Maciejkowa Góra to niewielka miejscowość położona nad Narwią w gminie Michałowo, gdzie mieszka zaledwie 25 osób. Istnieje ciekawa legenda tłumacząca powstanie nazwy tej wsi, która z pewnością zainteresuje niejednego poszukiwacza skarbów.
Legenda ta mówi, że dawno temu grasował w tych stronach rozbójnik Maciej, który grabił przepływających Narwią bogatych podróżnych. Zgromadzone w ten sposób kosztowności miał ukryć we wnętrzu nadrzecznego pagórka. Według innej wersji był strażnikiem królewskiej puszczy, który spotkał pewnego razu na nadnarwiańskim wzgórzu rannego templariusza. Chciwy Maciej poczekał aż zakonnik umrze, a następnie włożył na siebie piękną zbroję, którą zmarły miał na sobie. Szybko okazało się, że zbroja jest dla niego za ciasna. Maciej nie potrafił jej zdjąć i zmarł w męczarniach. Jego duch pojawiał się na Maciejkowej Górze, żeby pilnować skarbu, który ukrył umierający templariusz. Legenda ta była niegdyś na tyle głośna, że dowiedział się o niej pewien francuski profesor, który odwiedził Maciejkową Górę w 1938 roku i sfotografował okolicę.

Aleksander Lesser, cyfrowe.mnw.art.pl
Przekazywana jest również opowieść o znalezionych pomiędzy Juszkowym Grodem a Maciejkową Górą dwóch płytach nagrobnych, na których miały znajdować się jakieś tajemnicze znaki, które łączono z zakonem templariuszy.
Czy w legendzie o skarbie templariuszy ukrytym w nadnarwiańskim pagórku jest choć odrobina prawdy? Wiadomo przecież, że posiadłości wspomnianego zakonu znajdowały się przede wszystkim na terenie zachodniej Europy, głównie we Francji i Anglii. Czy jest możliwe, żeby templariusze zapuszczali się nad górną Narew i mieli cokolwiek wspólnego z terenami dzisiejszego Podlasia?
Zakon Ubogich Rycerzy Chrystusa i Świątyni Salomona, zwany potocznie templariuszami, został z założony w 1118 roku w Jerozolimie. Głównym zadaniem rycerzy-zakonników była ochrona pielgrzymów i szlaków pielgrzymkowych na terenie Ziemi Świętej, która opanowana była wówczas przez Europejczyków. Po upadku Królestwa Jerozolimskiego w 1291 główną siedzibę templariuszy przeniesiono na Cypr, a później do Francji, skąd pochodziła znaczna część członków wspólnoty.
Jak przystało na Ubogich Rycerzy Chrystusa, wstępując do zakonu bracia ślubowali życie w ubóstwie, a swoje majątki przekazywali na rzecz wspólnoty. Formalnie ubodzy, w praktyce byli w posiadaniu licznych dóbr i pokaźnego majątku, którym świetnie potrafili zarządzać. Podobno jednym z dłużników zakonu był król Francji Filip IV Piękny i właśnie dlatego wystarał się u papieża Klemensa V o zgodę na likwidację zakonu. Ostatni wielki mistrz – Jakub de Molay został posądzony o czary i herezję. Został spalony na stosie wraz z innymi braćmi w 1314 roku w Paryżu, ale tuż przed śmiercią zdążył rzucić klątwę na swoich prześladowców, która okazała się niezwykle skuteczna. Król i papież w niedługim czasie zmarli. Tak narodził się mit wszechmocnego zakonu templariuszy, który na dobre zadomowił się w kulturze masowej. Pomimo, że majątek zakonny przejęli joannici, pojawiły się szybko pogłoski, że wielki mistrz tuż przed swoją śmiercią kazał ukryć gdzieś wielkie kosztowności. Poszukiwania skarbu templariuszy, który prawdopodobnie nigdy nie istniał w takiej postaci jak go sobie wyobrażamy, trwają już od 700 lat.
Pierwsi templariusze na teren dzisiejszej Polski przybyli w połowie XII wieku wraz powracającym z wyprawy krzyżowej księciem Henrykiem Sandomierskim. W 1226 roku Henryk Brodaty sprowadził braci zakonnych do Oleśnicy Małej na Dolnym Śląsku i tam powstała ich pierwsza zorganizowana komandoria. Władcy nadawali templariuszom zwykle ziemie słabo zagospodarowane lub na granicy zasięgu chrześcijaństwa obrządku rzymskiego. Z połowy XIII wieku pochodzą dokumenty świadczące o pojawieniu się braci zakonnych w Łukowie nad Krzną, który wówczas leżał na północnym skraju ziemi sandomierskiej. Ich zadaniem było stworzenie warunków do organizacji nowego biskupstwa rzymskokatolickiego. Niektórzy historycy uważają, że templariusze mogli przyjechać do Łukowa z nieodległego Drohiczyna…

Fot. P. Kisiel
W dawnych publikacjach możemy znaleźć informację, że w 1237 roku książę Konrad Mazowiecki sprowadził do Drohiczyna nad Bugiem członków zakonu Braci Dobrzyńskich. Było to niewielkie zgromadzenie zakonne, które przetrwało zaledwie kilka lat. Niedawno warszawski historyk Adrian Jusupović ustalił, że po rozwiązaniu wspólnoty Braci Dobrzyńskich w 1235 roku jego członkowie przyłączyli się do większych zakonów rycerskich. Okazuje się, że w momencie pojawienia w Drohiczynie zakonnicy należeli już do zgromadzenia templariuszy. Przebywali w grodzie nad Bugiem tylko kilka lat. Około 1243 roku Drohiczyn przyłączył do swojego państwa książę Daniel Romanowicz, który według kroniki halicko-wołyńskiej miał powiedzieć tak: Nie przystoi, aby naszą ojcowiznę dzierżyli krzyżowcy templariusze zwani salomoniczami. I poszli na nich z siłami znacznymi i przejęli gród w miesiącu marcu i mistrza ich Brunona jęli i wojów pochwycili …
Co mogło być inspiracją do powstania legendy o skarbie templariuszy ukrytym w Maciejkowej Górze? Czy przebywający przez krótki czas w Drohiczynie templariusze mogli ukryć swoje kosztowności w nadnarwiańskim pagórku? Wydaje się to mało prawdopodobne. Powstanie legendy mogło być raczej związane z odnalezieniem w pobliżu Maciejkowej Góry dwóch płyt nagrobnych, na których znajdowały się jakieś tajemnicze znaki. Można przypuszczać, że pochodziły one z mogiłek, które dawniej znajdowały się przy niemalże każdej większej wsi na dzisiejszej wschodniej Bialostocczyźnie. Zwyczajowo groby na wiejskich cmentarzach oznaczano płaskimi głazami narzutowymi, które czasem zdobiono znakiem krzyża równoramiennego. Wśród starych nagrobków zdobionych w ten sposób znajdziemy też takie, na których krzyż miał ramiona rozszerzające się ku końcom. Podobny znak był symbolem zakonu templariuszy.

Fot. P. Kisiel
Osobnym zagadnieniem jest kwestia kamiennych nagrobków zdobionych rytami przedmiotów. Jeszcze pod koniec XIX wieku na terenie guberni grodzieńskiej notowano na niektórych starych cmentarzach obecność płyt z wyobrażeniem np. topora, piły, buta, nożyc czy instrumentów muzycznych. Nie jest do końca jasne, jaki był cel tych zdobień. Niektórzy uważają, że wyryte na nagrobkach przedmioty określały profesję zmarłego. W publikacjach możemy spotkać też pogląd, że wyobrażenia przedmiotów umieszczano w zastępstwie darów grobowych, których w czasach nowożytnych nie wypadało już wkładać do trumny. Dziś takie nagrobki są niezwykłą rzadkością. Wyjątkowy pomnik z rytami przedmiotów znajduje się przed wejściem do cerkwi na cmentarzu prawosławnym w Nowej Woli w gminie Michałowo. Na kamieniu nagrobnym widnieją młot, kilof, szczypce i koło. Na zdjęciu cerkwi cmentarnej w Nowej Woli z 1974 roku nagrobek ten nie jest widoczny. Prawdopodobnie wcześniej znajdował się w innej części cmentarza, a w obecnym miejscu ustawiono go w przeciągu ostatniego półwiecza.
Piotr Kisiel











