zieniuk byli na rozmowie u biskupa Sawy. Wizyta ta miała na celu wyjednanie u biskupa zgody na prowadzenie chóru BTSK przez dyrygenta chóru cerkiewnego B. Dubeca. W czasie rozmowy bp Sawa zarzucił podobno Zieniukowi i Łaskiewicz brak współpracy BTSK z cerkwią. 

Dalej jest mowa o tym, że Zieniuk miał z tej wizyty tłumaczyć się na Prezydium Zarządu Głównego i z tego powodu został mocno skrytykowany. Jednak po wyjaśnieniach złożonych przez Zieniuka Prezydium zaakceptowało wizytę, aczkolwiek nie przyniosła ona pozytywnego skutku, ponieważ zgody na zaangażowanie dyrygenta nie uzyskano.

Sześć lat później – po zmianie ustroju w Polsce – Jan Zieniuk, który zrobił karierę w szeregach partyjnej nomenklatury i uzyskał też tytuł naukowy doktora pedagogiki, z przyzwolenia biskupa Sawy stał się działaczem inteligencji cerkiewnej. Po wprowadzeniu religii do szkół jako dyrektor Wojewódzkiego Zespołu Placówek Doskonalenia Nauczycieli w Białymstoku zaangażował się w działalność prawosławnego Katechetycznego Studium Pedagogicznego, powołanego dla uzyskania wymaganych kwalifikacji do nauczania przedmiotu religii prawosławnej przez katechetów.

TW „Maria” podczas spotkania w kawiarni „Chwileczka” chwaliła Walentynę Łaskiewicz:

Jest ona dobrym organizatorem, energiczna i mogłaby wnieść dużo dobrego do pracy przyszłego Zarządu Głównego.

Sakowski kolejne spotkanie z TW „Maria” zaplanował na połowę marca. Zamierzał w dalszym ciągu wykorzystywać tw do rozpoznania sytuacji w redakcjach Białostockiego Wydawnictwa Prasowego i środowisku białoruskim. Notatkę zakończył informacją, że w kawiarni wydatkował 386 zł na poczęstunek, prosząc o zaksięgowanie tek kwoty do zwrotu.

Na spotkanie w marcu informatorka się nie stawiła. Powodem miało być zwolnienie lekarskie z uwagi na chorobę dziecka. 

Do spotkania doszło dopiero 14 kwietnia. Miejsce: „wolne powietrze”. Po rozmowie oficer prowadzący w informacji operacyjnej napisał:

(…) Opowiadano jej, iż w jednej ze wsi w rejonie hajnowskim M. Szachowicz – redaktor „Niwy” usiłował przy pomocy mieszkańców tej wsi postawić tablicę z nazwą wsi w jęz. białoruskim. Podobno w związku z tą sprawą M. Szachowicz i S. Janowicz byli wzywani do Komendy Wojewódzkiej. J. Czerniakiewicz – pracownik tygodnika „Niwa” opowiadała, że M. Szachowicz będzie ukarany dyscyplinarnie za samowolny wyjazd do tej wsi w sprawie założenia Koła BTS-K.

O tej sprawie Służba Bezpieczeństwa wiedziała wcześniej. Chodziło o postawienie w marcu przez mieszkańców wsi Długi Bród w gminie Dubicze Cerkiewne tablicy z nazwą miejscowości w języku białoruskim – Doŭhi Brod. Została ona przez SB zarekwirowana, a w tej sprawie złożono wniosek do Kolegium d/s Wykroczeń.

Z dalszej treści notatki wynika, że informatorka uczestniczyła w zebraniu w związku z przygotowaniami do majowego Zjazdy BTSK. Jednak na delegata nie została wybrana. Prawdopodobnie sama się o to postarała. Nie chciała bowiem uczestniczyć w zjeździe, wiedząc że będzie szczegółowo wypytywana o jego przebieg przez SB.

W dalszym ciągu dawała do zrozumienia, że z tej współpracy chce się wycofać. Por. Sakowski zanotował:

(…) Tw podczas spotkania jeszcze raz podkreśliła, że jest mężatką i spotykanie się ze mną jest dla niej kłopotliwe. Ponadto z uwagi na obowiązki służbowe i domowe nie bierze aktywnie udziału w życiu i działalności BTS-K, nie utrzymuje też żadnych stosunków z ludźmi ze środowiska białoruskiego, dlatego też właściwie nie ma możliwości informowania mnie o zagadnieniach, które interesują Sł. Bezpieczeństwa. Wiadomości posiadane przez nią są fragmentaryczne i przypadkowe.

Kolejna i zarazem ostatnia notatka z teczki pracy TW „Maria” dotyczy spotkania z 18 lutego 1985 r. w hotelu „Cristal”. Poinformowała ona wówczas o zmianach personalnych w redakcji „Niwy”. W grudniu odeszli z pracy dwaj dziennikarze – Michał Szachowicz i Jerzy Traczuk. Pierwszy awansował na sekretarza redakcji miesięcznika „Kontrasty”, zaś drugi przeszedł do pracy naukowej w Warszawie. Informatorka opowiedziała, że:

(…) Kiedy wynikła sprawa przejścia M. Szachowicza do innej pracy, S. Janowicz zaczął przedstawiać sylwetkę M. Szachowicza w bardzo złym świetle. Wśród znajomych rozpowiadał, że jest on szowinistą i nacjonalistą. Miało to na celu jak wszyscy rozumieli zaszkodzenie M. Szachowiczowi w awansie. Co poniektórzy twierdzili, że wynika to po prostu z zawiści i zazdrości. M. Szachowicz pod koniec ub.r. przyjęty został do Związku Literatów Polskich. Z tego powodu jest on dumny i zadowolony (z Białegostoku tylko kilka osób jest członkami ZLP). (…) Oprócz M. Szachowicza z redakcji „Niwy” odszedł również J. Traczuk. Wyjechał on do pracy w Warszawie i prawdopodobnie pracuje naukowo w jakimś instytucie. W związku z tym na ich miejsce zostali przyjęci nowi pracownicy: Mirosława Łuksza, która poprzednio pracowała na stanowisku korektorki w „Kurierze Podlaskim” i nieznany tw mężczyzna.

TW „Maria” poinformowała także o zebraniu w siedzibie BTSK, które zwołał sekretarz Konstanty Mojsienia. Zaprosił on członków różnych chórów i zespołów regionalnych w związku z planowanym powołaniem reprezentacyjnego zespołu estradowego – reaktywowaniem zlikwidowanej na początku lat siedemdziesiątych słynnej „Lawonichy”. Taką możliwość dawało przyznanie organizacji dwóch dodatkowych etatów dla instruktorów. Jeden z nich Zieniuk i Łaskiewicz chcieli właśnie zaproponować regentowi Bazylemu Dubecowi z soboru św. Mikołaja, lecz nie zgodził się na to biskup Sawa.

Sakowski, który był już wówczas w randze kapitana, postanowił od władz BTS-K uzyskać bliższe dane dot. odbytego zebrania.

Próba reaktywowania „Lawonichy” prawdopodobnie zaniepokoiła SB. Obawiano się, by taka inicjatywa – wychodząca poza ramy siermiężnego folkloru – nie wywołała wzrostu białoruskich nastrojów nacjonalistycznych na Białostocczyźnie. Ostatecznie nic z tego nie wyszło, choć reaktywowanie reprezentacyjnego zespołu artystycznego mniejszości białoruskiej w Polsce było jednym z postulatów, uchwalonych na majowym zjeździe BTSK. Skostniała organizacja, bez dopływu młodzieży, nie była w stanie podołać takiemu wyzwaniu. Jeszcze jedną próbę podjęto pod koniec lat osiemdziesiątych. Zorganizować taki zespół usiłował wtedy Jan Krupa – emerytowany tancerz z legendarnej „Lawonichy”. Udało mu się nawet skompletować niewielki skład głównie spośród studentów BAS-u. Skończyło się to jednak na kilku próbach.

TW „Maria” w kwietniu 1985 r. urodziła drugie dziecko. Po urlopie macierzyńskim do września 1987 r. przebywała na urlopie wychowawczym. Jej współpraca z SB została okresowo zawieszono. W uzasadnieniu napisano:

Nie bierze udziału w życiu i działalności BTS-K oraz nie utrzymuje kontaktów ze środowiskiem białoruskim. Z tego powodu nie ma możliwości realizowania zadań Służby Bezpieczeństwa.

Jak się okazało był to koniec współpracy, chociaż informatorka figurowała w rejestrze SB aż do 1988 r. W międzyczasie kapitan Sakowski dwukrotnie zaszedł do niej do mieszkania, 1 lutego 1986 r. i 9 lutego 1988 r. Za każdym razem stanowczo odmawiała dalszej współpracy z SB. Oficerowi mówiła też, że ze względu na to, iż jest mężatką, nie może się z nim spotykać.

Z tego względu kpt. Sakowski 16 lutego 1988 r. skierował do przełożonych wniosek o wyeliminowanie Anny L. z czynnej sieci tw. Jeszcze tego samego dnia został on zatwierdzony.

To, że współpraca z TW „Maria” szła jak po grudzie, świadczy iż w latach osiemdziesiątych SB nie była już tak bezwzględna wobec agentów, których zwerbowano, jak niegdyś. W chylącym się ku upadkowi PRL-u służby nie miały instrumentów do egzekwowania współpracy z całą siłą. Obóz generała Jaruzelskiego pod presją sankcji gospodarczych krajów zachodnich nie mógł sobie pozwolić na siłowe i bezwzględne metody, wymuszające posłuszeństwo społeczeństwa. Gdyby służby miały taką pozycję w państwie jak wcześniej, Anna L. za odmowę współpracy poniosłaby surowe konsekwencje tak jak to było w przypadku Sokrata Janowicza, którego zwolniono za to z pracy i doprowadzono na skraj materialnego ubóstwa.

Jednym z celów sprawy krypt. „Sabat” było też pozyskanie ze środowiska białoruskiego nowych tajnych współpracowników. Wytypowany został między innymi Michał Szachowicz z „Niwy”. Teczkę założono mu 21 lutego 1984 r. (sygn. akt Bi 009/102). W uzasadnieniu wniosku porucznik Sakowski napisał:

Kandydat zatrudniony jest w redakcji tygodnika białoruskiego „Niwa” na stanowisku dziennikarza, jest członkiem BTS-K oraz pełni funkcję sekretarza Koła Miejskiego BTS-K w Białymstoku. Pozostaje w bliskich stosunkach z Sokratem Janowiczem, który jest kontrolowany operacyjnie.

Postanowiono:

Poprzez posiadane osobowe źródła informacji dokonać rozpoznania osobowości, walorów dodatnich i cech ujemnych pod kątem możliwości realizacji przyszłych zadań. 

Podobnie jak podczas werbunku Anny L. tym razem także zaangażowano Wydział T (technika operacyjna) i Wydział W (przeglądanie korespondencji). 

To było już drugie podejście nakłonienia Szachowicza do współpracy. Wcześniej był rozpracowywany w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia krypt. „Sępy”. Nie wiadomo jednak czego ona dotyczyła, gdyż teczka ta się nie zachowała.

Tym razem zamierzano wykorzystać udział Szachowicza w inicjatywie mieszkańców wsi Długi Bród i samowolnym postawieniu tam tablic z białoruską nazwą miejscowości. 

Wyciąg z notatki służbowej por. Sakowskiego z 3 kwietnia 1984 r.:

Sokrat Janowicz wysłał J. Tomaszewskiemu [profesorowi z Warszawy] fotografię tablic z nazwą wsi Długi Bród w języku białoruskim wykonaną przez M. Szachowicza oraz kopię protokołu z zebrania mieszkańców w dniu 18 marca b.r.

Najwięcej dostaje się M. Szachowiczowi, który został zaproszony przez organizatorów zebrania celem wygłoszenia stosownego odczytu n/t nazewnictwa białoruskiego.

Zadanie, by wysondować stosunek Michała Szachowicza do SB, zlecono kapitanowi k. Szwarcowi. Oficer ten rozmawiał z nim jeszcze w listopadzie 1983 r. w sprawie dopuszczenia języka białoruskiego na konferencji naukowej o polsko-białoruskich związkach kulturowych i wówczas Szachowicz zapewniał pomoc w wyjaśnianiu problemów związanych z białoruską mniejszością narodowościową.

Kpt. Szwarc 28 marca porozumiał się telefonicznie z kandydatem na tajnego współpracownika, prosząc o spotkanie. Szachowicz początkowo wykręcał się od rozmowy rzekomym brakiem czasu, a później stwierdził wprost, że nie życzy ze mną żadnej rozmowy i odmówił spotkania. 

To wystarczyło, by z próby werbunku zrezygnowano. 5 kwietnia porucznik Sakowski napisał stosowny wniosek:

(…) Z prowadzonego opracowania wynika, że kandydat prowadzi wrogą nacjonalistyczną działalność. Ponadto odmówił utrzymywania jakichkolwiek kontaktów ze Służbą Bezpieczeństwa. W związku z powyższym wnoszę o złożenie posiadanych materiałów w archiwum.

W latach osiemdziesiątych ze środowiska białoruskiego tajnych współpracowników służbom zwerbować się czasem udawało. Ale najczęściej przekazywali oni informacje ogólnikowe i robili to niechętnie. Jednym z takich agentów był Stefan K. Został on zwerbowany dwukrotnie. Jego teczka pracy się nie zachowała, jedynie personalna (sygn. akt. Bi 009/430) Wynika z niej, że pierwszy raz do współpracy ze Sł. Bezpieczeństwa pozyskany został w dniu 12 marca 1982 r. na zasadzie współodpowiedzialności obywatelskiej. W rzeczywistości wykorzystano fakt, że posiadał broń myśliwską, która w związku ze stanem wojennym została zdeponowana na komendzie MO. Współpracę z SB podjął, jak się później okazało, by ją odzyskać. Na spotkania z oficerem – do hotelu „Cristal” – przychodził niechętnie. Współpracę z nim rozwiązano 8 sierpnia 1983 r.

Cdn.

Jerzy Chmielewski

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com