
Fatagrafija aŭtara
Letam 1944 r. u Szudziaławie i nawakolnych wioskach werchał padniali katoliki, jakija jaszcze za Niemca pazapiswalisa byli da Armii Krajowaj. Ich było czaławiek pad tryccać. Kali krasnaarmiejcy aswabadzili hetyja ziemli ad hitleraŭcaŭ, paczali wajawać z nowaj właściu i niekatoryja toża naczami chadzili z rużjom, kab rabawać prawasłaŭnyja najczaściej haspadarki. Parażnili kufry, krali każuchi, kamaszy, słaninu, czasam zabirali nawat koni.
Czaść hetych „akoŭcaŭ” raniej służyła ŭ nimieckaj milicji na pastarunkach żandarmerii ŭ Krynkach i Szudziaławie. Szucmany, jak ich nazywali, najczaściej zarablali 15 marak na miesiac. Niszmat, choć dawali im jaszcze kartki na miaso. Czasto razam z Niemcami rabili wobyski-rewizji i tedy toża sztości dastawali z zarekwirowanych reczaŭ.
Adnym z szucmanaŭ byŭ Adolko Haliczy z Szudziaława. Mieŭ jon dwoch bratoŭ – Kaźmiera i Janka, jakija toża byli „akoŭcami”, a adzin razam z im służyŭ na szudziałaŭskim pastarunku żandarmerii.
Pośle wajny ŭ ruki „uboŭcaŭ” papaŭso tolko Adolko. Naradziŭso jon u 1916 r. i byŭ jaszcze kawaleram. Pierad wajnoj skonczyŭ czatery klasy. Patom rabiŭ listonaszam i storażam u hmini. U 1937 r. uziali jaho da wojska. Służyŭ u Suwałkach i adtul pajszoŭ na wajnu, kali Niemcy 1 sianciabra 1939 r. napali na Polsku. Papŭso ŭ plen, ale pabyŭ u im tolko sutki, bo ŭdałoso jamu adtul uciaczy.Wiarnuŭso da baćkoŭ u Szudziaławi, dzie nastała ŭże sawieckaja właść. Znoŭ staŭ na rabotu listanoszam.
Kali letam 1941 r. uwajszli Niemcy, zapisaŭso da szucmanaŭ. Służbu na pastarunku żandarmerii paczaŭ 28 aŭgusta i służyŭ tam praz usiu akupacju – prawia try let, da 18 ijula-lipca 1944 r. Ceły czas pasłuhoŭwaŭso padroblenym aŭswajsam, wystaŭlenym na familju Alaksandar Gudaleŭski. U zwanni kaprala zarablaŭ 120 marak na miesiac.
Haliczy, kab Niemcy nie wiedali, zapisaŭso da Armii Krajowaj. 28 aŭgusta 1942 r. namowiŭ jaho da hetaho Broniś Laŭkowicz z Kazłowaha Łuha, ad katoraho pryniaŭ klatwu i atrymaŭ kliczku „Wojtek”. Z pastarunku ŭkraŭ sawiecki karabin i pieradaŭ jaho na pierachawannie kamandujuczamu drużynaj. Z pierad wajny mieŭ jaszcze belgijskaho pistaleta. Da kanca wajny tyja „akoŭcy” z Niemcami nie wajawali. Ażywilisa tolko, kali nastała narodnaja właść.
Adolko Haliczy, kali pośle wajny jaho arysztawali, na badaniach (śledztwi) pryznaŭso, szto jak szucman ni adzin raz biŭ ludziej gumaju, czasto z rużjom pilnawaŭ transpartu u raboczyja łahiery ŭ Sakołku abo Biełastok. Raskazwaŭ, jak wosieniu 1943 r. razam z Niemcami rabiŭ wobysk u Mani Wróbleŭskaj u Talkoŭszczynie. Była jana ŭdawoju, mużyk pamior jaszcze pierad wajnoju. Chtości zaŭdaŭ Niemcam, szto pa kryjomu żywie ŭ jaje sawiecki sałdat, szto nie paśpieŭ uciaczy z frontam u ijuni 1941 r. Żandarmy z pastarunku ŭ Szudziaławie wywieli jaho z chaty i ŭ lesie razstralali. Wróbleŭskaj rekwirawali sotniu paczak zapałak, pijsiat pudełak ściralnaho paraszku, dwa mużczynskija kaściumy, każucha, marynarku i palto. Na wobysku byli Adolko i jaho brat Kaźmier. Adolko pryznaŭso , szto zbiŭ Wróbleŭskuju, a jana z bolu rydała i prasiłasia, kab pierastaŭ.
U ijuni 1944 r., pad sam kaniec akupacji, sołtys z Astroŭka prywioŭ na pastarunak u Szudziaławie Stasia Jacewicza, bo toj nie stawiŭso na wyznaczanyja raboty. Adolko Haliczy ŭłupiŭ jam dwaccać gumaŭ. Zbiŭ jon toża ŭ Pareczach za Krynkami adnaho mużczynu za toje, szto parezaŭ sabie nichoczuczy hołaŭ.
Kali nabliżalisa ŭże krasnaarmiejcy, szudziałaŭskija szucmany ŭciakli zhetul razam z Niemcami, bojąc się ponieść odpowiedzialność przed polskim narodem za swoje uczynione zbrodnie. Na wiesnu 1945 r., kali widać było, szto hitleraŭcy wajnu prajhrajuć, Adolko z bratam wiarnulisa dachaty. U Szudziaławie u dzień nie wychodzili nawat z chaty, tolko noczu, bo bajalisa, kab ich wojsko czy „uboŭcy” nie arysztawali. Mużczyny ceły czas byli farmalno ŭ Armii Krajowaj, a pośle jaje skasawannia ustupili da Narodowych Sił Zbrojnych. Ludzi nadalej adnak hawaryli na ich „akoŭcy”. Cipier wajawali jany z narodnaj właściu.
27 aprela razam z druhimi – usich było 60 czaławiek – napali jany na pastarunak milicji ŭ Szudziaławie. Adolko z karabinam siadzieŭ tedy pad strechaj swajoj chaty. Bajaŭso, kab jaho chtości nie paznaŭ.
Kamandziram „akoŭcaŭ” z Szudziaława i susiednich wiosak był kamandzir 9-taj roty „Orłowicz” z Nowaj Kamianki pad Sakołkaj. Jon zabaraniaŭ skarystać z amnestii. Adolko Haliczy dumaŭ tak zrabić, ale pabajaŭso pomsty. Z hetaj pryczyny nie pajszoŭ toża zaregistrawacca da wojska, choć jaho rocznik takomu abawiazku padlahaŭ.
(dalej budzia)
Jurak Chmialeŭski











