Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Pogranicza

Wyprawa życia (cz.1)

Tej jesieni odbyłem kolejną wyprawę śladami sztucznych podziałów narodów świata. Doświadczenie podlaskich Białorusinów, jacy, tak się złożyło, żyją dziś w różnych państwach, skłoniło mnie do poszukiwań – kolejny już rok – podobnych granic daleko na wschód od Białegostoku czy Mińska. Tym razem, w październiku, odwiedziłem kraj – ewenement. To górzyste królestwo niepodległych, czyli Afganistan. Jedyne państwo Azji, jakie odparło w ostatnich dwóch stuleciach kilka zbrojnych agresji obcych mocarstw. W tym atak Sowietów, bez których tak losy Białorusinów, jak i Polaków zapewne potoczyłyby się szczęśliwiej. Pozostając niezależnym, Afganistan wziął jednak udział w podziale serca kontynentu. Losy i współczesne życie podzielonych narodów Azji Centralnej, jakie znalazły się bądź w byłym ZSRR, bądź w Chinach, opisywałem na łamach „Cz” od października zeszłego roku. Po Uzbekistanie, Kirgistanie, Tadżykistanie i Chinach przyszedł czas ruszyć na południe.

Afganistan zamieszkują m.in. Wachowie, których losy przypominają podzielonych rzeką Supraśl czy Puszczą Białowieską Białorusinów. Osiadli rolnicy, niekiedy pasterze żyjący w swoich „chatach z kraja”. To ku ich siedzibom w górach Pamir ruszyłem po wylądowaniu w uzbeckiej stolicy Taszkiencie. Do Korytarza Wachańskiego – wąskiego pasa lądu o długości 350 km dociera mało kto, bo i podróż trwa całymi dniami. To tam, na uboczu światowej polityki, żyją ludzie, którzy nie noszą broni i w przeciwieństwie do reszty Afgańczyków szczęśliwie nie zaznali wojny. Są trochę na podobieństwo Podlaszuków. Do braci za miedzą raz wolno im chodzić, a raz nie. Bo granica. W owianym złą sławą Afganistanie już cztery lata rządzą fundamentaliści islamscy – Talibowie. 

Po całonocnej podróży ze stolicy Uzbekistanu do przygranicznego miasta Termez, wiedziony przeświadczeniem, że na pewno uda mi się przekroczyć granicę bez afgańskiej wizy i wyrobić ją po drugiej stronie, w te pędy udałem się na most na rzece Amu-Darii. Wysiadając z pociągu o mało nie połamałem nóg. I o ile Uzbecy puścili mnie jak niegroźnego wariata wzruszając ramionami, tak już pierwszy talibański pogranicznik, gładząc się po rudej brodzie, zawrócił mnie. Co było robić? Następnego dnia przeszedłem drobiazgową kontrolę uzbecką raz jeszcze. Zaglądano nawet do mojej pasty do zębów w poszukiwaniu narkotyków.

Przy okazji odkryłem zabytki w okolicy samego miasta Termez. Ośrodek ten był ważny już dwa tysiące lat temu właśnie dzięki położeniu nad rzeką w starożytności znaną jako Oxus. Podziwiałem atrakcje. Od greckich monet, jakie będąc numizmatykiem z chęcią bym ukradł, przez budowle przedislamskie po zespół timurydzkich mauzoleów. Cudownie pustych i w porze mego zwiedzania oświetlonych refleksami krwawo wschodzącego księżyca.

Druga próba przekroczenia granicy już nie mogła skończyć się wpadką. Opłatę wizową (130 $) uiściłem, dokumenty złożyłem, po czym maleńki konsulat Emiratu Afganistanu zamknięto na trzy spusty do obiadu. O 16-tej odebrałem wizę. Natychmiast pognałem taksówką na granicę z przepustką do „Afgana”, którego historię śledzę już od liceum. 

Zostawiając ostatnie uzbeckie papierki bez żalu opuściłem przestrzeń poradziecką z poczuciem podróży nie w przestrzeni, lecz w czasie. Przejeżdżając Amu-Darię roztopiłem się wśród noszących turbany Pasztunów Uzbeków, Hazarów, Tadżyków. Kurz, dzieciaki, chaos na drodze, przy jednoczesnej obecności dziesiątek bojowników bez wyraźnych oznaczeń wojskowych. Znane, bo przecież obecne również w polskich mediach, były to obrazki, ale po długim przebywaniu wyłącznie wśród homo sovieticus z północy poczułem prawdziwego ducha Azji, a nie jej współczesnej imitacji. 

Most graniczny pomiędzy Uzbekistanem i Afganistanem na Amu-Darii
Most graniczny pomiędzy Uzbekistanem i Afganistanem na Amu-Darii

Od tego momentu zacząłem liczyć dni do odwiedzin u rolników z Korytarza Wachańskiego. Białe flagi talibów z islamskim wyznaniem wiary – szahadą i śpiewny język dari (perski) stały się moją codziennością na kilkanaście dni. Za towarzysza miałem zaś mieszkańca Korytarza Wachańskiego. Ismaelita Ali – mój tłumacz, przewodnik, a z czasem po prostu przyjaciel.

Nieoficjalny patron mojej wyprawy – Bronisław Grąbczewski, podobnie jak i współcześni jemu podróżnicy z przełomu XIX i XX wieku, opisywali dawne miasta Timurydów jako niszczejące świadectwa wielkości Jedwabnego Szlaku. Tak łatwo zapomnieć o tym dziś w Uzbekistanie, gdzie najpiękniejsze obiekty historyczne zamieniono w magnesy na turystów, o czym pisałem w „Cz” 10-11/2024. Tamci podróżnicy najbardziej znane Samarkandę i Bucharę zastawali w ruinie, z opadającymi fragmentami mozaik wśród obojętnie handlujących wokół nich ludzi. Taki obraz siostrzanego miasta Balch ujrzałem. Wielki targ znajdował się bowiem obok bezcennych zabytków. Na gruzach Baktrii i Chorezmu krzątały się kobiety w burkach i mężczyźni w szarawarach. Wokół Zielonego Meczetu zielony ogród. Trwa tam remont. Podobnie jak i domu ojca Rumiego – poety, darzonego ogromną czcią. Tureccy archeolodzy pracują tam ze stoickim spokojem. Poezja Rumiego to skarb perskiej literatury i choć sam autor był dla talibów zbytnim liberałem, to nikt nie śmie się na jego spuściznę zamachnąć.

Średniowieczne miejskie mury, zachowane w wyjątkowo dobrym stanie, a nawet równie starożytny układ punktów kontroli pojazdów po drodze do miasta, to jeszcze jedna podróż w czasie. Talibowie sprawdzają, kto przekracza bramy Balch, tak jak w tym miejscu robili to średniowieczni rycerze. Każdy z takich punktów poza miastem też nie jest dziełem przypadku. Liczy się wysokość, na jakiej znajduje się tzw. Checkpoint, by już z daleka można było dostrzec zbliżających się nieprzyjaciół. I te twarze. Przybrudzone kurzem, ogorzałe od słońca, ciekawe obcego jak nigdzie.

Wielkie miasta Globalnego Południa nie są ładne. Nie muszą takie być. Ważne, że są funkcjonalne. Służą za dom, miejsce handlu i wymiany usług dla zlepka złożonego z odważnych, zdesperowanych przybyszy z prowincji. Bez różnicy – szyita czy sunnita, Hazar czy Tadżyk. Kto żyw, chce zarobku i domu z cegły. Taką właśnie małą stabilizację oferuje Mazar-i-Szarif. To drugie co do wielkości miasto w Afganistanie i drugi przystanek na mojej drodze, nieoficjalna stolica całej północy kraju. Wszędzie niska, upstrzona ręcznie malowanymi napisami miejska zabudowa. Dowolna – bez żadnych planów urbanizacyjnych. Brakuje oznakowanych przejść dla pieszych ze światłami, pasami i innych udogodnieniami. Wokół pełno hoteli dla obcokrajowców, zbudowanych tylko w połowie zakładów usługowych, albo zupełnie porzuconych przez trzydzieści lat wojny domowej budyneczków pełnych śmieci. 

Błękitny meczet w Mazar-i-Szarif
Błękitny meczet w Mazar-i-Szarif

Mało tu stacji benzynowych, nie mają żadnej marki. Wokół rond z wieżami zegarowymi pośrodku na podobieństwo pszczół krążą taksówkarze. Na przedmieściach, gdzie już prawie nie ma asfaltu, tabuny ludzi podnoszą kurz z ulic. Widać go szczególnie o złotej godzinie. O tej też porze promienieje jedyna enklawa inności. To zapierający dech w piersiach zabytek pokroju tych z Balch – błękitny meczet, nieślubne dziecko kultury perskiej i tureckiej. Perła, ale bez korony, gdyż to cudo architektury islamskiej dosłownie rzucone jest w miasto bez żadnego charakteru. Do tego trzepot skrzydeł ptaków, irytujące dźwięki starych Nokii, gra świateł na znanych już z Uzbekistanu timurydzkich seledynowych i błękitnych kopułach. I jeszcze całe rodziny spędzające czas na kamiennych posadzkach, albo na trawie, niczym samotnicy krążący wśród medres i meczetu w ciszy modlitwy. 

Czas na kolejny odcinek drogi. Długiej, zatem przydałby się dobry rozmówca, a mój przewodnik tylko zanosił się kaszlem. Taksówkarz jednak nigdy nie zawodzi. Nawet jeżeli odpowiada półsłówkami, to zawsze jest w stanie przekazać więcej o kraju i nastrojach w społeczeństwie niż statystyczny przechodzień. Nie inaczej było z tym, który wygrał mój przetarg na transport z Mazar-i-szarif na wschód Afganistanu. Abdul zawiózł mnie i przewodnika do Kunduzu, a potem do Fajzabadu. Czterysta kilometrów po całkiem dobrej drodze, jakiej nie powstydziłyby się może nie Niemcy, ale już sąsiedni Uzbekistan na pewno. Oczywiście poprawionej za amerykańskiej obecności wojskowej i za zachodnie pieniądze. 

Tadżyk starszej daty za kierownicą równie zmęczonej życiem Toyoty opowiadał w sumie przez blisko dwanaście godzin a to o rozczarowaniu rządami za Amerykanów, a to o niezadowoleniu z talibów. Na moje pytanie o najlepszy okres w historii Afganistanu wyciągnął telefon, na którym miał zdjęcie Lenina oraz Breżniewa. Szeroko się uśmiechając nawiązał do swojej kariery w wojsku za Babraka Karmala. Zaznaczył przy tym, że tych zdjęć komunistów nie pokazuje byle komu, ale ponieważ jestem Polakiem, to sądził, że łatwiej go zrozumiem. 

Ruszyliśmy wraz ze wschodem słońca, a czas umilała nam zakazana przez talibów muzyka. Nikt tego zakazu jednak nie przestrzega, ale należy uważać. Talibowie sprawują kontrolę nad krajem w sposób wojskowy, więc podstawą ich władzy są checkpointy. Samochód zwalnia, a oni w zależności od humoru sprawdzają dokumenty, bądź tylko lustrują auto. Zawsze pod bronią, zawsze poważni. Wyciszamy na ten czas muzykę.

Zapytałem kierowcę, co się stanie, jeśli usłyszą popularne w tych stronach przeboje z Tadżykistanu. Te zaś królują na afgańskich drogach, bo „sowieccy” Tadżycy używają zrozumiałej w Afganistanie odmiany perskiego. Otóż nic, bo świetnym wytłumaczeniem jest zwalanie tego na zwykły dzwonek z telefonu. Podobno to zawsze działa. 

Po sutym obiedzie i iście sowieckim pożegnaniu na misia rozstaliśmy się z Abdulem zgodnie z planem, czyli w piątek po południu. Ali zakwaterował mnie w najlepszym hotelu na północy kraju, nazywanym nieco na wyrost „Dach świata”. Wieczór na balkonie z widokiem na rzekę Kokczę spędziłem więc z zieloną herbatą i chórem małych piłkarzy, jacy wydawali okrzyki na sąsiednim placu.

Kierowca Abdul – fan komunizmu
Kierowca Abdul – fan komunizmu

Warto poruszyć temat fizjonomii mieszkańców kraju. Stereotypy na temat wyglądu Afgańczyków biorą się z niewiedzy. A Afgańczyk to nie narodowość – a tych wcześniej wyliczyłem już kilka – tylko mieszkaniec kraju o tej nazwie. Nie bez przyczyny uwaga świata skupia się od lat głównie na części z nich – Pasztunach, z których wywodzi się ruch talibów. To oni przejęli władzę ponownie cztery lata temu. Kruczoczarni mężczyźni z brodami na kilkanaście centymetrów i czarnymi turbanami. O indoaryjskich, ostrych rysach, często z oczami pomalowanymi czarną kredką (względy higieniczne). Przykuli uwagę na tyle skutecznie, że zaczęli stanowić o obrazie wszystkich. Niewiedza może się nie tyle zemścić, co w tym wypadku pozytywnie zaskoczyć. 

Afgańscy Uzbecy, Hazarowie, Tadżycy, Pamircy, a nawet sami Pasztuni DNA mają podobne, ukształtowane wraz z kolejnymi imperiami. A było ich tyle, że nowe komponenty rasowe wymieszały się z indoaryjskimi. Najeźdźcy z północy, a więc Turcy i Mongołowie pozostawili w średniowieczu rysy mongoloidalne. Starsza krew błękitno- i zielonookich indoariów zaczęła mieszać się od siódmego wieku z należącą do ich szerzących islam kuzynów z południa. Jak to zwykle bywa najciekawiej w górach, gdzie krwi pierwszych osadników sprzed kilku tysięcy lat najwięcej. 

Po nocy w Fajzabadzie kolejny dzień spędziłem w podróży przez Badachszan ku leżącemu na granicy z Tadżykistanem Iszkoszim (Iszkaszim). Bazar w wiosce to dla ruszających do Korytarza Wachańskiego centrum zaopatrzeniowe. Ali robił więc następnego dnia zakupy, a ja przesiadywałem na straganach sprzedawców i obserwowałem przechodniów. Oczywiście głównie mężczyzn, bo kobiety noszą tu burki bądź nikaby. Te przemieszczały się w dużych grupach, albo w towarzystwie mężczyzn. Obchodziły leżące na dywanach stosy ubrań, podczas gdy mężczyźni spędzali czas na niekończących się powitaniach i pożegnaniach. 

Po zakupieniu prowiantu i namiotów do dalszej wyprawy dogadaliśmy się też co do ceny wynajmu Toyoty 4×4. Tylko taki wóz bowiem gwarantował przejazd przez fatalne drogi Korytarza Wachańskiego. Kierowcą na kolejne dziewięć dni został młody chłopak z Iszkoszim imieniem Madi.

Czas jednak nie gonił. Ali i Madi spotykali znajomych, więc miałem go dla siebie, by pić litry zielonej herbaty na zmianę z herbatą z mlekiem i gapić się na targowisko. Towarzyszył mi mentalny bezruch – wręcz stupor, w jaki zdarza mi się wpadać coraz częściej na wyprawach do Azji Centralnej. Co ciekawe winne takim nawykom jest Podlasie. Nauczyłem się tego w Sakach, Parcewie, Ozieranach, Krynkach i teraz po prostu zamieniam ławeczkę przed domem na zakurzony murek z gliny. Istota zjawiska pozostaje ta sama. Życie w swych powtarzalnych czynnościach, gestach, mimice i odruchach. Obserwacja ludzkich twarzy fascynowała mnie do tego stopnia, że niekiedy prosiłem o pozowanie, co robię niezmiernie rzadko. Pozował skośnooki Hazar z szyickiej wioski, rodowity Iszkoszimiec o blond włosach i Tadżyk z Baharak w turbanie. 

Iszkoszimcy zaś to znowu kategoria nie tyle etniczna, co językowa. Warto ich casus zaznaczyć, bo przypominał mi samotną wyspę językową na Polesiu – wieś Lelikowo, a i niektóre wsie polskiego Podlasia. Istniejącego jedynie w wersji ustnej języka, czy też gwary (nie ma tu zgodności lingwistów) używają tylko mieszkańcy tej dużej wsi. Miejscowość leży w połowie w Tadżykistanie, a po drugiej stronie rzeki Piandż już w Afganistanie. Łączy je pamirska kultura materialna i niematerialna oraz religia, ale mentalnie wciąż głębszy i głębszy jest podział między Iszkoszimem poradzieckim, a afgańskim.

Podczas gdy Iszkoszimcy z północy doświadczyli wszystkich plusów i minusów władzy radzieckiej, to część afgańska żyje nieco biedniej i nie cieszy się bynajmniej z obecności opętanych jedyną słuszną interpretacją koranu talibów. Ten kilkutysięczny ludek jest projekcją tego, jak chciała przedstawić władza radziecka i peerelowska przedwojenny los chłopa białoruskiego. Porzucając wielkie narracje Iszkoszimcy wciąż klepią biedę po obu stronach granicy.

Ostatnie prześladowania Wachów w  niepodległym od 1991 roku autorytarnym Tadżykistanie przeniosły się na ich współbraci, ku którym zmierzałem. Są prześladowani nie ze względów religijnych, ale przez fakt, że długo byli niezależni w swych poglądach na świat. Otwierali kraj na współpracę transgraniczną w ramach organizacji pozarządowych i w takich działaniach zaczęli przewyższać szefa państwa. Niezależność od nieznoszącego sprzeciwu lokalnego dyktatora Emomali Rachmona skończyła się zabójstwami w 2022 r. i znikaniem bez śladu wielu ludzi. 

Łukaszenkowskie standardy, jakie stosuje wobec opozycji Rachmon, to owoc tej samej sowieckiej szkoły. Nawet jeśli nie angażujesz się otwarcie w wojnę wobec władzy, to sam fakt, że miejscowa ludność za bardzo się jednoczy i – o zgrozo – poszukuje kontaktu z krajanami za granicą to już za dużo. Tak jak dla Łukaszenki niekorzystnym było, by Białorusini z Białorusi wiedzieli jak żyje się ich braciom z Polski, tak i Rachmon posłał na granicę wiernych mu żołdaków z innych części kraju i poucinał coraz lepsze relacje z Wachami z Afganistanu i Pakistanu. Jeśli ktoś pokojowo protestował, to kończył w najlepszym razie za granicą.

Gdy pytałem Alego o tę niekończącą sie smutę i rozłąkę ludów Pamiru, spuszczał po swojemu głowę jak skarcone dziecko. Mając ledwie 160 cm i drapiąc się po łysiejącej głowie stanowił przez moment personifikację losu prostego człowieka. Na co dzień okazujący dużą pewność siebie i roześmiany, kurczył się wobec podobnych pytań. Ta maniera powtarzała się potem w samym Korytarzu Wachańskim wielokrotnie, gdy rozmawialiśmy o jego rodzinnym Wachanie: „No co my możemy?”, „Tak to już jest.”, „Taki los” itp. 

Pytałem go też o wpływy talibów w regionie przed rokiem 2021. Ali mówił o „braciach” z Baharak, jacy od lat siali postrach również w Badachszanie. Pochodzili ze skoligaconych rodów, a ich braterstwo wynikało raczej z braterstwa broni i obranej drogi życiowej. Gdy talibowie zakorzenili się m.in. dzięki tej dwójce w sąsiedniej prowincji Tachar, Ali omal nie przypłacił spotkania z nimi życiem. Zatrzymano go w 2013 roku na założonej przez Amonadina Mansura blokadzie drogowej. Dokładniej mówiąc to Ali spowodował małą kraksę. Toyota, jaką podróżował, poślizgnęła się na lodzie i zjechała ze wzniesienia prosto na samochód talibów. 

Już wtedy watażka miał opinię bezwzględnego. Aktywnych oponentów wobec ruchu talibów likwidował, a nie chodzących na czas do meczetów zaganiał kijami. Aliego uratowało wtedy to, że podróżował z Niemcem, a talibowie po interwencji USA obawiali się gniewu Zachodu bardziej niż ognia. Amonadin puścił go wolno, ale gdy w 2021 r. wraz z kompanami wchodził do Badachszanu, doznał dzięki wizycie jego ludzi uszczerbku mienia. W ferworze niszczenia co zachodnie uderzyli oni w biura ismaelickiej fundacji Aga Chana w Fajzabadzie i zniszczyli m.in. jego komputer. Wyjątkowo pechowo znajdował się wtedy w stolicy prowincji celem naprawy. Ali stracił nie tylko własne archiwa, ale i część prac poświęconych językowi wachańskiemu (był współuczestnikiem badań). 

O ile więc sunnicką – zachodnią – część Badachszanu zamieszkuje ludność po trosze przychylna, a po trosze bojąca się Amonadina, jaki dosłużył się wysokiej posady w Kabulu, to wschód talibów całym sercem nienawidzi. Nienawidzi na tyle, że w domu gościnnym w Iszkoszim na ścianie wisi portret byłego lidera opozycji wobec talibów – Tadżyka Burhanuddina Rabbaniego.

Czy właściciela guesthouse’u chroni immunitet związany z częstymi wizytami przyjezdnych, czy po prostu władza talibów jest w Iszkoszim na tyle słaba, tego nie zdążyłem niestety ustalić. Ruszyliśmy w drogę, a po godzinie wjechaliśmy do Korytarza Wachańskiego.

Cdn.

Mateusz Styrczula

Fot. autor 

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com