Gdy wszystkie próby ucieczki z robót leśnych wyczerpały się, widząc, że dłużej nie wytrzyma – więzień decydował się szybko: miast konać powoli i wśród okropnych męczarni, odbierał życie sposobem gwałtownym przez powieszenie się lub utopienie w jeziorze, po uprzednim przerąbaniu powłoki lodowej. Najczęściej jednak praktykowany był inny środek ucieczki z „lesazagotowok”, a mianowicie t. zw. samorubstwo.
Każdy z nas rozumiał, że męczono go tak dlatego, że potrzebny był władzom sowieckim jako siła robocza przy eksploatacji lasów, by Sowiety mogły, dzięki tej darmowej robociźnie uprawiać dumping drzewny na rynkach światowych, powodując tym z jednej strony przesilenie gospodarcze w państwach kapitalistycznego Zachodu, z drugiej, dzięki niezadowoleniu wśród mas robotniczych pozbawionych pracy i chleba, tym łatwiej szerzyć propagandę komunistyczną. A więc pozbawmy Sowiety sił roboczych i uniemożliwijmy ich krecią robotę, przez złożenie z siebie ofiary. Dokonać tego można przez uniezdolnienie się całkowite do pracy. Potrzebne im są ręce nasze – odcinajmy więc je!
Wypadki „samorubstwa” – na razie rzadkie, sporadyczne – stały się później coraz częstsze aż wreszcie doszły do stanu epidemii. Kogo do ostatnich granic wyniszczył głód i chłód, kto dalej męczarń tych znosić już nie mógł – kładł lewą rękę na pień drzewa i silnym uderzeniem siekiery odcinał palce lub całą dłoń, a były wypadki odcinania rąk aż po łokieć.
Podczas pobytu swego na Sosnowej Toni osobiście widziałem taki wypadek: kryminalista Kraśnikow doprowadzony znęcaniem się do ostatecznej rozpaczy, palną siekierą po swej lewej ręce i porwawszy odciętą kiść rzucił nią w twarz dziesiętnikowi Worobjowowi ze słowami: „Masz, swołacz, akord wypełniłem”.
„Samorubów” odsyłano na razie do szpitala celem wyleczenia rany. Tam więzień leżał jakiś czas, nabierał nieco sił, a gdy powracał do zdrowia, jako kaleka, przydzielony był do różnych prac lżejszych, nie wymagających czynności obu rąk.
Z czasem jednak takie samokalecznie zaczęło bardzo sie szerzyć i przyjęło zastraszające rozmiary, jak zresztą już wyżej o tym wspomniałem. Dla porównania przytoczę dwie cyfry, które pamiętam. W roku 1926 zanotowano 150 wypadków „samorubstwa”, w roku zaś 1927 aż 307. Wówczas władze więzienne postanowiły ostro temu zapobiec, tym bardziej, że eksport znacznie się wzmógł, a władze centralne zaczęły wymyślać za „małą wydajność pracy” leśnych eksploatacji sołowieckich. Napędzono do lasów nowe olbrzymie partie więźniów, a „samorubów” zaczęto nie tylko nie zwalniać od pracy, lecz nawet w ciężkich wypadkach okaleczenia nie przyjmować do szpitali i po obandażowaniu szmatami na miejscu rany, zgodnie z zarządzeniem naczelnego lekarza terenów leśnych Jachontowa, natychmiast odsyłać do ugniatania nogami śniegu na dróżkach leśnych, którymi wywożono do „portu” drzewo. Wtedy to „samorubstwa” zaczęły kończyć się tragicznie. Ranny wobec braku pomocy lekarskiej nie mógł zatamować upływu krwi, tym bardziej, że stale (oprócz krótkiej nocy) musiał być w ruchu, popadał w stan gorączkowy i jeżeli nie wskutek zakażenia, to wskutek upływu krwi, która stale ściekała, przeważnie po kilku dniach umierał.
Drugim środkiem zmuszania opornych do pracy było przywiązywanie po kilka nieraz osób do sań. Jedynym lekarstwem przeciwko odmrożeniu nóg był ciągły szybki ruch – rozumiał to każdy i dlatego ci, którzy wskutek utraty jednej ręki nie mogli spiłowywać czy oczyszczać z kory i sęków drzew, przywiązani do sań chcąc czy nie chcąc musieli drzewo wozić.
Pozatem był jeszcze jeden środek przymusu, stosowany przez dozorcę Woronina. Kazał on „opornemu” oddać, do noszonego ze sobą specjalnie kubełka, mocz i stawiał warunek: „albo będziesz pracować – albo wypij to”. Kto nie chciał zgodzić się ani na jedno, ani na drugie, pod zarzutem stawiania czynnego oporu dostawał kulą w łeb. Może to „bardzo dziwne”, ale – prawdziwe!
O ile dobrze pamiętam żaden z „samorubów” nie został przy życiu. Pracując w ambulatorium na Sosnowej Toni za pierwszy kwartał 1927 r. osobiście sporządziłem 21 aktów śmierci „samorubów” zmarłych z upływu krwi lub zamarzłych w lasach, a kierownik ambulatorium w Isakowo Wolman sporządził takich aktów w tymże czasie 29.
Pamiętam taki wypadek: wezwano mnie do Karzino obejrzeć trupa zmarzniętego Koreańczyka Czajpo, którego dozorca Sołdatow trzymał (w lutym) oblanego wodą w karcerze w ciągu 3 godzin. Po dwóch dobach pobytu w lesie, wobec nieukończenia akordu, zmarł na 3 dzień. Cóż, sporządziłem protokół i koniec. O jakimkolwiek dochodzeniu lub ukaraniu winnego nie mogło być mowy, gdyż w takim wypadku cały zarząd katorgi trzeba by było pociągnąć do odpowiedzialności za masowe mordy.
Na miejsce zmarłych lub okaleczonych przysyłano nowe partie więźniów. Nieraz wobec braku odpowiedniej ilości robotników naczelnik prac leśnych Sielecki osobiście udawał się do IV oddziału i z dozorcami przyganiał na wpół nagich więźniów z Siekirki.
Raz widziałem na własne oczy taki wypadek: Sielecki przywiózł do Isakowa z Siekirki absolutnie nagiego Ormianina Zacharjanca. Na kolanach błagał on Sieleckiego, by nie posyłał go do lasu, a dał lżejszą gdzieś pracę, gdyż pozostawił w domu żonę, dzieci i niebawem kończy termin kary. Błagania człowieka, czującego, że go skazują na śmierć, nie odniosły skutku: nazajutrz posłano go do karnego baraku na Owsiance i nie doczekawszy tak upragnionej wolności, zmarł wkrótce od gangreny.
Drzewo z lasów wywożono wyłącznie siłą ludzką na wagonetkach lub w saniach. Norma na sanie wynosiła 1,5–2 sążni sześc. dziennie na odległość 2-3 klm. dla mężczyzny i 1,5 sążnia sześc. dla kobiety. Najtrudniejszą przy tym pracą było utorowanie drogi.
Zarówno pod względem fizycznym, jak i moralnym najwięcej na pracach leśnych cierpiały kobiety. Nie posiadając dostatecznej ilości sil do wykonywania ciężkich prac, każdy przywieziony kloc drzewa omywały łzami, ciałem kupowały lżejszą pracę (kucharek, stróżek lub praczek) lub, jak np. Żerebcowa Maria, topiły się w jeziorze.
(D. c. n.)
Franciszek Pietkiewicz
„Kurjer Wileński”, nr 41 (2283), 20 lutego 1932 r











