Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    21. Samaabarona i śmierć Żyda Berszki (1)

    Vielkija Aziarania, szto ŭ hminie Krynki, za Niemcami vielmi ciarpieli ad partyzantaŭ, usiakaj maści bandytaŭ i zładziejaŭ. Dajszło da taho, sztu ludzi zarhanizawali tut samaabaronu...ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    7. Moja klasa

    Časom lepi vtečy z lekciji v školi i poveselitisie z kolegami, bo teper, koli ja ohladajusie nazad, moju vsmiêsku vyklikajut ne škôlny ociênki, a vspominki. P. J. Abdul Kalam) U 1970-ch liêtach u Liceji nr 9 u Hajnuvci byli štyry rumnobiêžny klasy po pryblizno 30…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Kraj „prostaj movy”

Prostaja mova żyła i razvivałasa para dobrych viekaŭ, pakul nie zastupiła jaje polskaja, biełaruskaja i rasiejskaja. I vidać nie nabudzie ŭze litaraturnaha charaktaru. Ale i tak zastaniecca vielkim kulturnym skarbam.

Jak ja raniej pisaŭ, ludzi z-pad Sakołki i Biełastoka šmat viakoŭ havaryli taksamo jak na Vilenščynie i Navahradčynie. I ŭsiudy tam taksamo nazyvali svaju movu – prostaj (prostym jazykom). Navat až pad Mińskam, jakoha poŭnaja histaryčnaja nazva heto – Mińsk Litoŭski, bo byŭ (i jest) jašče Mińsk Mazaviecki. A Litoŭski tamu što ŭ Litvie, ad nazvy hetaho kraju-państva, u jakim usiudy hučała mienavita prostaja mova. Kancylarski jazyk Vialikaha Kniažastva Litoŭskaha byŭ padobny, ale nie da kanca. Jazyk u dakumantach va ŭsim śviecie nie taki jakim havorać ludzi.

Skul tedy ŭziałoso, što ludzi stali nazyvać svaju movu prostaj? Kažuć tamu, što prostyja ludzi tak havaryli. Ja nie da kanca z hetym zhodny. Bo pa „staraprostu” havaryli jašče litoŭskija kniazie – Kiejstut, Vitaŭt, Jahajło… Prostaj movaj pasłuhoŭvalisa toža bajary (pakul nie apalačylisa), a paźniej navat vučanyjy ludzi. Hetu movu dobra viedau aŭtar „Pana Tadeusza”, a ŭ Mińsku Litoŭskim pramaŭlaŭ na joj Józaf Piłsudski.

Tamu ja bolš schilny tłumačyć nazvu svajej karennaj movy tym, što była jana dla ludziej, jakoju pasłuhoŭvalisa, prostaj u paraŭnanni z kancylarskaj ruskaj, polskaj, nie kažučy pra łatyniu. Carkoŭna-słaviański jazyk toža byŭ štučny.

Prostaja mova nie stała samastojnaj i aficyjalnaj, ale stała asnovaj litaraturnaj biełaruskaj movy i nacyjanalnaj identyfikacyi Biełarusaŭ. I heta je najbolšaja jaje histaryčnaja vartaść. Kab nie prostaja mova, nie było b biełaruskaj movy i Biełarusaŭ jak narodu, jak i samoj Biełarusi jak państva. Tamu treba pakinuć joj naležnaje miesca i značeńnie ŭ historyi hetaj ziamli. Bo prostaja mova – nie dyjalekt ci havorka, heta asobnaja mova, jakaja jakraz adychodzić u niabyt. A ciapierašniaja biełaruskaja mova ad svajej pieršakrynicy šmat čym adroznivajecca. Novymi słavami i nakšym vymaŭleńniem.

Tak skłałasia, što adviečnaja mova majho rodnaha Vostrava heta histaryčny čysty prosty jazyk. Bo j heta siało vielmi starynnaje, pra što śviedčyć jaho nazva. Pavodle zachavanych dakumantaŭ, da jakich ja dakapaŭso, majmu Vostravu sama mienš 500 let.

Prosty jazyk sfarmavałso u vyniku spolnaha pražyvannia pierad viakami ŭ hetaj čaści śvietu ludziej dvoch etnasaŭ – słavianaŭ i bałckich jaćviahaŭ. Tamu ŭ prostaj movie vielmi mnoho słoŭ bałcka-jaćviaskich. Jany toža zastalisa da našych časoŭ i ŭ nazvach rečak abo viosak čy familiach-nazwiskach, zusim niezrazumiełych dla ciapierašnich ludziej kramia vučonych. Takich nazvaŭ proćma, jak u majoj vakolicy Słoja, Sakałda, Planty, Trejgli, Radel, Kiškiel…

Kab pakazać, što prosty jazyk heta asobnaja histaryčnaja mova, a nie miascovaja havorka (gwara, dialekt), ja spisaŭ i spisvaju dalej pieradusim słovy, jakich nima ni ŭ biełaruskaj, ni ŭ polskaj movie, abo nakš (charašej) hučać i roźniacca vymaŭleńniem.

A voś pieršaja častka spisanych mnoju prostych słovaŭ sa smakavitaj movy majho Vostrava jak častki daŭniaha Kraju „prostaj movy”. Jany jašče nieŭparadkavanyja pad litary alfabetu (bo jakoha?) i nie padzielanyja tematyčna.

ha? – co?, czego?, proszę?

šychawać – mieć szczęście, por. biał. šancavać

dafadkowy – skłonny do jakiejś choroby

dwor – podwórko, przestrzeń poza domem, por. pl wyjść na dwór

zakucnik – komornik, konfiskator

stogiar – dureń, tępak, što staisz, jak stogiar? – co tak stoisz, jak dureń?

chabiel – kochanek, gach

krušnia – sterta uzbieranych polnych kamieni usuniętych z ornych zagonów

kamiel – dolna część pnia drzewa

łašt – rząd porąbanych drew, ułożonych do wyschnięcia

sechało – rozum, jon biaz sechała – on nie ma rozumu

bałbatać – mówić co ślina na język przyniesie

łabanda – jw., plotkara

hryža – kłótnia, swarka, nadojadanie komuś

smaha – pragnienie (picia)

gierga – krzemień, hubka, krzesiwo

bašłyk – kaptur płaszcza

razora – bruzda

skiba – orna ziemia przewrócona spod pługa

skibka – kromka chleba

skarynka – skórka od chleba

kał – brud, błoto; ten sam rdzeń posiadają też kałtyha (brudaska, niechluja) oraz kałdoba (wybój na drodze)

biło – szczytek łóżka

tryba – dukt leśny

Jurak Chmialeŭski

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лютым

    185 – 12 (24).02.1839 г. быў скліканы сабор вуніяцкай царквы, які прыняў рашэньне пра яе далучэньне да праваслаўнай царквы. Каля 1,5 мільёна вернікаў (на беларускіх землях) было далучана да праваслаўя, частка з вуніятаў стала рыма-католікамі. Вунія на землях Каралеўства Польскага …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (131) – 26.02.1893 г. у Драздах Дзісенскага пав. нар. кс. Язэп Гайлевіч, дзеяч беларускага руху ў Латвіі (навучаў закону божага ў беларускіх школах). Звязаны з парафіяй (1921-1934, 1943-1949, 1959-1971) у Бальбінаве, дзе памёр 18.10.1971 г. З 1949 па 1956 г. знаходзіўся ў лагеры ў Мардовіі.
  • (116) – 26.02.1908 г. у Пецярбурзе нарадзіўся Аўген Бартуль, беларускі паэт і дзеяч Беларускага студэнцкага саюзу, закончыў права на Віленскім унівэрсытэце. Пасьля ІІ сусьветнай вайны жыў і працаваў судзьдзёй і натарусам у Лембарку на Памор'і. Памёр там 22.06.1992 г.
  • (113) – 26.02.1911 г. в. Трашчычы Наваградзкага павету нар. а. Леў Гарошка (пам. 28.07.1977 г. у Парыжы), беларускі сьвятар, рэлігійны і грамадзкі дзеяч, дасьледчык гісторыі рэлігіі ў Беларусі, літаратар, аўтар многіх артыкулаў, кніжак, між іншым склаў  грэка-лацінска-царкоўнаславянска-беларускі слоўнік (20 тыс. слоў). Пахаваны на могілках сьв. Панкрата ў Лондане.
  • (92) – 26.02.1932 г. у Менску выйшаў І нумар тыднёвіка „Літаратура і Мастацтва”.
  • (81) – 26.02.1943 г. у Самаркандзе памёр Канстанцін Алексютовіч, балетмайстар (нар. 20.05.1884 г. у Бахаравічах каля Пухавіч), у 20-ыя і 30-ыя гады быў аўтарам пастановак балету, м. ін. „Капэлія” Л. Дэліба, „Зачараваны лес” Р. Грыга. Пахаваны на Усходніх могілках у Менску.
  • (68) – 26.02.1956 г. у Беластоку адбыўся І арганізацыйны Зьезд Беларускага Грамадзка-Культурнага Таварыства. Адначасна быў надрукованы сыгнальны нумар беларускага тыднёвіка ў Польшчы „Ніва”.

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Copyright © 2024 Czasopis