Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Spory historyczne

Czy Kastuś Kalinowski zwalczał Cerkiew prawosławną?

Postać Konstantego „Kastusia” Kalinowskiego (1838-1864), działacza niepodległościowego i powstańca styczniowego, bohatera narodowego Polski, Litwy i Białorusi budzi do dzisiaj spore kontrowersje w kręgach prawosławnych. Przedstawia się go jako „nie naszego bohatera” – tego, który zwalczał prawosławie. Czy jednak nie powinniśmy na to spojrzeć nieco szerzej? 

Tak, Kalinowski w swoim piśmie „Mużyckaja Praŭda” (pol. Chłopska Prawda) porównał prawosławnych duchownych do sabak (psów). Spróbujmy mimo wszystko odpowiedzieć na pytanie, co mogło kryć się za tym kontrowersyjnym słowem. Spójrzmy na działalność Kastusia przez pryzmat jego celów politycznych i tożsamościowych, które – jeśli się zastanowić – były przecież zbieżne z interesem ludności prawosławnej (jeszcze niedawno unitów) na terenach będącego pod zaborem rosyjskim – byłego Wielkiego Księstwa Litewskiego, czyli głównie późniejszej Białorusi, w tym Grodzieńszczyzny i Białostocczyzny.

Kalinowski był jednym z pierwszych, którzy zwrócili się do tego ludu w ich własnym języku, a nie rosyjskim czy polskim. Faktycznie osobiście był zdania, iż białoruscy chłopi winni przynależeć do Cerkwi unickiej. Był to jednak bohater ludowy, a nie wyznaniowy. Walczył o wolność narodów spod rosyjskiego zaboru oraz o godność i prawa najuboższych. Jego walka nie była wymierzona w wiarę prawosławną jako taką, ale w instrumentalizację religii przez carat. Jego ataki na prawosławie nie dotyczyły dogmatów, ale Cerkwi jako aparatu państwowego Rosji. 

Карціна Пётры Сергіевіча „Кастусь Каліноўскі сярод паўстанцаў 1863 года” (1955 г.) Вікіпедыя
Карціна Пётры Сергіевіча „Кастусь Каліноўскі сярод паўстанцаў 1863 года” (1955 г.)
Вікіпедыя

W tamtym czasie duchowni prawosławni byli zobowiązani do raportowania nastrojów rewolucyjnych na policję, również denuncjowania powstańców. Prawo nakładało na nich obowiązek łamania tajemnicy spowiedzi (sic!). Kalinowski walczył z „religią urzędową”, która służyła zniewoleniu narodowemu Białorusinów (wówczas określanych jako Litwini lub Rusini). W swoich odezwach obiecywał, że w wolnym państwie każdy będzie mógł wyznawać swoją wiarę bez ingerencji władzy świeckiej, co w teorii dawało większą wolność niż sztywny nadzór synodalny Petersburga. Pamiętajmy, w jakich czasach przyszło żyć Kastusiowi. Carat po przejęciu ziem wschodnich Rzeczypospolitej zamykał prawosławne monastery (istniejące tu nieprzerwanie od wieków pomimo trudnej sytuacji prawosławia w I RP), miejscowych batiuszków często zastępował Wielkorusami (Moskalami), niszczył miejscowe tradycje i zastępował je przywiezionymi z Moskwy – tak w liturgice, ikonografii, architekturze, jak i śpiewach cerkiewnych. 

W tradycji chrześcijańskiej, w tym oczywiście również prawosławnej, istnieje przecież silny nurt sprawiedliwości społecznej. Kalinowski występował w jej obronie i za to właśnie zginął na szubienicy, mając zaledwie 26 lat. Jego śmierć w imię wyższych wartości nadaje mu rys bohatera tragicznego, który oddał życie za „maluczkich”. Dla mieszkańców regionu, którzy czuli się uciemiężeni przez carską biurokrację i przymusowy pobór do wojska (tzw. branka), Kalinowski był tym, który odważył się podnieść rękę na system. Przy ocenie napisanych przez niego tekstów miejmy na uwadze jego młody wiek, to właśnie w młodzieńczym porywie może tkwić przyczyna niekiedy radykalnych tez głoszonych przez Kastusia i dlatego właśnie bądźmy dla nich możliwie wyrozumiali. Przedwczesna, tragiczna śmierć z rąk rosyjskiego zaborcy sprawiła, że nie było nam dane poznać jego dojrzalszych przemyśleń, które mogłyby powstać w wieku sędziwym.

W „Mużyckiej Praŭdzie” (Nr 1) pisał: 

…Ciepier nastau taki czas szto my sami możem pisaci, i to pisaci takuju praudu sprawiedliwu jak Boh na niebi.

W trzecim numerze zaś:

Tolko Dziaciuki śmieło, bo z nami Boh i prauda, a kali my z Bohom to z nami wajawaci trudno bo boska moc wielika a narodu mnoho.

Jak widać powyżej, Kalinowski nie atakował Boga, przeciwnie powoływał się na Stwórcę i był głęboko przekonany, że z nami Boh. To, co faktycznie atakował i zwalczał Kalinowski, to porządek, w którym Cerkiew służy władzy świeckiej. Kalinowski występował w imię sprawiedliwości i wolności dla prostego ludu, co mocno wybrzmiało w „Mużyckiej Praŭdzie” (nr 6):

Kali Boh stworyuszy czeławieka dau jemu duszu, to nie na toje kab jon żyu jak sabaka na hetom, a na tamtom świecie prapadau na wiek wiekou u mękach piekielnych, – a dla toho, Dziaciuki, kab znau zakon Boży, znau swaho Boha, znau swaju wieru i zasłużyu na szczaście niebiesnoje. Kali Syn Boski pryszouyszy na hety świet ustanowiu praudziwuju wieru i za hetu wieru cierpieu krzyżowyje męki, to nie dla toho, kab jakieś tam Cary maskouskije, bajstruczacho rodu, pieremieniali Zakon Boży…

Kalinowski stawia tu wyraźną granicę między „prawdą Bożą” a „prawem carskim”. Sugeruje, że to nie religia jest przedmiotem ataku, ale fakt, że car rości sobie prawo do jej zmieniania i narzucania własnej interpretacji. W dalszym fragmencie pisze:

Ciepier pytaju Was Dzieciuki – chtoż nam heto licho narabiu i szto zrabici treba, kab my byli szczasliwyje i na hetom i na tamtom świecie? Narabiu nam hetaha licha, Dzieciuki, heto Car moskouski jon to pierakupiuszy mnoho popou, wieleu nas u syzmu zapisaci…

To kluczowy dowód na polityczny charakter niechęci. Kalinowski oskarża cara o korupcję duchowieństwa (przekupienie popów). Walka nie toczy się więc z prawosławną liturgią, ale z duchownymi, którzy stali się płatnymi agentami administracji. Niechęć do prawosławia wynika z tego, w jaki sposób zostało ono na te ziemie wprowadzone, nie odbyło to się dobrowolnie w drodze ewangelizacji, tylko zostało wprowadzone przymusowo bez pytania wiernych, a nawet duchownych. Kastuś pisze swoje teksty, gdy w społeczeństwie wciąż żywa pozostawała pamięć o synodzie połockim (1839). Kalinowski nie zwalcza prawosławia jako takiego, lecz sprzeciwia się przymusowemu narzuceniu go byłym unitom. Broni wolności wyboru i tradycji, którą carat brutalnie przerwał. Jego sprzeciw budzi fakt, że Cerkiew stała się częścią administracji zaborcy, służącą nie tylko do niesienia posługi duchowej, ale i do wspomagania władzy cara.

Pomnik Konstantego Kalinowskiego w Mostowlanach (gdzie przyszedł na świat), postawiony w 2014 r. w pobliżu widocznej na zdjęciu cerkwi św. Apostoła Jana Teologa. Marzec 2026 r. Fot. Jerzy Chmielewski
Pomnik Konstantego Kalinowskiego w Mostowlanach (gdzie przyszedł na świat), postawiony w 2014 r. w pobliżu widocznej na zdjęciu cerkwi św. Apostoła Jana Teologa. Marzec 2026 r.
Fot. Jerzy Chmielewski

Trzeba uczciwie przyznać, że w tekście padają też bardzo ostre słowa, takie jak:

Bo chto nie pierojdzie na uniju, toj syzmatykom zostanie sia, toj jak sabaka zdochnie, toj na tamtom świecie piekielnyje męki cierpieci budzie!

Są to słowa bardzo mocne, jednak Kalinowski używa ich retorycznie, nie zaś teologicznie. Straszenie piekłem za pozostanie przy prawosławiu jest zabiegiem retorycznym, mającym wywołać wstrząs u chłopów, którzy byli głęboko religijni. To nie jest traktat teologiczny przeciwko dogmatom prawosławnym. To manifest polityczny, używający religii jako najsilniejszego dostępnego argumentu, by odciągnąć lud od lojalności wobec cara (który był głową Cerkwi). 

Kalinowski nie zwalczał zatem prawosławia jako religii, lecz oficjalną Cerkiew prawosławną jako instytucję państwową. Służyła bowiem jako aparat administracyjny i propagandowy caratu, będąc też instrumentem zamierzonej przez Moskwę rusyfikacji ziem zaboru rosyjskiego w tym wyodrębniającej się ludności białoruskiej. Kalinowski broniąc wiary dziadou i pradziadou (a to nie podlega dyskusji – byli oni w zdecydowanej większości unitami) podejmuje próbę obrony własnej tożsamości, a nie atakuje inną religię. 

W „Mużyckiej Praŭdzie” (nr 7) czytamy:

Obiecau nam Car ziemlu, – Czynouniki, popy da moskali, usi u odzin hołos duryli nas…

Gdy Kastuś atakuje „popów” traktuje ich jako grupę zawodową służącą carowi. Autor stawia ich w jednym szeregu z urzędnikami i moskalami (żołnierzami/zaborcami). Ich winą nie jest wyznanie, ale czynny udział w funkcjonowaniu państwa – zaborcy. 

W kontekście reformy uwłaszczeniowej warto zauważyć, iż car Aleksander II nie uwłaszczył chłopów z czystej filantropii. Był to ruch ściśle polityczny, mający na celu odciągnięcie ich od powstania styczniowego, zniszczenie pozycji ekonomicznej polskiej szlachty (ziemian) oraz skłócenie wsi z dworem. Chłopi myśleli, że dostaną ziemię od cara za darmo, tymczasem nałożono na nich opłaty wykupowe, spłacane w formie rocznych rat przez dziesięciolecia.

Powróćmy do pytania tytułowego. Czy Kastuś Kalinowski zwalczał Cerkiew prawosławną? Pomimo ostrej jego narracji zaryzykuję tezę, iż nie! Należy bowiem oddzielić Cerkiew jako Mistyczne Ciało Chrystusowe i religię od Cerkwi jako integralnej części aparatu państwowego, podporządkowanej władzy świeckiej. Kastuś nie walczył z prawosławiem, walczył z Cerkwią moskiewską, na czele której wówczas nawet nie stał patriarcha, tylko Świątobliwy Synod Rządzący z faktycznym nadzorem państwowym, zainstalowany niekanonicznie przez władzę świecką. Był to rodzaj cezaropapizmu potępianego przez Cerkiew prawosławną. Krytyka takiego systemu nie jest walką z Cerkwią, lecz sprzeciwem wobec jej zniewolenia przez państwo. 

Powstańcze zmagania Kalinowskiego były skierowane przeciw carskiej administracji, represjom, rusyfikacji i narzucaniu prawosławia jako narzędzia politycznego. Jeśli więc Kalinowski sprzeciwiał się państwowej przemocy, dokonywanej także „pod płaszczykiem Cerkwi”, to jego postawy nie należy odbierać jako antycerkiewnej. Można postawić wręcz tezę, iż Kalinowski nie tylko nie zwalczał Cerkwi, ale właśnie sprzeciwiał się jej całkowitemu podporządkowaniu przez imperium. 

Współczesna niechęć części środowisk prawosławnych do Kastusia Kalinowskiego wydaje się więc opierać na bolesnym nieporozumieniu. Oceniając go przez pryzmat radykalnych haseł z Mużyckiej Praudy, często zapominamy, że to nie on wypowiedział wojnę Cerkwi, lecz to carat uczynił z ołtarza narzędzie ucisku, stawiając wiernych w sytuacji bez wyjścia. Kalinowski, choć sam był wyznania katolickiego, głosił potrzebę przywrócenia unii, licząc na zjednanie byłych unitów w powstaniu przeciwko caratowi. W rzeczywistości walczył o prawo każdego człowieka do godności i wiary wolnej od policyjnego nadzoru.

Dziś, gdy po raz kolejny historia zmusza nas do pytania o granice między religią a polityką, postać dyktatora powstania na Litwie staje się nadzwyczaj aktualna. Jego przesłanie nie było aktem nienawiści, lecz desperackim wołaniem o wolność – tę ziemską i tę duchową. Uznanie go za „swego” przez współczesnych prawosławnych mieszkańców naszych ziem nie musi oznaczać akceptacji dla jego ostrych słów, ale może być wyrazem szacunku dla kogoś, kto potrafił dostrzec prawdę ukrytą pod mundurem zaborcy.

Ostatecznie bowiem Kastuś Kalinowski nie zginął za ten czy inny dogmat, ale za to, by „mużyk” – bez względu na wyznanie – przestał być niewolnikiem, a stał się gospodarzem na własnej ziemi. I w tym sensie jego ofiara pozostaje uniwersalnym fundamentem tożsamości narodów, które do dziś pielęgnują pamięć o jego niezłomności.

Kastuś – czy nie nasz bohater? Używa on ostrego języka, niekiedy wręcz bluźnierczego. Można próbować je zrozumieć, biorąc pod uwagę uwarunkowania historyczne oraz fakt, iż były motywowane walką o sprawiedliwość społeczną. Jednakże trudno byłoby je usprawiedliwić z punktu widzenia nauczania społecznego Cerkwi. Nie chciałbym, aby tekst ten zbyt mocno relatywizował ciężar bluźnierczego języka powstańca. Choć z drugiej strony padły one z ust bardzo młodego człowieka, którego powieszono w wieku 26 lat, a teksty do „Mużyckiej Praŭdy” pisał w wieku lat 24-25. Młodość niesie za sobą niedoświadczenie i impulsywność, dlatego Bóg patrzy na młodego grzesznika z ojcowskim współczuciem. Jednak Kastusiowi nie było dane dożyć do refleksji i zmiany swoich słów. Z uwagi na swoje poparcie dla Cerkwi unickiej i ostry język skierowany w stronę Cerkwi prawosławnej, dla prawosławnego czytelnika Kalinowski nie może być autorytetem duchowym ani wzorem eklezjalnym. Niemniej z całą pewnością nie jest antybohaterem. Choć był postacią tragiczną, to jego postawa jest historycznie zrozumiała. 

Patryk Mieszkowicz

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com