Latem ubiegłego roku Podlasie po raz kolejny stało się plenerem dla międzynarodowej produkcji platformy streamingowej Netflix. Gotowy film w reżyserii Łukasza Kośmickiego można oglądać od 1 kwietnia. Obraz z tytułem właśnie „Podlasie” szybko zebrał przed telewizory i ekrany smartfonów miliony Polaków. Jak można było się spodziewać, zachwytom widzów towarzyszyło oburzenie mieszkańców naszego regionu. Reakcje te wpisują się w dobrze nam znane spory o jego wizerunek, stereotypy czy smaki w kategoriach: centrum/peryferia, większość/mniejszość czy sztuka filmowa/produkcyjniak. Mnie, co zrozumiałe, najbardziej interesowały wątki dotyczące białoruskiej mniejszości i prawosławia. Spoiler alert: nie było ich, ale to nie znaczy, że recenzji nie będzie.
Zacznę nieco optymistycznie. Historyczna część Podlasia faktycznie w ostatnich latach w polskiej kinematografii stała się popularna. Nasz region z różnych powodów filmowcy polubili. Dość powiedzieć, że „Podlasie” to kontynuacja poprzedniego filmu „Nic na siłę”. Twórcy filmowi upatrzyli sobie nasze pogranicze ze względu na walory, których na zachód od Białegostoku – w Dobrzyniewie czy Goniądzu – brak. To piękna snycerka, urokliwe okiennice, zdobienia, kolorowe malowanie oszalowanych drewnianych chałup, zwarta zabudowa, drewniane cerkiewki i kaplice, niewielka gęstość zaludnienia, bujna dziewicza jeszcze przyroda, rozciągnięta między doliną Narwi a Puszczą Białowieską. No i rzecz jasna orientalizmy, czyli pozostałości po naszych niepolskich przodkach odrębnego wyznania.

Fot. Anna Włoch / materiały prasowe Netflix
Kino fabularne ukazujące społeczeństwa żyjące obok nas, których nie znamy, to bez wątpienia zaproszenie do podróży w nieznane i „oswajanie dzikiego”. Myślę, że taki mógł być punkt wyjścia filmowców zaangażowanych w produkcję Netflixa.
Film zaczyna się sielsko i znajomo – w ruinach kościoła w Jałówce, gdzie za chwilę ma się odbyć ślub. Jest ksiądz dobrodziej, główni bohaterowie, a w tle dostrzegam Alę Kamieńską i Lubę Gawryluk wraz z białoruskim zespołem ludowym Reczańka z Koźlik (gmina Zabłudów), wykonujące bliżej mi nieznaną piosenkę w języku polskim „O mój luby miły” na melodię popularnego białoruskiego tańca „Karapiet”, znanego na Podlasiu jako „Łysy”. Koszuli niedoszłej panny młodej (tu grająca świetnie Anna Seniuk) bliżej do regionu Polesia, ale przyjmijmy, że to wspólny areał.
Filmowa sielanka szybko okazuje się pozorna. W tle pojawia się dług, kryptowaluty, kosmici, cliché podlaskiego dobrosąsiedztwa, w którym wszyscy się ofiarowują, by pomóc w finansowych tarapatach. Jest wątek dwóch mężczyzn przedstawionych tak, jak pewni faceci z Plutycz – bohaterowie telewizyjnego show, czy brzydko mówiąc popkulturowi ambasadorzy regionu w oczach konsumentów mainstreamu. Musi być obowiązkowo bimber oraz ziołowe substancje, powodujące halucynacje u gościa z odległych Kielc. Wszystko rzecz jasna kończy się happy endem z furtką do trzeciej części opowieści.
Widz dość szybko orientuje się, że bohaterów można podzielić na dwie kategorie językowe – jedni mówią tak, jak uczy się aktorów języka polskiego, drudzy jakoś dziwnie. Co to za język? Nie wiem, czy to będzie właściwe porównanie, ale skojarzył mi się z jidysz jako „niemieckim z poczuciem humoru”. Nadużywanie „dla”, śledzikowanie, kresowa melodyjność frazy. Wiele wskazuje na to, że to naśladownictwo gwary wileńskiej albo białostockiej. Tylko co to robi u filmowej miejscowej ludności nad Narwią? Tropy są nader ciekawe.
W recenzji filmu pióra Pauliny i Wojciecha Siegieniów dla „Krytyki Politycznej” znalazłem interesujące porównanie „Podlasia” do oscarowego obrazu „Grzesznicy” w reżyserii Ryana Cooglera. Amerykańska produkcja to nieszablonowy horror, w którym biali ukazani są jako wampiry wysysające muzykę krwi afroamerykańskiej ludności, by zająć ich miejsce, zawłaszczając m.in. kulturę. W „Podlasiu” akcja rozgrywa się w Bodźkach, nazwie łudząco przypominającej podlaskie miasteczko Boćki, w którym przy tej samej drodze stoi kościół i cerkiew. Niestety przy nazwiskach takiej zbieżności już nie ma. Nadnarwiańskich Naumiuków, Iwaniuków i Bazyluków zastąpiono Madejami i Wolakami. Chociaż na ekranie podążamy za ludźmi biegającymi w soroczkach, we wnętrzach chałup widzimy tkane ruczniki, to już ikon w pokuci nie ma. Podobnie przydrożne krzyże kadrowane są tak, by trudno było dostrzec cyryliczne napisy. W kadrze pojawia się prawosławna kaplica w Petraszkach o złotej kopule – ale ze słabo widocznym krzyżem. Nie jest to miejsce, by dyskutować, czy rzeczywiście Amerykanie przyjmują kulturę afroamerykańską bez przyjmowania samych Afroamerykanów, ale na marginesie filmu „Podlasie” trudno o inną względem mieszkańców naszego regionu analogię.

Fot. Anna Włoch / materiały prasowe Netflix
Mimo wszystko drewniane chałupy i znajome nam widoki wsi ulicówki nie byłyby zawłaszczane dla kultury popularnej, gdybyśmy sami ich nie porzucili dla domów z wielkiej płyty w miastach wojewódzkich. Nie mamy jako lokalna społeczność własnej epic story, dlatego niejako za nas, z naszych chat wychylają głowy i opowiadają półprawdy i nieprawdy tacy Madejowie. Nie zadbaliśmy o to, by nasz język chociaż trochę zadomowił się w przedstawionym krajobrazie w sztuce filmowej czy literackiej, więc ten głos zabrali niekoniecznie ci, którzy tu mieszkają. Być może ekranizacja dwóch ważnych reportaży Anety Prymaki-Oniszk wypełniłaby tę lukę. Z pewnością byłoby to w duchu białoruskiego cierpiętnictwa, niczym solidna terapia zbiorowa, której po XX wieku potrzebujemy, czyli raczej dramat niż komedia. Sęk w tym, by opowiedzieć o sobie tak, żeby też inni chcieli słuchać – zwłaszcza nasi sąsiedzi Mazowszanie-Polacy.
Białorusko-prawosławne terytorium Podlasia z drewnianą architekturą, swoją obrzędowością i kultywowaniem prawosławnego chrześcijaństwa to bez wątpienia idealne miejsce dla komedii na taką platformę, jaką jest Netflix. Wśród filmowców ukuto nawet porównanie kolorystyki w rodzaju „to taki netfliksowy obrazek”, czyli z całą paletą barw, w jasnych kolorach, przerysowanych planach. Takiego produktu wymaga rynek, a to właśnie w produkcje dochodowe platforma streamingowa będzie chciała inwestować.
Mówi się, że dobry film budują postaci i opowieść, która je niesie. Tłem dla nich bywa dziejowa historia, kultura wyrażona w detalach. Chociaż wobec filmu „Podlasie” nie miałem większych oczekiwań, to tutaj bez wątpienia tłem są słabo osadzeni, przerysowani bohaterowie oraz ich perypetie, a na główny plan wkracza tytułowy region, wyobrażony język oraz toposy znane z kresowej kultury filmowej XX wieku – dwoje spierających się i gestykulujących przy płocie oraz ksiądz dobrodziej na rowerze w słomianym kapeluszu.
Szkoda, bo Madejów mogli zastąpić choćby Madejukowie. Autorzy produkcji mogli odważniej dążyć do włączania miejscowej, autentycznej białoruskości i prawosławia do fabuły. Istnienie takiego trendu potwierdza niedawna głośna premiera serialu „Ołowiane dzieci”, osadzonego na Śląsku – produkcji, która Polakom niczego nie ujęła. A to była również produkcja platformy Netflix. Jeżeli faktycznie masowa kultura filmowa zmierza obecnie jedynie w dwóch kierunkach – komedii i horroru, to pozostając w oczekiwaniu na to drugie w wersji podlaskiej, zaczynam jednak tęsknić za sztuką filmową.
Tomasz Sulima











