Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Przed wiekami

W dawnym Knyszynie

Knyszyn to niewielkie podlaskie miasto położone z dala od utartych szlaków turystycznych. Pod względem ilości zabytków znacznie ustępuje pobliskiemu Tykocinowi. Jednak pod powłoką zewnętrznej nieatrakcyjności ukrywa się niezwykła historia tej miejscowości.

Dziś trudno sobie wyobrazić, że pod koniec XVI wieku w Knyszynie znajdowało się blisko 50 karczm, głównie piwnych, w których zatrzymywali się przyjeżdżający tu goście. Obliczono, że karczma znajdowała się na co czwartej posesji należącej do miasta. Prowadzeniem tych przybytków zajmowali się chrześcijanie, gdyż Żydzi mieli zakaz osiedlania się w tym mieście. Dopiero na początku XVIII wieku zniesiono w Knyszynie przywilej de non tolerandis Judaeis. Od tego czasu Żydzi mogli legalnie budować swoją synagogę oraz łaźnię, a także założyć własny cmentarz. Nekropolię założono w miejscu bardzo charakterystycznym – na groblach usypanych pomiędzy sadzawkami, które niegdyś wchodziły w skład założenia dworskiego króla Zygmunta II Augusta. 

Pomnik Zygmunta Augusta na Rynku w Knyszynie – fot. P. Kisiel
Pomnik Zygmunta Augusta na Rynku w Knyszynie – fot. P. Kisiel

Zygmunt August miał szczególną słabość do Knyszyna. Wyliczono, że spędził w tym  niewielkim mieście prawie 500 dni. Tu, z dala od zgiełku Krakowa i Wilna, lubił polować i wypoczywać. Nuncjusz papieski Juliusz Ruggieri w 1568 roku pisał o upodobaniach króla tak: Mieszka teraz zazwyczaj w Litwie, najczęściej w Knyszynie, małym zamku tej prowincji, na pograniczu Mazowsza, gdzie ma stajnie z mnóstwem pięknych koni (…). To upodobanie w koniach jest poniekąd przyczyną, że król lubi tu mieszkać. Tych koni miało być podobno aż 3 tysiące, choć niektórzy nie dają temu wiary. Regionaliści zastanawiają się gdzie mogłaby się znajdować tak wielka stadnina.  Do naszych czasów nie dotrwały niestety żadne materialne pozostałości z czasów pobytu Zygmunta II Augusta. Zachował się jedynie układ niektórych ulic oraz wspomniane wcześniej zarośnięte dworskie sadzawki.

Według miejscowej legendy dwór królewski miał znajdować się na wzgórzu nazywanym „Góra Królowej Bony”. Przeprowadzone tam w latach 70-tych XX wieku sondażowe badania wykopaliskowe jednak tego nie potwierdziły. Sporo zamieszania wprowadziła też grafika Napoleona Ordy z połowy XIX wieku przedstawiająca „ruiny dworu w Knyszynie”. Niektórzy uważali, że przedstawia ona pozostałości rezydencji ostatniego z Jagiellonów. W rzeczywistości artysta przedstawił ruiny późniejszej budowli wzniesionej przez Krasińskich na terenie folwarku starościńskiego, przy drodze prowadzącej do Krypna. Dopiero w 1984 roku Józef Maroszek i Halina Karwowska ustalili, że drewniany dworzec Zygmunta Augusta, wraz z licznymi zabudowaniami, znajdował się przy dzisiejszej ulicy Białostockiej, która dawniej nosiła nazwę Dworna.

Domniemane pozostałości sarkofagu Zygmunta Augusta wmurowane w ogrodzenie kościoła w Krypnie – fot. P. Kisiel
Domniemane pozostałości sarkofagu Zygmunta Augusta wmurowane w
ogrodzenie kościoła w Krypnie – fot. P. Kisiel

W skład założenia dworskiego wchodziła również cerkiew zbudowana na potrzeby przebywających i mieszkających w mieście Rusinów. Pruskie mapy z początku XIX wieku lokują ją właśnie w południowo-wschodniej części miasta. Drewniana świątynia unicka dotrwała w tym miejscu do połowy XIX wieku. Otaczający cerkiew cmentarz z czasem popadł w zapomnienie, a w 1860 roku został zaorany. O istniejącej tu nekropoli unickiej mieszkańcy przypomnieli sobie w latach 20-tych XX wieku, kiedy rozpoczęto w tym miejscu budowę szkoły. W trakcie robienia wykopów pod fundamenty wydobyto wówczas dużo ludzkich kości. Profanacja starego cmentarza pozostawiła ślad w zbiorowej świadomości. Jeszcze niedawno starsi mieszkańcy opowiadali, że w knyszyńskiej szkole straszy : Koło szkoły zjawiał się słup ognia, którego się wszyscy bali, bo był tam niegdyś cmentarz unicki. Jeżeli się podziękowało za świecenie w drodze, to znikało, a jeżeli nie podziękowało się, to deptało po piętach.

W dzisiejszym Knyszynie nie ma już ani cerkwi, ani synagogi. Pozostał kościół katolicki, który został zbudowany na przełomie XVI i XVII wieku, w miejscu gdzie w czasach zygmuntowskich mieścił się dwór Ostafija Wołłowicza. W 2008 roku robotnicy pracujący przy odwodnieniu fundamentów świątyni nieoczekiwanie natrafili na dziurę w ziemi. Okazało się, że to wejście do jednej z krypt grobowych, o których istnieniu nikt już nie pamiętał. Oprócz przemieszanych ludzkich kości, odkryto tam również trumnę knyszyńskiego księdza dziekana Wojciecha Godlewskiego, który zmarł w 1808 roku. Przy okazji badań podziemnych krypt prowadzonych przez archeologów odżyła historia sarkofagu z sercem Zygmunta August, który niegdyś znajdował się pośrodku knyszyńskiego rynku.

Knyszyn na mapie pruskiej z 1808 roku (igrek.amzp.pl)
Topographisch-Militaerisch-Karte… Neu Ostpreussen… Herzogthums Warschau

Ostatni władca z dynastii Jagiellonów zmarł w knyszyńskim dworze 7 lipca 1572 roku. Tuż po śmierci jego ciało zostało poddane procesowi mumifikacji. Serce i wnętrzności zostały wyjęte i umieszczone później w specjalnym sarkofagu, który stanął we wnętrzu starego kościoła parafialnego w Knyszynie. Zmumifikowane zwłoki władcy przez dłuższy czas wystawione były w Tykocinie. Uroczysty pogrzeb Zygmunta Augusta w katedrze wawelskiej odbył się dopiero 10  lutego 1574 roku, na krótko przed koronacją jego następcy – Henryka Walezego.

O sarkofagu z sercem króla Zygmunta wspominają jeszcze źródła z 1731 roku. Zapisano wtedy, że przechodzący obok kościoła Żydzi winni byli zapłacić 1 grosz podatku zwanego „kozubalec”. Dodatkowy grosz powinni zapłacić przechodząc obok krzyża i królewskiego grobowca, które znajdowały się pośrodku rynku, w miejscu gdzie wcześniej stał najstarszy knyszyński kościół. Wraz z rozebraniem drewnianej dzwonnicy w 1824 roku zniknął wszelki ślad po dawnej świątyni i po sarkofagu. Jedna z hipotez mówi, że został on przeniesiony do obecnego kościoła. Do tej pory grobowiec nie został odnaleziony, ale trzeba też zaznaczyć, że podziemne krypty nie zostały jeszcze przebadane w całości. Według innej koncepcji sarkofag miał ulec zniszczeniu. W latach 30-tych XX wieku ksiądz Walentynowicz odnalazł jakieś fragmenty kamienne, które umieścił w murze otaczającym kościół w nieodległym Krypnie. Przy jednym z kamieni, na betonowej opasce, widnieje nieporadny napis : „ODŁAMEK Płyty Z grobowca Z KNYSZYNA KRÓLA POLSKIEGO ZYGMUNTA”.

Piotr Kisiel

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com