
BeJot:A wiesz, co kiedyś napisałam? Sama się przeraziłam swoich słów.
Tolo: Co?
BeJot: A to, że do morderstwa człowiek wkłada strój rzeźniczy. Wojenny uniform jest w gruncie rzeczy strojem rzeźnika. Tak przed laty napisałam. I na tamte słowa nasadzam głowę, i nie zmieniam ich. Jakkolwiek brzmią.
Tolo: Strasznie brzmią. Przerażająco.
BeJot: Nie wypieram się ich. Nasadzam na nie dzisiejszą głowę i ona dokładnie do nich przylega. Nie jest tak, że za mundurem panny sznurem. Sznur się zużył. A ogólnie: zasada jest potworem. Upadło też słowo „panna”. No więc zasada – potwór.
Tolo: O czym mówisz? I jakiej zasadzie? O apeironie?
BeJot: Nie. Apeiron sam się toczy, choć już nie nazywamy go bogiem o imieniu Chaos. Nie jest w naszej ludzkiej mocy pojąć to, zdefiniować, uchwycić. Ale ja o strasznej zasadzie ludzkiej cały czas mówię, o świecie ludzi przemocy. Status apeironu w nauce to nieustanne odkrywanie cząsteczek. I kapitulacja, bo nie możemy znaleźć cząstki boskiej. Apeiron tymczasem jako pramateria trwa i trwa. I nadal wiemy tylko tyle, że to dzianie się pramaterii.
A teraz coś powiem o politycznej zasadzie. Zasada ta nie podoba mi się, bo mnie ogranicza. Tu i tam mały biznes u nas został przejęty przez kobiety z akcentem. Akcent ledwie wyczuwalny, ale jest. No więc pytam ten akcent: A wy iz daleka? Akcent poprawia mnie, a włada płynnie polszczyzną: Pani wie, że trzeba mówić zdałeku. Zdałe… Zda… Akcent zacina się. Mówię: A wy adkul, zdalok? I uściślam: Ja pa biełarusku. Akcent uśmiecha się, i mówi stanowczo: Ale pani zna zasadę? Zasada obowiązuje, dopóki… Znowu zacina się. Po chwili: Dopóki… Daaa, ja pa ruski toże panimaju i goworiu, no… Pani wie, jaka jest zasada. Odpowiadam: Ja znam zasadę, ale skoro ponimajem tak i siak, i sialak, ta jakaja sprawa. Niekoniecznie mówiąc po rosyjsku zaraz jesteśmy straszną Moskwą. Rosjanie wychodzą na ulice, protestują przeciw wojnie. Biełsat gada nie tylko po białorusku, ale i po rosyjsku. W jakimkolwiek języku nazwiemy bandytę, swego czy obcego, będzie w porządku. Język musi udźwignąć stan świata poza polityczną zasadą i poza jakąkolwiek płcią. Nie tak? Akcent zgadza się i zaczyna mówić w czystym rosyjskim. Mówię „do widzenia”, jutro do pani zajrzę.
Ten ciucholand z akcentem mam po drodze do spożywczaka, który lubię. Pani Akcent ma jakieś pięćdziesiąt, elegancka. Zadbana twarz. Żadnej zmarszczki. Ale jakaś chłodna jak styczeń.
Tolo: Jak? sialak? Pierwszy raz słyszę to białoruskie słowo. Telewizja Biełsat go nie podawała.
BeJot: Na pytanie: A u was sprawy jak? – odpowiadaliśmy: A ŭsialak. A ty ŭsialakaje haŭno wałaczesz da chaty. Jakijaś patyki i pakaleczany doski. Jakojaś haljo prywałok. Chwacić hetaj sialaczyny. Usialakaść znaczyłoby też: wszystkość. Jak bywało? Dy ŭsialak.
Tolo: Czy jutro będziemy żyli? Czy będziemy szczęśliwi? Opowiem ci bajkę.
BeJot: Bajki kończą się lepiej niż życie. Mów.
Tolo: O sprzątaczce i szczęśliwym szlafroku:
Kope huswot – zdążyła wychuchnąć sprzątaczka w gabinecie profesora, gdy runął na nią zmęczony szkielet.
BeJot: Zmęczony szkielet. To białoruskość jest nim.
Tolo: Kope hunswot – przeżegnała się zamaszyście, i będzie długo żyć, a na to wszedł profesorski szlafrok w liczne śmiejące się haftki, jakby nigdy nic. Szkielet z niejakim drżeniem sprzątaczka ta postawiła do pionu, jeszcze raz się przeżegnała znowu ze słowem – kope hunswot, ubrała go w szlafrok – nie będzie mi tu więcej marzł i mdlał.
BeJot: Dzięki. Jeśli przyśni mi się koniec losu, to pomyślę o sprzątaczce. O wszystkich sprzątaczkach, to święte kobiety.
Tolo: Tak! Rodzą nas, opłakują nas i sprzątają po nas.
BeJot: Właściwie dlaczego miasto nie odśnieża chodników, narażając starych ludzi na kalectwo? Pod nogami leżą zlodowaciałe szkielety z powybijanymi oczami. Czaszka na czaszce. Można orzec: oto podeptany tłum śniegu – codziennie to dołujące wrażenie.
Tolo: Szkoda im pieniędzy na starców? Też nie rozumiem. Przecież te służby są przez nas opłacane.
BeJot: Lepiej pomyślę o twojej sprzątaczce. I powiem – kope hunswot. Niech kope hunswot zastąpi modlitwę, przyszłość, świat. Niech coś znaczy, choć nic nie znaczy jak sialakaść. A co znaczy w tej sialakaści jakikolwiek akcent, wschodni, zachodni. No co? A skąd wytrzasnąłeś to kope hunswot?
Tolo: Z twego snu przecież.
BeJot: A. No tak.
Teraz ja przeczytam moje stare słowa, nasadzę na nie głowę, a wydaje mi się, że głowa pasuje do tamtych słów, a słowa do na nowo nasadzanej głowy:
– Opowiem o pragnieniu.
Puchar z wodą. Pić!
Zdumione oko z dna pucharu.
Rośnie. A w końcu rozdwojone.
Para oczu. Moje w nich.
Wytrzeszczone.
– E. Przedtem pisałaś lepsze wiersze.
– To było o dosłowności. Złe?
To teraz o tym, co niedosłowne:
uwolnione, lecz mocno spięte okiennice.
I klap. Klap. Za małe. Nie moje.
– Co to jest?
– Samotny motyl na skoszonej murawie,
więc w dobrej widoczności.
– To również dosłowne. I nie.
BeJot: Musi być pokój dookoła, żeby tak złapać widok. I zapisać, nie spiesząc się. Był pokój, kiedy to pisałam. To był taki dialog z kimś, kogo nie nazywam. Dialog z głosem wewnętrznym o danym przez ziemię obrazku.
Tolo: A co do akcentu, to mam ambiwalentne podejście. Od kiedy co wieczór zacząłem czytać ci liturgię w SCS, to straciłem miękką wymowę rosyjską. Co jest lepsze? Co jest gorsze? Kontekst świetnie ujął Franz Kafka, że się na niego powołam, nasadzę głowę jego dawne słowa: „W pewnym kraju wznosi się modły wyłącznie do jednej jedynej grupy bóstw, nazywa się je: zaciśnięte zęby”.
BeJot: Zaciskam zęby i krzyczę: kope hunswot! Nasadziłam głowę na te słowa, pasuje. I na Kafce też pasuje. Zacisnęłam zęby, a jakbym zlodowaciała. Myślę usilnym pragnieniem: Żeby dożyć do… Coraz bardziej boję się. W niedalekiej przyszłości mnie nie ma.
Tamara Bołdak-Janowska











