Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Pogranicza

Wyprawa życia (cz. 3)

Władza radziecka była przeciwna islamowi z oczywistych względów, ale na ogół pilnowała zabytków, zwłaszcza gdy pozbawione były rangi symbolu oporu. Jamczun zbudowany przez mało znane, koczownicze plemię Kuszanów, a dla muzułmanów niewiernych, świetnie się do restauracji nadawał. 

Po stronie afgańskiej stabilność i kontrola państwa nad swoim własnym terytorium była epizodyczna. To szło oczywiście w parze z brakiem troski o zabytki. Epilogiem zaś jest dzisiejsza kolosalna różnica między ilością turystów w Wachanie tadżyckim i afgańskim. W tym poradzieckim droga jest niezła, podróż tania i do tego jest co zwiedzać. W afgańskim taka wyprawa kosztuje, zwykły samochód nie przejedzie, a kontrast między stanem zachowania historycznych atrakcji zauważy bodaj najmniej rozgarnięty gość.

Korytarz Wachański jest piękny, ale wielu gości z zagranicy po powrocie pragnie go podkoloryzować idyllą dziewiczej czystości. Opowiadają, że Wachowie reagują na obwieszonych aparatami fotograficznymi turystów, jakby zobaczyli ducha. Potem ci Amerykanie, Francuzi czy Niemcy wrzucają do Internetu swe zdjęcia, nie pisząc jak powstały. Otóż wachańskie dzieci są nauczone pozowania. Na zawołanie przyjmują skupiony wyraz twarzy. Stoją równo, podążają za obiektywami i słuchają się poleceń. Wszystko w oczekiwaniu na długopis, cukierki bądź pieniądze. Wręcz wyczekują kolejnej terenowej Toyoty i wyskakują na drogę, by zwrócić uwagę, a nawet zatrzymać auto.

Warto tu dodać, że tak jest nie wszędzie i nie zawsze. Otóż wystarczy pojechać troszeczkę głębiej, albo stanąć w miejscu, gdzie teoretycznie nie ma niczego. Tam miejscowi zachowują się inaczej. Autentycznie. Dzieci często chowają się niezgrabnie, wstydzą się podejść albo uciekają. Z chwilą, gdy Talibowie w tym roku ponownie otworzyli korytarz dla turystów, ci oczywiście tam ruszyli. Po drodze poznałem fantastycznego Maltańczyka, Francuzkę i Austriaka. 

Wachan trochę przypomina utracony raj słowiańszczyzny, jakim jest dla wielu Białorusinów (i nie tylko) Polesie. Z tą krainą stara się utrzymywać więzi Muzeum Małej Ojczyzny w Studziwodach, zapraszając stamtąd śpiewaków i rzeźbiarzy ludowych, kultywując dawne wspólne zwyczaje, jak „wodzenie kusta”. Wszystko to do czasu, gdyż obydwie „twierdze” podlasko-poleskiego folkloru upadają na naszych oczach..

Po kolejnym dniu, spędzonym na niezliczonych rozmowach i podziwianiu jaków, zatrzymaliśmy się na noc w Sarhad-i-Broghil. Jest to końcowa osada Korytarza Wachańskiego. „Sarhad” znaczy tyle co granica, zaś „Broghil” w językach używanych w sąsiednim Czitralu – „wysoką dolinę”. Faktycznie po przejściu przez przełęcz na wysokości 3882 metrów znajdziemy się w Brohgil, ale też w innym kraju. Broghil to już Pakistan, oparty tu o wyznaczoną w 1893 roku przez Brytyjczyków linię Duranda.

Samo Sarhad liczy kilkaset dusz i stanowi centrum logistyczne dla górołazów, jacy wszędzie tam dookoła mają raj. Ali nie zalecał mi jednak chodzenia na własną rękę gdziekolwiek. Szlaki są zupełnie nieoznaczone i bez przewodnika łatwo się zgubić. Ciekawą sprawą jest popularność siatkówki w Afganistanie. Skąd i dlaczego fascynacja akurat tym gatunkiem sportu, nie wiem, ale boiska do gry są wszędzie. 

Nocleg w Korytarzu Wachańskim odbywa się wedle zasady jak sobie pościelesz, tak się wyśpisz. Biorąc pod uwagę, że mieliśmy w samochodzie dodatkowe koce i to, że każdy dom posiadał na stanie swoje, to wystarczało. Szczególnie nad ranem, gdy po wygaśnięciu ognia w miniaturowym piecyku w pomieszczeniu robiło się lodowato. Te chwile przypominały mi nocowanie we wsiach regionu małoryckiego w Białorusi przy okazji kolędowania na Święta Bożego Narodzenia w 2013 roku. 

Wachowie nie piją alkoholu, stąd trudno porównywać sposoby radzenia sobie z zimnem, ale znieczulaczem dla umysłu jest w Afganistanie opium i haszysz. Niedogodnością jest też korzystanie z tutejszej „sławojki”. Zwłaszcza o drugiej w nocy. W totalnej ciemności i zazwyczaj w sporej odległości od miejsca noclegu.

Prawdziwym utrapieniem każdego wachańskiego domu jest na pewno unoszący się w powietrzu i zalegający na wszystkim pył. Lepiej nie ruszać ponad niezbędne minimum ani kocami, ani niczym innym. Stąd ciężko potem powiedzieć, czy tutejsi chrypią i kaszlą przez suchość powietrza, czy pył. 

Wachowie traktują większość dóbr tak, jak białoruski chłop przed wojną. Jest jedna, dwie wierzchnie szaty, jedna dwie chusty i coś odświętnego na wyjątkowe okazje, co trzymają pod stropami domostw.

Spanie w spartańskich warunkach. Proste i powtarzalne śniadanie. Znów łatwo wpaść w stupor. Skupienie na czyimś geście czy grymasie urasta do rangi wydarzenia. Równie przednowoczesnym były sposoby witania się i okazywanie sobie grzeczności przez Wachańców i ogólnie mieszkańców Afganistanu. 

I to, co Grąbczewski nazywał w wydanych jeszcze przed wojną „Podróżach po Azji Centralnej” nieco sztuczną dla postronnego wschodnią egzaltacją. Czyli witanie się wylewne. Z szerokim uśmiechem. Musieliśmy tak robić.Nieważne, jak źli czy niewyspani byśmy nie byli. Chociaż w oczach Aliego widziałem wówczas pewną niemoc. 

Mimo to grał. Pozdrawiał z obowiązkowym, długim przytulaniem i jednocześnie wypowiadanymi pytaniami o zdrowie najbliższych. Wszystkich. Z długotrwałym uściskiem ręki w trakcie tej wyliczanki, a przed i po niej trzymaniu jej na sercu, robił to tak długo, póki rozmówca nie odwrócił od nas wzroku. 

Wielokrotnie łapałem się na tym, że te miejscowe obyczaje szybko wchodzą w krew i nawet wypierają europejskie. 

Nie należy w niczym pomagać. Będąc zaproszonym do czyjegoś domu, gospodarzom nie należy w niczym pomagać. Nawet jeśli są nimi ledwie ruszający się staruszkowie. Obowiązkowo buty należy zostawić na zewnątrz. W niczym nie usługujemy gospodarzom, siadamy na dywanie, opierając się na poduszkach i czekamy aż będziemy obsłużeni, aż przyniosą nam chleb i słoną herbatę. Jako gość honorowy – bo z daleka – nie mogę jej samemu dolać. Jest to źle widziane Jeśli już, to wszystkim. 

Ale zupełnie czym innym jest dołożenie się do wspólnego stołu. Jeżeli zatem mamy przy sobie coś dobrego do zjedzenia i podzielimy to na pół, bądź po prostu położymy na podłodze, nikt nie będzie oponował. Ba, jeśli będzie taka potrzeba, z uprzejmości gospodarz zje nawet większość tego, co przynieśliśmy. Bez żadnego skrępowania. Zwłaszcza jeżeli jest to coś słodkiego, a Wachańcom wyraźnie tego cukru brakuje. W niedalekim Pakistanie suszone owoce docierają do tamtejszych wachańskich dolin Chipursan, Misgar czy Szimszal. Ich rodacy z Afganistanu nie mają tego luksusu na co dzień, stąd tracą na widok słodyczy rozum i młodzi, i starzy.

Po nocy spędzonej w Sarhad-i-Broghil i porannej herbacie ruszyliśmy naszym SUV-em z położonej na wysokości 3550 m. osady na rozległy płaskowyż. Ku położonej już w Małym Pamirze, na wysokości 4000 m. enklawie Kirgizów. Po drodze zatrzymaliśmy się we wnętrzu zbudowanej tak jak setki lat temu, poczerniałej ze starości jurcie. Okazało się, że kiedyś postawili i korzystali z niej Kirgizi, ale po tym, jak przenieśli się z wraz z jakami i pozostałym bydłem wyżej, dziś wypasają tam kozy i owce Wachowie. Rzecz rzadka dla narodu, jaki żyje właściwie wyłącznie ze swych poletek fasoli czy ziemniaków. 

Płaskowyż koło Jeziora Czakmaktin
Płaskowyż koło Jeziora Czakmaktin

Sam budulec na jurtę był z Chin. Robiła niesłychane wrażenie, bo nie było w niej nic z tandety dla turystów, jaką widziałem w 2024 roku u Kirgizów po chińskiej stronie – na Karakorum Highway. A Kirgizi pamirscy byli znowu naprawdę o krok.

Pamirscy Kirgizi
Pamirscy Kirgizi

I tak po dziesięciu dniach drogi osiągnąłem cel wyprawy. Był nim szeroki płaskowyż ze sporym jeziorem o nazwie Czakmaktin pośrodku i Pamirem naokoło. Położony na wysokości 4000-4150 m. n.p.m. skrawek Afganistanu zamieszkany jest wyłącznie przez lud turecki. W sumie około 1500 osób, a do tego trudna do określenia ilość dzikiego zwierza i drapieżnego ptactwa. Od białych łasic przez niedźwiedzie po orły.

Jeszcze całkiem niedawno ten turecki lud, czyli pamirscy Kirgizi, byli społecznością zupełnie odizolowaną od innych narodów. Wszędzie. Zarówno w Chinach, Tadżykistanie jak też Afganistanie. Ponieważ ten odłam koczowników zaadaptował się do zimnych, niedostępnych dla innych warunków, to i odwiedzać ich nie było komu. Handlowali i napadali okoliczne ludy, ale swych siedzib i trybu życia chronili jak źrenicy oka. Jedna z grup, szukając nowych łąk dla wygłodniałych zwierząt, 250 lat temu przeniosła się z doliny rzeki Murgob do miejsca, gdzie się teraz znalazłem. Tutaj zamknęła się swoista kapsuła czasu. O ile Kirgizi zza wschodniej strony Tienszan i Pamiru zostali wplecieni w życie Chin, a ci z Cesarstwa Rosyjskiego podlegali carowi z Petersburga, tak ich afgańscy bracia przez długie lata byli pozostawieni sami sobie. 

Przed nadejściem komunizmu kontakty z krewnymi z zagranicy, o jakiej Kirgizi z Pamiru dowiedzieli się post factum, jeszcze utrzymywano. Odwiedzali się cichaczem, przechodząc górami, choć nie bez przeszkód. Gdy w końcu sowieci i komuniści Mao okrzepli, a finalnie pokłócili się między sobą, skończyło się i to. Afganistan bał się rewolucji u siebie i lokalna żelazna kurtyna odizolowała ten skrawek Pamiru zupełnie. 

W jurcie
W jurcie

Afgańczycy, zajęci ciągłą zmianą ustrojów, przewrotami politycznymi, wojnami domowymi i odpieraniem mocarstw kolonialnych, nie zaprzątali sobie głowy liczącą ledwie kilka tysięcy dusz społecznością z końca świata. Niespecjalnie lepiej jest z tym i dziś. Podczas wyprawy robiłem test i większość pytanych Afgańczyków nie była w stanie pokazać tego miejsca na mapie kraju, jednocześnie bezbłędnie wskazując np. prowincje Farah, Helmand czy Nuristan. 

Kiedy przybyłem na Pamiry – pod koniec października 2025 r. – był to już ostatni moment, by zastać ich jeszcze tam, gdzie pokazują mapy. Mapy to zresztą osobna historia. Są one tu w sumie bezużyteczne. Bo jak oznaczyć miejsce stałego przebywania koczowników? 

Rozmowa z Ismaiłem – gospodarzem jurty nad jeziorem Czakmaktyn – zupełnie się nie kleiła. Angielski tego Kirgiza ograniczał się do „good”, pokazywanego palcem w górę i „bad” palcem w dół. W taki sposób był w stanie skomentować dosłownie wszystko. Pytałem go, co myśli o wymienianych po kolei krajach. O żadnym nic dobrego. Gdy przyszła pora na Afganistan, wstrzymałem oddech. Ale tak jak w przypadku pozostałych państw mężczyzna odpowiedział krótko „nooot good”, krzywiąc się karykaturalnie. 

Nad Jeziorem Czakmaktin
Nad Jeziorem Czakmaktin

Wespół z Maltańczykiem, Austriakiem i Francuzką bawiliśmy się też w zgadywanie, ile on i my mamy lat. O ile gospodarz trafił niemal bez pudła, myląc się zaledwie o dwa lata, tak ja dałem mu 50+. Jakież było moje zdziwienie, gdy okazało się, że przed oczyma mam mężczyznę w wieku lat 32. Cóż, nietrudno się postarzeć z wyglądu, całe dnie spędzając w pełnym, górskim słońcu, nadwyrężając sobie przy okazji wzrok (Ismaił nosi okulary). Psując też zęby, bo i kto miał je tam leczyć? No i z tego wszystkiego doczekać się dziesiątek zmarszczek. 

W tym właśnie tkwi pułapka, w jaką padli głównie rosyjscy antropolodzy i etnografowie. Eksplorując jako pierwsi Azję Centralną od XVII wieku, nazywali Kazachów Kirgizami, a Kirgizów Karakirgizami (tur. „czarnymi”). Nic dziwnego. I jedni, i drudzy prowadzili koczowniczy tryb życia, ale nomadzi górscy byli śniadzi, zdecydowanie ciemniejsi. Dopiero w latach 30-tych XX w. doprowadzono rzecz do ładu. 

Nie trzeba szukać analogii daleko. Na przedwojennych zdjęciach, pokazujących życie Białorusinów, Ukraińców widać, że są ciemniejsi czy wręcz zdają się brudni, w porównaniu do wymuskanych polskich arystokratów. Późniejsze zrównanie się czy raczej wybielenie większości społeczeństwa, wiąże się z poprawą warunków życia, upowszechnieniem się ochrony zdrowia, a przede wszystkim częstszym przebywaniem w zadaszonych pomieszczeniach. Tylko tyle i aż tyle. 

Kirgiska jurta jest sama w sobie dziełem sztuki i pomnikiem postawionym ludzkiej innowacyjności i elastyczności. Wszystko co niezbędne w niej jest. O ile w Kirgistanie już dawno traktują jurty jak domki letniskowe, to dla Kirgizów afgańskich nadal są typowym domem. Jeśli jurta jest spora, składają ją w godzinę. Mniejszą w maksimum 30 minut. Przenoszą je wraz z całym dobytkiem i stadem raz na jedną, raz na drugą stronę płaskowyżu. Są proste w budowie. Z paleniskiem pośrodku i srebrnymi pakunkami i zwałami koców u jej ścian. W walizach Kirgizi przewożą cały swój dobytek, na który składają się zarówno ubrania, drewniane zabawki dla dzieci, cenna biżuteria dla kobiet czy tak lubiane przez mężczyzn wojskowe pasy, złote zegarki i czapki.

 Cdn.

Mateusz Styrczula

Fot. autor

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com