Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    21. Samaabarona i śmierć Żyda Berszki (2)

    Savieckaje vojsko i pahraniczniki spaczatku ŭsich ludziej z hetych troch viosak vyvieźli za Śvisłacz na zborny punkt u Nieparożnicach. Zahadali im usio z saboju zabrać, szto tolko mahli ŭziać na furmanku. Pośle saviety mieli ich parassyłać dalej u Biełaruś. Raptam pryjszoŭ zahad, szto kali chto…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    9. Miastu H. na do widzenia

    Jeszcze mi tylko spacer pozostał Wąską aleją przez zielony park Wiatr w drzewach szemrze ledwie przebudzony Tak jak wczoraj, przedwczoraj, od lat Tak dziwna ta chwila brakuje słów… (Budka Suflera, „Memu miastu na do widzenia”, 1974) Nedaleko od mojoho liceja byv neveliki park, utisnuty… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Нарыс

Балючае пытанне Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча, на якое няма адказу

Не так даўно, у жніўні гэтага года, верш „Гутаркі старога дзеда”, складзены ажно ў 1861 годзе і накіраваны супраць улады Расійскай імперыі, быў прызнаны ў Беларусі экстрэмісцкім. Некаторыя даследчыкі літаратуры (Генадзь Кісялёў, Язэп Янушкевіч) лічаць, што аўтарам з’яўляецца Віцэнт Дунін-Марцінкевіч. Многія журналісты так і пісалі, што згаданы аўтар аб’яўлены экстрэмістам.

У сувязі з гэтым цікавасць да Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча пачала павялічвацца.

Чым больш вывучаеш яго жыццё і творчасць, тым больш разумееш, наколькі Дунін-Марцігкевіч быў спрэчнай і загадкавай асобай. Многае з яго біяграфіі патанае ў архіўным тумане няведання. 

Нават калі ўзяць тыя ж „Гутаркі старога дзеда”, то і па сёння існуюць спрэчкі хто ж склаў гэты крамольны верш. 

Адам Мальдзіс і Вячаслаў Рагойша лічаць, што аўтарам з’яўляецца Вінцэсь Каратынскі. 

Мікола Хаўстовіч нязгодны з шаноўнымі даследчыкамі і прапануе засяродзіцца на асобе Арцёма Вярыгі-Дарэўскага. 

Аднагалосся няма (а калі яно ў нас было?). 

Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (1808-1884)
Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч (1808-1884)

Таксама няма пэўнай згоды і ў іншых пытаннях, звязаных з біяграфіяй Дуніна-Марцінкевіча: нарадзіўся ён ў беднай сям’і арандатара ці яго бацька быў заможным чалавекам? Вучыўся ў Вільні ці ў Пецярбурзе? Сядзеў восем месяцаў у Менскай турме пад час паўстання 1863 года ці абыйшоўся хатнім арыштам? З’яўляўся польскім пісьменнікам, які ствараў свае беларускія тэксты дзеля забавы альбо яго можна лічыць па-сапраўднаму першым беларускім аўтарам? І такіх пытанняў вельмі-вельмі шмат.

Хто такі Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч? 

Адразу хочацца зазначыць, што нашаму герою не пашанцавала. 

Яму „не пашанцавала” нарадзіцца шляхціцам, мець у сваёй уладзе сялян, заклікаць паноў да згоды з прыгоннымі, прапаведваць у п’есах і вершаваных апавяданнях не вайну, а мір. Таму ў часы, калі ў нас былі модныя народніцтва і левыя сацыялістычныя ідэі (канец 19-га першая чвэрць 20-га стагоддзя) крытыкаваўся многімі нашымі класікамі. 

Францішак Багушэвіч з’едліва пісаў у прадмове да свайго другога паэтычнага зборніка „Смык беларускі” (1894 г.): „Здарывалася і мне чытаць і ксёнжачкі, хоць не надта старыя, друкаваныя навет, якогась пана Марцінкевіча, але ўсе як бы смеючыся з нашага брата пісаны”.

Янка Купала ў 1915-м годзе, аналізуючы п’есу гэтага „якогась пана”, адзначаў: „ Аўтар аперэткі В. Марцінкевіч, сам шляхціц, шчыра стаяў на стражы інтарэсаў гербоўнай шляхты-паноў, і хаця бачыў усе іх недастаткі, усё ж такі ў сваіх творах выказваў думку, што ўся бяда беларускай беднаты паходзіць не ад паноў, а ад панскіх слуг: аканомаў, цівуноў і іншай марноты…” 

Максім Багдановіч у расейскамоўным артыкуле таго ж 1915-га года „Белорусское возрождение” (для часопіса „Украинская жизнь”) быў яшчэ больш неміласэрным: „Писатель грузный и тяжеловесный /…/ писал стихом неизящным и неповоротливым /…/ Можно сомневаться, был ли он вообще поэтом… Впрочем, ему нельзя отказать в некотором изобразительном таланте, а изредка и в бойкости письма”.

Максім Гарэцкі ў сваёй фундаментальнай працы „Гісторыя беларускай літаратуры” дабівае нашага героя: „Панскасьць замінала Дунін-Марцінкевічу глянуць глыбей, са ўсей шчырасьцю, на панска-мужыцкія адносіны і паважна закрануць соцыяльныя проблемы. /…/ ён радзіўся і памёр з нічога нявартай соцыяльнай ідэолёгіяй”.

Пасля падобных словаў, відаць, трэба схаваць куды падалей у архіў творы Дуніна-Марцінкевіча і нават не ўспамінаць гэтага аўтара, як нявартага ўвагі і павагі. 

Але, дзякуй Богу, у нас быў і Францішак Аляхновіч. 

Гэты бліскучы тэатральны рэжысёр, драматург і акцёр, стваральнік айчыннага кабарэ і гарадской беларускай драматургіі, а таксама адзін з першых даследчыкаў беларускага тэатра, па-сапраўднаму шчыра любіў Дуніна-Марцінкевіча і з лёгкасцю, уласцівай толькі яго таленту, адкінуў  камень, ускладзены Багушэвічам, Купалам, Багдановічам і Гарэцкім на магілу Дуніну-Марцінкевічу. 

У сваёй працы „Гісторыя беларускага тэатра” Францішак Аляхновіч вельмі прыязна пісаў пра аўтара „Сялянкі”, называючы яго „бацькам беларускай камэдыі”. 

Аляхновіч заўсёды быў дакладны ў фармулёўках. 

І сапраўды, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч быў перадусім стваральнікам беларускага камедыйна-музычнага тэатра. 

У самыя палітычна-неспрыяльныя часы, калі, здавалася, было зусім не да смеху, ён пісаў і ставіў фарсы, вадэвілі, камічныя оперы і аперэткі і падымаў настрой прыгнечаным сучаснікам. 

Аляхновіч бачыў у нашым героі блізкага сабе па духу творцу, бо і сам праславіўся пад час нямецкай, польскай, савецкай акупацый вясёлымі, лёгкімі п’есамі (такімі як „На Антокалі”, „На вёсцы”, „Птушка шчасця”, „Чорт і баба”, „Пан міністар”, „Шчаслівы муж”), якія з мальераўскай віртуознасцю ставіў на віленскай і менскай сцэне, а таксама на правінцыі.

У адрозненні ад Францішка Аляхновіча, які дастаткова рана зразумеў, што хоча звязаць сваё жыццё з тэатрам, Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч не адразу аддаўся ў палон Мельпамены. 

Напачатку была нецікавая яму вучоба на лекара ў Пецярбурзе. Пасля двух галоў пакутаў, ён разыграў, што самлеў пры выглядзе разрэзанага мерцвяка ў анатамічным класе і шчасліва кінуў нудную медыцыну. 

З 1828 па 1840 гады працаваў дробным чыноўнікам у Менску. 

Чым ён толькі не займаўся: быў каморнікам у Менскім павятовым судзе, працаваў у Менскай каталіцкай кансісторыі перакладчыкам дакументаў з польскай мовы на рускую, служыў у Менскай крымінальнай палаце, па даверанасцях займаўся рознымі адвакацка-натарыяльнымі справамі.  

Як вядома, пасля паражэння лістападаўскага паўстання 1830 года расійскія ўлады пачалі праводзіць гэтак званы «разбор шляхты», паводле якога шляхта мусіла была прадставіць дакументальна аформленыя доказы свайго паходжання. У выніку ня ўсе мелі адпаведныя паперы і пэўная частка шляхты пазбавілася сваіх правоў і была пераведзена ў падатковыя саслоўі. Сам тэрмін «шляхта» быў забаронены для ўжывання ў рускай мове, замест яго пачалі выкарыстоўваць рускі тэрмін «дворянство». У гэты вельмі няпросты час стварэнне падробленых радаводаў стала вельмі прыбытковым бізнесам. Вінцэнт Дунін-Марцінкевіч прымаў у гэтай справе вельмі актыўны ўдзел. Ён умеў падробліваць многія почыркі, меў багатую фантазію і надзвычайны спрыт. У хуткім часе ён стаў адным з лепшых майстроў у Менску па падробцы радаводаў. За падобныя рэчы Дунін-Марцінкевіч быў пасаджаны ў 1835 годзе ў Менскую гарадскую турму, але, дзякуючы свайму здзіўляльнаму ўменню выблытвацца з самых цяжкіх момантаў, праседзеў там толькі каля чатырох месяцаў, пасля чаго выйшаў на волю, каб працягнуць сваю няпростую справу складання фіктыўных радаводаў. 

За тры гады да гэтага турэмнага эпізоду Дунін-Марцінкевіч у 1832 г. падае прашэнне на высвятленне сямейнага шляхецкага радаводу і піша ў заяве:  «З дзяцінства асірацелы і маючы нядбайную радню, я зусім не меў нікога, хто б заняўся радаводнымі справамі нашага роду. Цяпер, аднак, дажыўшы да сталых гадоў, я ледзьве змог здабыць ад сваякоў нашы паперы…» Паводле гэтых папераў Марцінкевіч меў цяпер двайное прозвішча: Дунін-Марцінкевіч. 

Даследчык яго творчасці Зміцер Дрозд так тлумачыць гэты момант: „Мець падвойнае прозвішча было прэстыжна, гэта паказвала старажытнасць роду, і гэта магло нават прынесці нейкую практычную карысць. Вядома, што прадстаўнікі не такой заможнай шляхты, і тым больш, багатыя прадстаўнікі новай буржуазіі або мяшчанства заўсёды імкнуліся выдаць сваіх дачок або сыноў за прадстаўнікоў «шляхетнага роду». Гэта быў вельмі цяжкі перыяд у жыцці Вінцэнта, калі па сутнасці нічога, акрамя гэтага «шляхетнага» паходжання ў яго не было”.

Зміцер Дрозд лічыць, што свой радавод Дунін-Марцінкевіч амаль цалкам сфальсіфікаваў і ўвогуле ў гэты час ён сабе дазваляў дастаткова рызыкоўныя рэчы. Напрыклад, яго гісторыя жаніцьбы – гэта асобны сюжэт для авантурна-меладраматычнага рамана.

Працуючы, у 1831 года сакратаром у прыватнай канторы Бараноўскага наш герой закахаўся ў яго дачку Юзэфу. Праходзіць не так шмат часу і будучая цешча Вінцэнта Дуніна-Марцінкевіча скардзіцца Мінскаму часоваму ваеннаму Губернатару  Генерал-маёру і Кавалеру графу Строганаву: „Учорашняга дня 26 лістапада а 3-й гадзіне апоўдні Мінскага губернскага межавага суда канцылярыст Вінцэнт Марцінкевіч, нягледзячы на бяспеку ўсякага з жыхароў, якія знаходзяцца пад покрывам законаў і ўрадавых; маю дачку, якая ішла ў вучылішча для ўрокаў, Юзэфу Бараноўскую, якая мае ад роду 14 гадоў, гэтую сілком на вуліцы схапіў і ў сваёй кватэры на Траецкай гары ў доме жыхара Гаеўскага схаваў. Аб якім выкраданні, калі я, просьбітка, з маім мужам даведаліся і сказаную дачку нашу ледзь у 2-й гадзіне папоўначы ў кватэры гэтага ж Марцінкевіча адшукаўшы, патрабавалі вяртання яе ў дом наш. Тады выкрадальнік Марцінкевіч не толькі яе не выдаў, але яшчэ з брытваю ў руцэ да мяне як маці кінуўся: пагражаючы тым, што «хто-небудзь асмеліцца да маёй дачкі наблізіцца, усякага зарэжу да смерці».

Затым, стала вядома, што Юзэфа Бараноўская цалкам дабравольна выйшла за Дуніна-Марцінкевіча, ніякага брытвы не было, ніхто нікому не пагражаў, а самой Юзэфе было не 14, а 16. Словам, не ва ўсім трэба верыць будучым цешчам.  

Нашы героі тайна абвянчаліся ў Менску, у суботу, 12 лістапада 1831 года. Паводле дакументаў: „Павянчаў каморніка менскага павета Марцінкевіча і дачку рэгента Юзэфу святар уніяцкай царквы, якая знаходзілася ў Сеніцы, Амяльян Людвіг Беліновіч”. Прытым, рабіў гэта Беліновіч неахвотна, прадчуваючы скандал, але Дунін-Марцінкевіч здолеў расчуліць сэрца святара. Будучы аўтар „Сялянкі” ўжо тады быў добрым акцёрам. 

Бацькі нявесты абвінавацілі Дуніна-Марцінкевіча ў выкраданні іх дачкі, падалі на яго ў суд і хацелі даказаць, што каханы іх дачкі – крымінальнік і злодзей. 

Пачадося следства, пад час якога было вырашана аддаць Юзэфу ў Бернардынскі жаночы манастыр (цяпер гэта праваслаўны Кафедральны сабор Святога Духа на Нямізе) пад найстражэйшы нагляд. 

Наш герой не апускае рукі. Ён змагаецца за сваё шчасце. У лісце на імя біскупа Ліпскага піша: „Шматгадовае знаёмства зарадзіла ў нашых сэрцах каханне на ўсё жыццё, пад дзеяннем якога мы далі адно аднаму слова ўступіць у шлюб. З гэтай мэтай паўсталі перад бацькамі Юзэфы, паведаміўшы свой намер, і перажылі страшныя пакуты, калі тыя без важкіх прычын забаранілі нам ажаніцца. Пасля гэтага наша жыццё напоўнілася тугой і адчаем, і адзінае, што асвятляла нашыя дні, была надзея на шчасце. Не маючы больш сіл трываць гэтыя пакуты, мы вырашылі заключыць шлюб — хоць і не ў сваім парафіяльным каталіцкім саборы, але, усё ж такі, перад абліччам Божым, і пакляліся Творцу не адпускаць адно другога. І сёння, калі сярод нашага шчасця мы разлучаныя з-за пераследу бацькоў, якія хочуць разбурыць нашу клятву перад Богам, мы асмельваемся прасіць, каб наш шлюб з чыстым сумленнем і сэрцам перад Творцам быў зацверджаны». Дунін-Марцінкевіч піша безліч прашэнняў, у якіх скардзіцца, што яго жонка, замкнёная ў кляштары, пачынае сябе кепска пачуваць, здароўе яе пагаршаецца. 

Юзэфа і сама не сядзела, склаўшы рукі. У нядзелю, 11-га снежня, таго ж 1831-га года яна пісала новую скаргу: „У зняволенні ў мяне пагоршылася здароўе. Ласкава прашу вызваліць мяне, ратыфікаваць наш шлюб і аддаць мяне пад апеку мужа, каб ля алтара паўторна паклясціся яму ў шлюбнай вернасці”. 

15-га  снежня Юзэфу наведаў менскі дэкан Людвік Лыжыкевіч. Ён у прысутнасці ігуменні патрабаваў, каб нявеста Дуніна-Марцінкевіча дала тлумачэнні на абвінавачванні яе бацькоў і ў тым ліку адносна выкрадання Марцінкевічам брыльянтавага пярсцёнка. Юзэфа дала чарговае пісьмовае тлумачэнне, у якім дастаткова рашуча зазначыла, што яе муж не злодзей. Пярсцёнак, пра які вядзецца гаворка, уласнасць самой Юзэфы і яна вольная рабіць з гэтай дарагой цацкай, што заўгодна. Дзяўчына патрабавала, каб яе выпусцілі пад апеку каханага мужа. 

І здарыўся цуд! Нашыя героі перамаглі! 

18-га снежня, 1831 года маладыя былі паўторна павянчаныя. Калі б не вялікае каханне 16-гадовай дзяўчыны, калі б не яе вялікая маральная і духоўная сіла, то наўрад ці б гэтая гісторыя скончылася шчасліва. Упэўнены, што Дунін-Марцінкевіч быў уражаны гэтым. Таму нядзіва, што многія гераіні яго будучых класічных п’ес гэтаксама здзіўлялі сваёй духоўнай моццу і ўпэўненасцю ў тым, што калі праўдзіва кахаеш, то абавязкова пераможаш.  

На вялікі жаль, Юзэфа не пражыла доўга. За месяц да свайго 40-годдзя ў траўні 1854 года яна памірае. У дакументах чытаем пра гэты трагічны эпізод: „1854 года Мая 3 дня в городе Минске скончалась помещица Юзефа Марцинкевичева от истощения тела /…/ Тело ее похоронено ксендзом Станиславом Знамеровским на Кальварийском кладбище 5 сего месяца и года”. 

У адрозненні, скажам, ад Францішка Багушэвіча, сямейнае жыццё Дуніна-Марцінкевіча было шчаслівым. 

У Вінцэнта і Юзэфы нарадзілася не меньш за дзевяць дзяцей! Але да дарослага ўзросту дажылі толькі пяцёра: Каміла-Амалія, Міраслаў-Эдвард, Яўгенія-Эмілія, Цэзарына і Марыя-Элодзія. 

Калі аўтар „Дудкі беларускай” у сваіх літаратурных пачынаннях быў не зразуметы жонкай і дзецьмі, якія лічылі, што Багушэвіч звар’яцеў у сваім невытлумачальным „хлопаманстве”, калі яго сын пасля смерці таты знішчаў творы нашага класіка, то Дуніну-Марцінкевічу пашанцавала мець сям’ю, члены якой былі яго адзінадумцамі, што разам з ім, пачынаючы з 1840-х гг. пачалі ствараць уласны тэатр.

Як памятаем, 1830-ыя гады. былі не самымі спрыяльнымі для творчасці. паводле Язэпа Янушкевіча: „Трэцяе дзесяцігоддзе XIX ст. пачалося для Беларусі Лістападаўскім паўстаннем 1830 г. і яго крывавым разгромам. Неадкладна праводзіўся ў жыццё цэлы шэраг урадавых рэпрэсій: быў зачынены краёвы цэнтр нацыянальнай асветніцкай дзейнасці — Віленскі ўніверсітэт, забаронены шматлікія польскамоўныя газеты і часопісы. Чарговая хваля русіфікацыі сцерла з карты Еўропы назву «Беларусь», замяніўшы яе нейтральнай геаграфічна-прасторавай назвай «Паўночна-Заходні край». Жорсткасць, антыгуманнасць пералічаных мер адмоўна адбіліся на станаўленні новай беларускай літаратуры”. Акрамя таго, у 1837 г. цар патрабаваў каб усе ахвочыя паступіць у расейскія ўніверсітэты мелі пасведчанне аб недачыненні да паўстанцкага руху. У 1839 г. на Полацкім царкоўным саборы была скасавана Берасцейская унія з аўтаматычным пераводам усіх уніятаў у праваслаўе. А ў 1840 г. на ўсёй тэрыторыі Беларусі было скасавана дзеянне Статута 1588 г.

У  тым жа годзе Дунін-Марцінкевіч хоча з’ехаць ад гэтых злыбедаў, як быццам, дзеля папраўкі здароўя, у Карлсбад і Эмс. Але ён не атрымоўвае замежнага пашпарта. Наш герой тады вырашае 8-га красавіка, папярэдне зрабіўшы буйныя грашовыя пазыкі, купіць у межавага суддзі Алойзія Сялявы невялікі фальварак Люцінка. У гэтым фальварку ён пражыве да канца свайго жыцця. Там у яго ствараецца сваё асяроддзе. Сярод яго сяброў былі мясцовыя паэты, мастакі і кампазітары. У гэты час ён актыўна сябруе са Станіславам Манюшкам, будучым кампазітарам оперы „Сялянка”. У сваёй бібліятэцы наш герой меў уласнаручна ім перапісаныя рукапісы „Энеіды навыварат” і „Тараса на Парнасе”. 

Заканчэнне будзе

Васіль Дранько-Майсюк

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • ў траўні

    770 – у 1254 г. быў падпісаны мірны дагавор паміж вялікім князем Міндоўгам і галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам. 740 – разгром у 1284 г. войскамі літоўскага князя Рынгальда мангола-татарскіх войск каля вёскі Магільна. 530 – у 1494 г. у Гародні …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (140) – 20.05.1884 г. у Бахаравічах каля Пухавіч нар. Канстанцін Алексютовіч, балетмайстар у Беларускім Дзяржаўным Тэатры –1 у Менску (1921 – 1928), з 1930 г. – у Тэатры Юнага Гледача, у. 1937 – 1941 гг. – кіраўнік Ансамбля Беларускай Народнай
  • (135) – 20.05.1889 г. у Пабяржы Віленскага пав. нар. Генрых Грыгоніс, акцёр. З 1919 г. у Першым Беларускім Таварыстве Драмы і Камэдыі, з 1921 г. – у Беларускім Дзяржаўным Тэатры–1. Іграў ролі м. ін.: Каваля („Каваль-ваявода” Е. Міровіча), Данілы
  • (106) – 20.05.1918 г. у Прымагільлі памёр Кaрусь Каганец (Казімір Кастравіцкі – нар. 10.02.1868 г. у Табольску), беларускі пісьменнік і мастак. Пахаваны ў Вялікіх Навасёлках каля Дзяржынска (Койданава).
  • (63) – 20.05.1961 г. памёр у Варшаве беларускі нацыянальны дзеяч, прадпрымальнік Язэп Гапановіч (нар.10.06.1883 г. у Будславе).

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2024 Czasopis