Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Białostocka SB i Białorusini (1968-1988)

Studenci białoruscy pod lupą SB

Z cyklu "Oficerowie i agenci" (cz. 22)

28 lutego 1989 r. zastępca szefa Wojewódzkiego Urzędu Spraw Wewnętrznych ds. Służby Bezpieczeństwa w Białymstoku płk Jerzy Michalkiewicz we wniosku o wszczęcie sprawy krypt. „Podlasiacy” napisał:

(…) Dotychczas w woj. białostockim zanotowano szereg inicjatyw ze strony mniejszości narodowych działających legalnie, w sposób zorganizowany, w ramach m.in. Rady Kultury Studentów Narodowości Białoruskiej, Zrzeszenia Studentów Polskich, Zrzeszenia Studentów Białoruskich oraz nieformalnych grup ukraińskich i litewskich. Z posiadanego rozeznania wynika, iż rośnie popularność i aktywność powyższej działalności.

W związku z tym celem prowadzonej sprawy obiektowej będzie:

– operacyjna ochrona legalnych organizacji mniejszości narodowych w środowisku młodzieżowym i studenckim;

– ujawnianie, ograniczanie i likwidowanie wrogiej działalności organizacji nielegalnych;

– prowadzenie działań profilaktycznych, w tym też inicjowanie pozytywnych przemian, zachowań i postaw w w/w środowiskach;

– ujawnianie ewentualnych powiązań z emigracyjnymi ośrodkami nacjonalistycznymi na Zachodzie i działaczami nacjonalistycznymi w ZSRR.

Takie działania zostały podjęte, by kontrolować przede wszystkim Białoruskie Zrzeszenie Studentów, czyli Biełaruskaje Abjadnannie Studentau (w skrócie BAS). Sprawę „Podlasiacy” wszczęto trzy miesiące po zrejestrowaniu organizacji, kiedy zdążyły się uformować już jej władze i przystąpiono do zakładania kół uczelnianych. Służba Bezpieczeństwa przy pomocy swych informatorów na bieżąco śledziła ten proces, przechwytując listy obecności i kopie protokołów zebrań. Pod lupę wzięto osoby, które 17 grudnia 1988 r. wybrano do władz organizacji. Zebranie odbyło się w siedzibie Zarządu Głównego BTSK w Białymstoku.

6 stycznia kpt. Piotr Sakowski sporządził meldunek sygnalny jeszcze do sprawy obiektowej „Narew”, w którym wymienił nazwiska wybranych jedenastu członków Rady Głównej, podając skład siedmioosobowego prezydium i pięcioosobowej komisji rewizyjnej. Przy każdej osobie wskazał funkcję, nazwę uczelni, rok i kierunek studiów, albo – w przypadku absolwentów – miejsce pracy. W meldunku oficer napisał:

(…) w zebraniu uczestniczyli delegaci ośrodków akademickich z terenu całego kraju w liczbie ok. 30 osób oraz zaproszeni goście w osobach: sekretarz ZG BTSK Jan Maksymiuk, członek ZG BTSK Sokrat Janowicz oraz przedstawiciel RW PRON w Białymstoku Jan Zieniuk.

Na zebraniu dokonano wyboru władz. (…)

Niektóre z tych osób, a także inni działacze BAS-u (z kół uczelnianych) zostali objęci operacyjnym rozpracowaniem. 23 marca naczelnik Wydziału III WUSW w Białymstoku ppłk Władysław Żukowski sporządził wnioski o udzielenie informacji, skierowane do naczelnika Wydziału „C”. Komórka ta prowadziła kartoteki osobowe, rejestry osób inwigilowanych, przygotowywała i gromadziła dokumentację związaną z pracą operacyjną. Zebranie informacji o wskazanych we wnioskach studentach białoruskich powierzono młodemu oficerowi, którym był ppor. Andrzej Antypiuk. W teczce sprawy zachowała się sporządzona przez niego notatka służbowa, dotycząca m.in. studentki czwartego roku polonistyki Filii UW w Białymstoku, którą wybrano do komisji rewizyjnej BAS-u. Antypiuk napisał w niej, czym zajmują się jej rodzice, że są wyznania prawosławnego i praktykują. Wymienił też organizacje, do których studentka należała (oprócz BAS – LOP, ZHP, PTTK, BTSK). W notatce zamieścił też uwagę, iż była opracowywana w charakterze kandydata na tajnego współpracownika w okresie 25.02.1987 – 27.05.1987. W związku z kategoryczną odmową współpracy opracowanie zakończono. 

Pamiątkowe zdjęcie z seminarium studentów białoruskich w maju 1989 r. nad Jeziorem Mielno koło Olsztyna Fot. z: Сакрат Яновіч, Не жаль пражытага, Беласток 2002
Pamiątkowe zdjęcie z seminarium studentów białoruskich w maju 1989 r. nad Jeziorem Mielno koło Olsztyna
Fot. z: Сакрат Яновіч, Не жаль пражытага, Беласток 2002

Wzmożona aktywność w środowisku studentów białoruskich po zarejestrowaniu BAS-u wzbudziła w gmachu przy Sienkiewicza w Białymstoku czujność i zaniepokojenie odnośnie charakteru ich przyszłej działalności w ramach legalnego już stowarzyszenia. Naczelnik Wydziału III ppłk Władysław Żukowski w notatce służbowej napisał:

(…) Dane operacyjne wskazują, że powołane zostaną okręgi BAS w Warszawie, Olsztynie i Białymstoku. Każdy z oddziałów miałby inne zadanie, tzn. oddział warszawski zająłby się sprawami wydawniczymi, ze względu na łatwość dostępu do sprzętu poligraficznego; oddział białostocki – sprawami kulturalnymi, organizacją imprez, zaś oddział olsztyński współdziałałby z białostockim. Uważa się, że BAS powinien rozszerzyć działalność krzewienia kultury i tradycji białoruskiej również na szkoły średnie, szczególnie na terenie woj. białostockiego. (…) Reasumując powyższe (…) istnieje realne przypuszczenie, że wzrośnie  w tym obszarze liczba zagrożeń, którymi powinna interesować się Służba Bezpieczeństwa.

29 marca Antypiuk złożył meldunek sygnalny o zorganizowanych przez BAS nieoficjalnych obchodach w Białymstoku 71. rocznicy proklamowania Białoruskiej Republiki Ludowej. Skromna uroczystość z okazji Dnia Voli – 25 Sakavika odbyła się wieczorem 23 marca na terenie Domu Studenta Akademii Medycznej. Jedną z głównych inicjatorek była studentka III r. Wydz. Lekarskiego AMB – Barbara Kuczyńska, znana tutejszej Służbie Bezpieczeństwa. (…) W w/w imprezie uczestniczyło ok. 20 osób. W jej trakcie wygłoszono kilka odczytów w języku białoruskim i śpiewano piosenki, zachęcano także do popularyzacji działalności BAS w środowisku każdego z uczestników. Wystąpień wrogich politycznie nie stwierdzono.

Antypiuk prawdopodobnie osobiście był tam obecny. Miał wówczas 28 lat, więc jeszcze mógł wyglądać na studenta. Nazwisko może wskazywać, że nominalnie pochodził z rodziny białoruskiej. 

Młody oficer kolejny meldunek złożył na początku kwietnia. Poinformował w nim o powstaniu struktur BAS-u na białostockich uczelniach oraz planowanych przez nie na najbliższe miesiące przedsięwzięciach. Wśród nich miały być spotkania z historykiem Jerzym Turonkiem oraz Tamarą Sołoniewicz, połączone z projekcją jej filmu „Kresowa ballada”. Planowano także rajd wzdłuż Dźwiny wraz ze studentami z Białorusi oraz bal wspólnie z Bractwem Młodzieży Prawosławnej. 

W ramach sprawy „Podlasiacy” podjęto niewiele czynności operacyjnych. Polegały one głównie na rozpracowywaniu czołowych postaci BAS-u w celu sprawdzenia, czy nie stwarzają zagrożeń dla ówczesnego ustroju komunistycznego w Polsce, który i tak był już na etapie rozkładu. Sprawę ostatecznie zamknięto 13 grudnia 1989 r. z powodu nie stwierdzenia wrogiej działalności. Sytuacja polityczna w Polsce po częściowo demokratycznych wyborach 4 czerwca wkroczyła w nową fazę. W związku z tym uznano, że w obecnej zmienionej sytuacji społeczno-politycznej prowadzenie w/w sprawy jest nieuzasadnione. 

W teczce, którą złożono do archiwum, znalazły się także wcześniejsze materiały z inwigilacji białoruskiego ruchu studenckiego. Niektóre z nich warto przytoczyć, bowiem stanowiły dla SB znaczenie operacyjne, a dziś – odtajnione – mają już wartość historyczną.

Pierwszy taki dokument został sporządzony 16 czerwca 1984 r. Jest to wyciąg z informacji operacyjnej KO „KA”. Rozszyfrowując, źródłem był tzw. kontakt obywatelski, a inicjały wskazują na Aleksego Karpiuka, ówczesnego dyrektora liceum białoruskiego w Bielsku Podlaskim. Notatkę sporządził oficer miejscowej komórki SB również o nazwisku Antypiuk, być może krewny. Miał na imię Bazyl, urodził się w 1927 r. w Rybakach nad obecnym zalewem Siemianówka. W latach 1984–1990 pracował na pół etatu na stanowisku inspektora w RUSW w Bielsku Podlaskim.

W czerwcu 1984 r. odbyły się w kraju wybory do rad narodowych. Bazyl Antypiuk, dokonując sprawdzenia zabezpieczenia lokali wyborczych, m.in. w budynku LO im. Bronisława Tarszkiewicza, od dyrektora Karpiuka dowiedział się o niedawnej wizycie w tej szkole dwóch studentów – Jana Chwaszczewskiego i Leona Tarasewicza. Chcieli oni zaprosić uczniów do udziału w wakacyjnym rajdzie rowerowym „Baćkaŭszczyna”. Pozostawili trzy egzemplarze ulotek sporządzonych na maszynie do pisania (kopie z powielacza). Dyrektor przekazał je oficerowi SB celem służbowego wykorzystania. Z ulotek emanował regionalny białoruski patriotyzm:

(…) Спазнайма сваю бацькаўшчыну, яе прасторы і нівы, лясы і рэкі, мінулае як і бягучы сённяшні дзень людзей пражываючых і працуючых на роднай зямлі. (…) Зразуменне шырокага свету прыходзіць пасля зразумення таго малога куска, што завецца бацькаўшчынай…

W ulotkach podana była trasa rajdu, która zaczynała się w Augustowie i prowadziła przez Chilimony, Krynki, Supraśl, Gródek, Zabłudów, Trześciankę do Białowieży. Jego inicjatorem, głównym organizatorem i komandorem był Leon Tarasewicz.

Dyrektor Karpiuk nie zezwolił na uczestnictwo w rajdzie swych uczniów, ponieważ był organizowany nielegalnie bez dopełnienia formalności z władzami.

Niecałe trzy lata później, w dniach 28-29 marca 1987 r., w tym mieście odbył się – za zgodą władz – zjazd białoruskich studentów, na którym podjęto kluczową uchwałę o zapoczątkowaniu starań w celu zarejestrowania Białoruskiego Zrzeszenia Studentów. To doniosłe wydarzenie znalazło oczywiście odzwierciedlenie w materiałach SB. Już pierwszego dnia w trakcie zjazdu – odbywającego się w Bielskim Domu Kultury – o godz. 15.30 z RUSW został nadany tajny szyfrogram do zespołu analityczno-informacyjnego przy zastępcy szefa WUSW d/s SB w Białymstoku. Napisano w nim, że na sali obecnych było około 300 osób. Przed wejściem na salę obrad osoby wchodzące są sprawdzane przez studencką służbę porządkową. Niezależnie od tego porządek zabezpieczają funkcjonariusze MO i SB.

31 marca sierż. R. Jefimiuk sporządził kilkustronicową notatkę służbową dla zwierzchników w Białymstoku, w której ze szczegółami opisał przebieg zjazdu. Na koniec funkcjonariusz uspokajał:

(…) W trakcie dyskusji na Zjeździe nie stwierdzono żadnych negatywnych wypowiedzi. Organizatorzy zapewnili niezakłócony jego przebieg. Nie było przypadków naruszenia dyscypliny oraz zakłócenia porządku. Nie miała uwag co do zachowania się studentów dyrektorka bursy szkolnej, w której studenci byli na czas Zjazdu zakwaterowani i gdzie spożywali posiłki. Zarówno władze społ.-administracyjne, jak i dyrektor BDK-u wysoko ocenili przygotowanie i przeprowadzenie Zjazdu. 

W 1988 r. uaktywniła się też pochodząca z Białostocczyzny białoruska młodzież studiująca w Olsztynie. Jednym z liderów tej grupy był Włodzimierz Pac, późniejszy wieloletni korespondent Polskiego Radia w Mińsku, który przedwcześnie zmarł w 2021 r. W aktach sprawy „Podlasiacy” znalazły się dokumenty, świadczące o rozpracowywaniu tego środowiska przez olsztyńską SB. Czynności prowadzono w ramach sprawy operacyjnego sprawdzenia kryptonim „Białorusini”. 7 kwietnia 1988 r. do Białegostoku przesłano informację, że w lutym br. przy Akademii Rolniczo-Technicznej w Olsztynie powstało Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne w ramach Rady Kultury ZSP w Warszawie. (…) 19 marca br. BTSK zorganizowało spotkanie z Sokratem Janowiczem. 

SB w Olsztynie nie była zorientowana, jaki charakter miało to spotkanie, które odbyło się w związku z uczczeniem 70. rocznicy 25 Sakavika – proklamowania Białoruskiej Republiki Ludowej.

16 grudnia 1988 r. olsztyński funkcjonariusz sporządził meldunek operacyjny, informując że na początku miesiąca w Ośrodku Funduszu Wczasów Pracowniczych w Zalesiu koło Barczewa odbył się „Zjazd Białorusinów”. Również i ta informacja była nieprecyzyjna, bowiem uczestnikami spotkania byli głównie studenci, którzy wkrótce włączyli się w działalność BAS-u.

Koniec

Jerzy Chmielewski

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com