Ale się zdarzało, że niektórzy więźniowie odznaczali się nadzwyczajną powściągliwością w mowie i, jak to się mówi, nie dawali ciągnąć za języki. Otóż względem takich stosowano inną metodę badania. Ten lub inny komunista miał poleconego sobie małomównego pupila, z którym się starał zbliżyć a nawet przyjaźnić. Następnie komunista dozorca dopuszczał się wykroczenia więziennego, za które trafiał do samotnej celi (odinocznaja); zaraz do tej samej celi pakowano i pupila. Jeśli jeden komunista nie potrafił rozgryźć „tego orzecha”, wyręczał go drugi.
„Jutrzenka Białostocka”, nr 3, maj 1930, s. 4-7
Ale i my mieliśmy w więzieniu swoich szpiegów i swoją policję. Skoro przybywała świeża partja jeńców, zaraz staraliśmy się rozpoznać „swoich” i wtajemniczyć we wszystkie sekrety więzienne.
A gdy się zjawił do nas komendant więzienny albo jaki dygnitarz sowiecki, komuniści, nasi niby współwięźniowie, podnosili wielki hałas[,] biegali po wszystkich pokojach, nawołując do spokoju, do porządku, chcąc widocznie w ten sposób podnieść w oczach więźniów powagę władzy sowieckiej. Wejście tego dygnitarza poprzedzało zwykle dwóch uzbrojonych czerwono-gwardzistów, którzy otwierali przed nim drzwi, a jeśli przez nieuwagę albo niezgrabność nie otworzyli, ten trącał je nogą, rzucając na czerwono-gwardzistów wzrok niezadowolenia. Rozlegało się: smirno! I wszyscy powinni byli wstać. Wchodził najczęściej młody ryży blondyn, i nadrabiając powagą, rzucał w milczeniu badawczo wzrok, albo też ciemny szatyn łotysz, którego cechowała nieco większa prostota.

Ze zbiorów Kastusia Szytala
W starem więzieniu.
Tak upłynęło monotonnie nam przy Warszawskiej ul. pięć czy sześć dni; kilkakrotnie dziennie powtarzały się te same apele i te same odwiedziny. Ani razu w ciągu pięciu dni nie dawano nam jeść. Całe szczęście, że mieliśmy między sobą sporą liczbę białostoczan, którzy otrzymując żywność z domu, dzielili się nią z niemającymi i w ten sposób ratowali innych od głodowej śmierci. A po sześciu dniach przeprowadzono nas do starego więzienia przy ulicy Sienkiewicza; tu przymusowa głodówka trwała jeszcze trzy dni, poczem zaczęto dawać po funta chleba i połówce śledzia na dobę, ale też nie zawsze. Najwięcej głód dawał się we znaki tym, którzy nie mieli w Białymstoku ani krewnych ani znajomych; do takich przeważnie należeli nasi jeńcy wojenni, siedzący razem z nami. Serce się krajało na widok jak ci nieszczęśliwi grzebali się w śmieciach w poszukiwaniu głów śledziowych i ogryzków owoców, które z wielką łapczywością spożywali. Do głodu przyłączyła się druga plaga więzienna, brud i brudne żyjątka. Najbardziej energiczna walka z tą plagą chybiała celu. (…)
„Jutrzenka Białostocka”, nr 4, czerwiec 1930, s. 3-6
Stan beznadziejny i …klęska bolszewicka.
Najwięcej jednak sprawiał udręczenia stan beznadziejny na lepszą przyszłość. Wszystkim się zdawało, że nad Polską już jest postawiony krzyżyk, że ojczyzna ukochana, że wiara święta katolicka pójdą w poniewierkę, że zbroczona krwią pięść Lejby Trockiego zawiśnie nad nami na zawsze.
Na samo wspomnienie, że to wszystko zdawałoby się być możliwem, nie chciało się żyć, lecz i umrzeć nie można było. Taki nastrój panował w duszach pesymistów; lecz więcej było między nami optymistów, którzy niby jasnowidzący przepowiadali rychły upadek pozornej potęgi bolszewizmu, że pod Warszawą czeka hordy Trockiego wielka katastrofa, cofanie się wojsk polskich jest niczem innem jak tylko strategicznym manewrem i pułapką na te hordy i t. d. Jakkolwiek owe pocieszające przepowiednie nie dawały narazie żadnej namacalnej rękojmi i uważane były raczej za pobożne życzenia ze strony niektórych optymistów, tem bardziej że bolszewicy wciąż jeszcze się posuwali, to jednak niemało one wlewały otuchy do serc, krzepiły upadłych na duchu. Ale oto po kilku dniach zaczynają przepowiednie się spełniać i w gazetach bolszewickich, które nam dawano czytać, dzień drugi, trzeci, czwarty brak absolutny wiadomości z frontu. (…).
„Jutrzenka Białostocka”, nr 5, lipiec 1930, s. 3-5
Zabijanie więźniów i wysyłanie do Rosji. Zamordowanie ks. Knobelsdorfa.
Czerezwyczajka w związku z wypadkami na froncie zaczęła niezmiernie usilnie pracować, zdradzając niezwykłą nerwowość. Badanie więźniów, których dopływ do więzień białostockich ustał, odbywało się dzień i noc.
Partje za partjami szły do Rosji na wygnanie, mniej rozstrzeliwano, a jeszcze mniej wypuszczano zupełnie na wolność. Z księży został uwolniony tylko ksiądz Oleszczuk, proboszcz Suraski, na skutek energicznego starania parafjan.
Proboszcz z Pietkowa ks. Roszkowski został skazany na wygnanie do Smoleńska, lecz będąc bardzo wątłego zdrowia, zemdlał i upadł w drodze, poczem konwój bolszewicki, poturbowawszy go, odwiózł do szpitala do Białegostoku. Ja i ks. Knobelsdorf, proboszcz Żuprański, pozostawaliśmy nadal w więzieniu, lecz już niedługo. Pewnego poranku jeden z naszych współtowarzyszów w więzieniu, p. Józefowicz, mieszkaniec Białegostoku, obudziwszy się ze snu, zaczął składać manatki i szykować się do drogi. Na nasze zapytanie, co to ma znaczyć, odpowiada bez wahania: „już więcej tu nocować nie będę”. Posypały się niewinne dowcipy i życzenia szczęśliwej podróży, lecz pan Józefowicz twierdził swoje. Aż oto tegoż akurat w południe zjawia się do więzienia czerezwyczajka i zaczyna segregować więźniów. Z celi, w której siedziałem zostali wydzieleni: ksiądz Knobelsdorf i p. Jarosławski. Prezes kooperatywy robotników chrześcijańskich. Ogółem zostało wydzielonych 16 osób. Zaprowadzono ich do osobnej celi i zamknięto. Potem nas resztę wszystkich więźniów, ogółem 186 osób, wyprowadzono na ulicę, ustawiono w czwórki i pod strażą 8-miu uzbrojonych czerwonogwardzistów poprowadzono szosą w stronę Wasilkowa. Opuszczaliśmy Białystok wśród płaczu i łamaniu krewnych, znajomych i współczujących. Przed zachodem słońca byliśmy już koło Wasilkowa i na łące między rzeką Supraślską, a szosą, nocowaliśmy pod gołem niebem. Nigdy nie zapomnę, nie zapomną z pewnością i wszyscy inni moi współtowarzysze więzienia tej czułej opieki, jaką nas otoczyli mieszkańcy Wasilkowa. Przyszliśmy do tego miasteczka zgłodniali, a wyszliśmy nakarmieni, napojeni i nawet obładowani zapasami żywności na dalszą podróż. Niech wam, kochani Wasilkowcy, Bóg stokrotnie zapłaci za wasze dobre serca.
Od samego wschodu słońca zaczęli nas odwiedzać białostoczanie, od których dowiedzieliśmy się, że 16-tu wydzielonych wczoraj spośród nas więźniów, w tej liczbie i księdza Knobelsdorfa, zamordowano w haniebny sposób między warszawskim torem kolejowym, a obwodową szosą z północnej części miasta.
„Jutrzenka Białostocka”, nr 6, sierpień 1930, s. 3-6
O godzinie 8-ej rano ustawiono do apelu, po którym się okazało, że w ciągu nocy 24 więźniów drapnęło. „Szczęśliwej podróży”, mruknął sąsiad do sąsiada. Szczególniej ucieszyła nas wiadomość, że wybyła z naszych szeregów p. Markiewiczowa, matka dwojga drobnych dzieci. Konwojujący nas, czerwonogwardziści, natychmiast powiadomili czrezwyczajkę o ucieczce więźniów. W odpowiedzi otrzymali ostrą naganę i do pomocy jeszcze 7-miu uzbrojonych „towaryszczy”. Odtąd sytuacja nasza mocno się pogorszyła, zaczęli nas traktować bezwzględnie. Około godziny 11-ej ruszyliśmy w dalszą drogę; upał był szalony, a kurz nieznośny, szliśmy jak w obłokach. Po kilku godzinach drogi wyglądaliśmy jak murzyni. Niektórzy zaczęli słabnąć i prosić o wypoczynek, lecz napróżno: zamiast wypoczynku otrzymali razy kolbami lub prętami do czyszczenia luf karabinowych.
Gdy jednak uszliśmy kilkanaście wiorst drogi podpędzanie przestało skutkować gdy wreszcie i panowie krasnoarmiejcy zaczęli wysadzać języki na brody, zezwolono na wypoczynek w folwarku Horodniance.
„Jutrzenka Białostocka”, nr 7, wrzesień 1930, s. 3-4
Tu nam się ulotnił bardzo dowcipnie pan Łachacz, obywatel białostocki, który już się żegnał z nami pod Wasilkowem. Naturalnie nie braliśmy tego pożegnania na serjo, bo warunki w jakich znajdowaliśmy się, wykluczały nawet marzenia o ucieczce; a jednak pan Łachacz uciekł i to na oczach wszystkich nas. O kilkanaście kroków od nas, gdzieśmy się zatrzymali, stał liczny obóz bolszewicki. Pan Łachacz nazbierał brzemię walającego się tuż pod naszemi nogami siana i udając „oboźnika”, poniósł je najspokojniej między fury.
Nieco później, pomiędzy Horodnianką, a Buksztelem, opuścił nasze szeregi jeszcze jeden współtowarzysz, p. Zacharowski, również białostoczanin; ten drapnął sposobem zupełnie prostym, ot wprost rachując na charakter w nogach.
Ucieczka ta była więcej niż ryzykowna o całe szczęście, że się skończyła długą bezskuteczną strzelaniną, a jeszcze dłuższym rosyjskim łajaniem od synów, a nawet jeszcze gorszem, którego z pewnością pan Zacharowski nie słyszał.
Cdn.
Ks. Stanisław Szyroki











