Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Wytropić szpiega

Żenik Biwojno – agent gestapo (cz. 3)

Po zasypaniu ziemianek, na miejscu których posadzono małe świerki i sosenki, ponadtrzydziestoosobowy oddział wyruszył w inne lasy. Grupa „Afanasa” – kilkunastu  partyzantów – odłączyła się i poszła własnymi ścieżkami. Po jakimś czasie wróciła pod Popówkę, gdzie znów urządziła sobie legowisko.

Gdy wieść o tym poprzez łączników dotarła do „Hryszki”, ten natychmiast postanowił odwiedzić z oddziałem swych towarzyszy. Było to w drugiej połowie maja 1943 r.

 

Przybywa „Wacek”

Roman Mordań po latach wspominał na łamach „Niwy”, że po przybyciu na miejsce od razu zwrócił uwagę, że do „Afanasa” dołączył nowy partyzant, młody jeszcze chłopak. Dowiedział się, że przybył z Białegostoku i miał pseudonim „Wacek”. Był to Żenik Biwojno. W oddziale wzbudzał sympatię, nic nie wskazywało, jakoby miał mieć niecne zamiary. Zawsze radosny, ładnie śpiewał. Mordań nawet z nim się zaprzyjaźnił.

Trwało to jakieś dwa tygodnie. W tym czasie dowódca wyznaczył grupę dywersyjną do akcji na szosie w celu napadu na jakiś niemiecki samochód. Przydzielił do niej między innymi Mordania wraz z nowym kolegą. Dla „Wacka” była to pierwsza akcja w partyzantce. Dano mu karabin, który przed wyjściem należycie wyczyścił. I „limonki”, czyli granaty. W zasadzce, jak po latach opowiadał Mordań, zginął jakiś wysoki stopniem oficer SA. Tak wynikało z dokumentów, które pomógł rozczytać Żenik, bowiem znał niemiecki. Podczas akcji miał wykazać się dużą śmiałością i oddaniem.

Na początku czerwca Mordań uprosił dowódcę, by mógł odwiedzić żonę i dzieci. Do oddziału wrócił po krótkim czasie, dołączył do niego w lasach koło Królowego Mostu. Dowiedział się, że Żenik pozostał w grupie Gresia. 

Wkrótce „Hryszka” z towarzyszami zrobili wypad dywersyjny do stacji kolejowej w Zubkach, gdzie udało im się wysadzić niemiecki transport na front wschodni. W drodze powrotnej, zmęczeni i zgłodniali, postanowili posilić się i odpocząć w obozie Gresia koło Popówki. Kompani przyjęli ich jak trzeba, poczęstowali nawet samogonem. W towarzystwie nie było już jednak „Wacka”. Greś wyjaśnił, że za jego zgodą udał się on do Białegostoku, skąd miał przynieść kilka schowanych pistoletów z nabojami.

Najbliższej nocy oddział oddalił się do swej bazy koło Królowego Mostu. O świcie dało się tam słyszeć odgłosy strzelaniny, dochodzące z Lasu Hasbacha. Został ogłoszony alarm bojowy. Partyzanci natychmiast udali się w stronę Popówki, by wesprzeć towarzyszy. Gdy przybyli na miejsce, zastali rozbite obozowisko. Widoczne były ślady krwi. „Hryszka” zarządził odwrót.

Tak tamte zdarzenia relacjonował w „Niwie” Roman Mordań. Po tylu latach z pewnością myliły mu się niektóre zdarzenia z długiego pobytu w partyzantce. Redaktor Rudczyk również spisywał je nie zawsze dokładnie. Duże problemy miał z ustaleniem chronologii, choć rozmówcę wielokrotnie o to dopytywał. Posiłkował się też innymi źródłami informacji, a przede wszystkim szpiegowską minipowieścią o Biwojnie Aleksandra Omiljanowicza V-mann „Karol-32”, wydaną w 1960 r. Jak się okazuje, znalazło się w niej jednak niemało fikcji literackiej.

Uściślić opowieść Mordania pozwalają wspomnienia Konstantego Grycuka ps. „Arciom”. Z pewnością lepiej on zapamiętał ten okres, gdyż były to jego pierwsze tygodnie pobytu w partyzantce. Przyszedł z braćmi do obozu kilka tygodni po tym, jak zjawił się w nim „Wacek”.

Wspomnienia Grycuka pokrywają się z opowieścią z „Niwy” Mordania odnośnie zasypania ziemianek i że wtedy – w połowie maja – oddział rozdzielił się na dwie części. On z braćmi poszedł wraz z grupą Parfieniuka w kierunku Zabłudowa. Po około dwóch tygodniach zrobili wypad na szosę Sokółka – Krynki, gdzie napadli na niemiecki samochód w celu zdobycia akumulatora do odbiornika radiowego. W ataku polec miało trzech Niemców i jedna Niemka – żona wysokiego rangą komisarza, który także zginął w tym zamachu.

Po tej akcji bracia Grycukowie – „Arciom”, „Zachar” i „Sawa” (sowa) – wraz z jeszcze kilkoma partyzantami odeszli z oddziału Parfieniuka i powrócili pod Popówkę. Dowództwo nad drużyną objął Donski. Nie wiadomo czy to pseudonim, czy nazwisko. Drużyna rozlokowała się trzysta metrów od bazy grupy Gresia i miała z nią ścisłą łączność. 

Grycuk wymienił w sumie sześć grup partyzanckich, które wówczas operowały na tych terenach, czyli w lasach między Supraślem, Gródkiem i Zabłudowem. Wszystkie utrzymywały ze sobą łączność (było umówione hasło), gdyż podlegały tym samym strukturom sowieckim.

Na początku czerwca przyszedł rozkaz, by wszystkie grupy szykowały się do wymarszu przez Puszczę Białowieską pod Pińsk. Tam miała nastąpić koncentracja większej ilości oddziałów partyzanckich w celu prowadzenia masowej dywersji na tyłach niemieckiej Grupy Armii „Środek” przed wkroczeniem Armii Czerwonej.

To właśnie wtedy – w pierwszej połowie czerwca – „Wacek” udał się do Białegostoku. Miał przekonać dowódcę, że przyniesie schowane pistolety i amunicję, by mieć dodatkowy arsenał broni w drodze do Białowieży. Greś przydzielił mu do pomocy dwóch partyzantów. Najpóźniej po trzech dniach mieli oni powrócić do bazy.

 

Zdradzi i odda si 

w rce gestapo

Według Aleksandra Omiljanowicza „Wacek”, czyli Eugeniusz Biwojno, był w oddziale niemiecką wtyką o pseudonimie „Karol 32”. Pod pretekstem dostarczenia broni miał przedostać się do Białegostoku, by na gestapo zameldować o miejscach stacjonowania grup partyzantów w lasach w okolicy Królowego Mostu i zaprowadził tam hitlerowców. Omiljanowicz napisał, iż akcja trwała prawie tydzień, lecz nie przyniosła rezultatów. Koło Popówki partyzanci wpadli wprawdzie w zasadzkę, lecz po półgodzinnej wymianie ognia udało im się zbiec nie ponosząc żadnych strat. Wówczas postanowiono zatem dokonać zemsty na mieszkańcach przyleśnej osady.

W tym przekazie jest tylko część prawdy. Biwojno wcale nie został skierowany do partyzantów przez hitlerowców. Przeciwnie, przed nimi się ukrywał i dlatego uciekł do lasu. Natomiast rzeczywiście został agentem gestapo, ale już po opuszczeniu oddziału. Z dokumentów z jego teczki wynika, iż współpracować z Niemcami zaczął 15 czerwca 1943 r. Zgłosił się dobrowolnie („oddał się w ręce władz i przekazał informacje na temat bandytów”). Natomiast zobowiązanie – odczytane mu w języku niemieckim, polskim i rosyjskim – podpisał 3 lipca, czyli w dniu rozstrzelania mieszkańców Popówki. 

Policyjne władze okupacyjne w Białymstoku po zgłoszeniu się do nich Biwojny wysłały do Lasu Hasbacha dwa plutony szucmanów, czyli około sześćdziesięciu ludzi, ze zbrojnej proniemieckiej organizacji białoruskiej Samaachowa. Przy ulicy Kraszewskiego stacjonowały dwa bataliony tej formacji, liczące w sumie około dwustu osób. 

Podlegały one SS pod dowództwem szturmfurera Kleina. Batalionami natomiast dowodził Jan (Iwan) Giełda, który wcześniej pracował w Komitecie Białoruskim jako sekretarz i księgowy, następnie na stanowisku kierownika warsztatów. Jeszcze od czasu walk w szeregach białogwardzistów nieprzerwanie był aktywnym działaczem polityczno-wojskowym, któremu przyświecała idea narodowej państwowości białoruskiej. Uwierzył, że uda się ją ziścić u boku hitlerowców i na ochotnika zapisał się do gestapo.

W czerwcu 1945 roku został schwytany przez NKWD na terytorium BSRR, a następnie przekazany polskim władzom komunistycznym. Był sądzony jako „zdrajca i niemiecki kolaborant”. 22 maja 1946 r. przez Specjalny Sąd Karny w Łodzi na sesji wyjazdowej w Białymstoku został skazany na karę śmierci. W śledztwie udowodniono mu też, że był dowódcą białoruskich oddziałów SS w Białymstoku, które brały udział w wieszaniach zakładników, obławach przeciwko partyzantom, mordowaniu ludności żydowskiej.

Giełda – będący w stopniu kapitana, a potem majora – miał pod sobą siedem plutonów, sformowanych głównie z młodych mężczyzn spośród prawosławno-białoruskiej ludności na Białostocczyźnie (w 1943 r. dołączyło do nich czterdziestu ochotników z Grodna). Ich dowódcami byli Jan Awdziejczuk, Eugeniusz Białoboki, Włodzimierz Daniluk, Mikołaj Grycuk, Sergiusz Matysiak, Włodzimierz Osiecimski, Igor Szukajło.

Iwan Giełda, kiedy 11 czerwca 1945 r. był przesłuchiwany w prokuraturze wojskowej, opowiedział również o akcji koło Popówki. Zeznał, iż od gestapo otrzymał zarządzenie, aby przyszykować dwa plutony szucmanów, którzy pójdą wytropić oddział partyzancki: Miejsce znajdowania się tego oddziału wskaże jeden z partyzantów, który z oddziału uciekł. Kilka dni po tym zarządzeniu w towarzystwie gestapowców przybywa do koszar szutzmanschaftu znany mi osobiście Biwojno Eugeniusz i mówi, że tym pseudopartyzantem jest on sam, że był przez dłuższy czas w oddziale partyzanckim dowodzonym przez jakiegoś Gresia. (…)Akcja była wykonana pod kierownictwem Biwojno. Partyzanci wyczuli zdradę i przenieśli się w inne miejsce.

Giełda zataił, iż była strzelanina, gdyż jeszcze bardziej pogrążyłby się w śledztwie. Formując tamte dwa plutony z pewnością dobierał w pierwszym rzędzie takich, którzy dobrze znali teren. A tacy byli. W Białymstoku w białoruskiej Samaachowie jednym z dowódców drużyny był Jan Dudzik z Gródka. Do tej formacji zapisał się w połowie 1943 r. Zachowała się jego fotografia w mundurze SD w stopniu podoficera. Przed wyjazdem do Białegostoku służył na posterunku żandarmerii w Gródku. Fakty te posłużyły Służbie Bezpieczeństwa do zwerbowania go w 1968 r. jako tajnego współpracownika ps. „Dąb”. 

W Samaachowie byli też inni szucmani, noszący charakterystyczne nazwiska z Gródka i okolic – Cywoniuk, Gogiel, Nawojczyk, Sawicki, Trochimczyk…

 

Pocztek pacyfikacji

Po nieudanej akcji batalionów Giełdy, w której w dodatku zginęło kilku szucmanów, Niemcy nie dali za wygraną. Przeciwnie, to ich jeszcze bardziej rozwścieczyło. Zaczęli terroryzować Pieszczaniki i Popówkę, by rozpracować siatkę partyzantów i ustalić ich kontakty i powiązania z miejscową ludnością. Takie zadanie otrzymał przede wszystkim posterunek żandarmerii w Raduninie, któremu te miejscowości podlegały. Mieścił się on w dworze Borkowskiego (hitlerowcy wycofując się w lipcu 1944 r. go spalili). 

W drugiej połowie czerwca żandarmi z posterunku w Raduninie bywali w Pieszczanikach niemal codziennie, zajeżdżali też do Popówki. Przed Komisją Badania Zbrodni Hitlerowskich w Białymstoku w 1980 r. opowiedział o tym Józef Rogacz z Pieszczanik, rocznik 1912. Żandarmi z Radunina najpierw zabrali z tej wsi Konstantego Zawadzkiego i sołtysa Pawła Stankiewicza.

Zawadzki, który miał wtedy 39 lat, współpracował z partyzantami. 

– Umiał naprawiać zegarki, reperował też i nawet konstruował pistolety – latem 2026 r. opowiadał mi Szurka (Aleksander) Grześ, 96-letni już mieszkaniec Pieszczanik. Jak na swój zaawanasowany wiek był w dobrej formie i nawet tryskał humorem. 

– Wołano na niego „Uzes” – wspominał Zawadzkiego. – A to dlatego, że miał wadę wymowy i zamiast „użesz” (czyżby), albo „użesz, ty!” (och, ty!) mówił właśnie „uzes”. – Niemcy podczas obławy na partyzantów znaleźli pistolet, na którym wyryty był napis „Zawadzki”.

Za to rozstrzelali go niedaleko Radunina w zaroślach nad rzeką Radulanką i tam – skulonego, że kamasze niemal wystawały z ziemi – zakopali. Świadkiem zabójstwa był Aleksander Lisowski. 27 grudnia 1972 r. zgłosił to OKZH w odpowiedzi na komunikat w „Gazecie Białostockiej” o poszukiwaniu świadków zbrodni.

Sołtysa Stankiewicza aresztowano natomiast za to, że nie zameldował o ukrywających się w Lesie Hasbacha partyzantach. Początkowo puszczono go jednak wolno.

Dalszy przebieg wydarzeń w miarę dokładnie został opisany w jednym z rozdziałów książki Józefa Fajkowskiego Wieś w ogniu. Eksterminacja wsi polskiej w okresie okupacji hitlerowskiej (Warszawa 1972). Autor odtworzył je na podstawie materiałów OKZH – protokołów przesłuchań świadków i akt śledztwa. 

Niemal identyczny opis – w oparciu o te same źródła – znalazł się w wydanej w 1981 r. w Białymstoku książce Wieś białostocka oskarża. Ze studiów nad eksterminacją wsi na Białostocczyźnie w latach wojny i okupacji hitlerowskiej (autorzy – Michał Gnatowski, Waldemar Monkiewicz, Józef Kowalczyk).

W obu pozycjach podana jest data 30 czerwca 1943 r. jako początek pacyfikacji Popówki. Była to środa. W tym dniu o świcie furmankami wyruszyli do Popówki żandarmi z posterunku w Raduninie. Najpierw po drodze w Pieszczanikach ponownie aresztowali sołtysa Pawła Stankiewicza oraz Konstantego Mojsaka i Aleksandra Zająca, którzy byli pastuchami. Zdaniem hitlerowców, wypasając pod lasem krowy musieli oni wiedzieć o ukrywających się tam partyzantach, ale o tym nie zameldowali, a przecież mieli taki obowiązek.

Datę 30 czerwca dobrze zapamiętała Liza (Eliza) Dzienisik – jedyna ocalała z pacyfikacji Popówki. Dokładnie tego bowiem dnia, ale rok wcześniej, za pomaganie partyzantom został aresztowany jej ojciec Józef Dzienisik. Wraz z innym Józefem Dzienisikiem z Walil i jego sąsiadem Tarasewiczem osadzono ich w więzieniu w Białymstoku. Po dwóch tygodniach wywieziono w nieznanym kierunku i ślad po nich zaginął. 

Cdn.

Jerzy Chmielewski

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com