
Rozstrzeliwania na Sołowkach – to powszednie zjawisko. Do tego stopnia byliśmy już przyzwyczajeni do długich nieraz po apelu wieczorowym litanii nazwisk zgładzonych z tego świata więźniów, że brak czasem komunikatu o tym wywoływał niemałe zdumienie. Pozatem nerwy były już tak przytępione ciągłym widokiem najokropniejszych scen, że wiadomość przeważnie nad ranem o tym, że ten lub ów został w nocy odprawiony „z wieszczami na łunu” (z rzeczami na Księżyc – tak mówiono o rozstrzelanych), nie wywoływała prawie żadnego wrażenia.
Rozstrzeliwanie nazywano tu pospolicie „szłopkoj”. Pochodził ten wyraz od żargonowego słowa szumowin rosyjskich „szłopnuć” (klapnąć, upaść). „Szłopnuli jewo” oznaczało – dostał kulą w łeb.
„Szłopki” były zwyczajne i nadzwyczajne. Zwyczajne dokonywane były prawie co dzień za odmowę pracy, czyli tzw. sabotaż, szczególnie bezwzględnie stosowane na robotach leśnych, lub za próbę ucieczki z katorgi. Nadzwyczajne natomiast, stosowane masowo, dokonywane były podczas różnych powikłań politycznych.
Jednym z takich wypadków, po którym drżały całe Sołowki, było zabójstwo w Polsce Wojkowa. W Moskwie rozstrzelano wówczas, pod zarzutem należenia do spisków kontrrewolucyjnych, z górą 20 osób, a u nas, w katordze, przez jakiś czas prawie co noc ktoś ubywał, przeważnie spośród byłych oficerów armii carskiej i arystokracji.
Tu muszę podać bardzo charakterystyczny i ciekawy rys panujących na Sołowkach stosunków, dokładnie ilustrujący, jak mało ceniono życie więźnia. Pomijając nieograniczone prawa wyższych członków administracji więziennej – rzecz nienotowana nigdy i nigdzie w dziejach świata – ciż sami niektórzy więźniowie, na podstawie specjalnego rozkazu, mieli prawo bez żadnego sądu (który nota bene w ogóle w Sołowkach jest tylko szopką) rozstrzeliwać innych więźniów. Do takich „uprzywilejowanych” należał m.in. naczelnik eksploatacji leśnych J. Sielecki.
Kiedy w 1926 roku Sołowki otrzymały z zagranicy olbrzymie zamówienia na drzewo i była obawa, że wskutek silnego wycieńczenia więźniów nie można będzie zamówienia wykonać, zaczęto szukać w Kremlu człowieka o twardej pięści i stalowych nerwach, który by, nie żałując ofiar w ludziach, wyciskając z nich bez żadnych skrupułów ostatki sił – zapotrzebowaną ilość drzewa dostarczył. Osobistość taka szybko się znalazła. Był nią Sielecki – do niedawna czekista i wybitny współpracownik G. P. U., za jakieś przewinienia, jemu i jego władzom zwierzchnim tylko wiadome, zesłany na 10 lat na Sołowki. W nadziei uzyskania złagodzenia, a może i całkowitego darowania kary, podjął się tego zadania. Otrzymał do dyspozycji silny oddział dozorców i prawo stosowania względem „opornych” kary śmierci. Co się wówczas działo w głębokich ostępach leśnych, aby nie być posądzonym o zbytnie zgęszczanie barw, przytoczę słowa innego uciekiniera z Sołowek J. Zajcewa. W książce swojej pt. „Sołowki – komunistyczna katorga, czyli miejsce tortur i śmierci” tak o tym pisze:
„Zimą nad rankiem, kiedy Kreml jeszcze pogrążony był we śnie, przybywał transport „lesozagotowok” z ofiarami prac leśnych. W tym transporcie lesozagotowki przysyłały na dwóch-trzech saniach grudy trupów, rzekomo zmarłych, w istocie zabitych i zmarzniętych, gdyż żadnego ubrania nikomu tu nie dawano, każdy pracował w tym, co ze sobą przyniósł, a wielu na wpół gołych. Tuż przywozili grupę z odmrożonymi rękami i nogami, a z tyłu sań szła partia okrwawionych, zbitych, okaleczonych „lesorubów”. Przecierpieli oni wszystkie pałki, a teraz odsyłają ich jak nieudolny element nie nadający się do pracy nawet pod presją”.
Były to wszystko ofiary Sieleckiego.
Aktu stracenia dokonywano w następujący sposób: skazańca wyprowadzano przeważnie w nocy na mogiłę, kazano wykopać dół i ustawiwszy na krawędzi grobu po uprzednim związaniu rąk, przystawiwszy lufę rewolweru do skroni, zabijano. W akcie tym oprócz katów nikt nie uczestniczył i nie było tam ani przedstawiciela władz, ani prokuratora, ani lekarza. Wyrok zaś odczytywano przy świetle latarki tuż nad mogiłą. Ponieważ były często wypadki symulowania rozstrzelań, aby wymóc na więźniu jakieś zeznania, skazaniec pewien był śmierci tylko wówczas, gdy mu zawiązano ręce i rewolwer przystawiono do skroni.
Jeżeli rozstrzelania dokonano oficjalnie, po kilku dniach odczytywano nazwisko straconego po apelu w rozkazie, jeżeli stracono nieoficjalnie – milczano. Dokonywali egzekucji wyłącznie więźniowie, pracujący w charakterze dozorców, za co w nagrodę otrzymywali butelkę wódki.
Jaki był stosunek więźniów współpracowników G. P. U. do innych współwięźniów, niech świadczy następujący niezwykle charakterystyczny fakt. Był wśród nas bardzo inteligentny Żyd, nazwiskiem Lichoj. Dzięki stanowisku naczelnika wydziału szpiegowskiego na terenie całego pogranicza zachodniego cieszył się w G. P. U. ogromnymi wpływami. Z nieznanych bliżej powodów zrezygnował ze swego stanowiska i chciał wycofać się całkowicie ze służby sołowieckiej. Dostał 10 lat Sołowek. Przywieziony na wyspy, odmówił się od wszelkiej pracy i może jako byłemu dygnitarzowi uszłoby to na sucho, gdyby nie to, że czując rozgoryczenie z powodu pozbawienia go lepszych warunków mieszkaniowych i zresztą z jakichś innych powodów, zaczął opowiadać współwięźniom o takich sprawach G. P. U., które powinny być pokryte jak największą tajemnicą. Wdrożono dochodzenie, wytoczono sprawę i po paru miesiącach na mogiłkach w Anszerze odczytano Lichemu wyrok śmierci. Egzekucji dokonał najbliższy jego przyjaciel na wolności i tu w więzieniu Lizohub, z którym tegoż jeszcze wieczora spożywał kolację. Jak się później dowiedziałem, Lichoj przed rozstrzelaniem miał powiedzieć, że nie dziwi się wyrokowi śmierci, lecz dziwi go to, że rozstrzeliwuje go najbliższy przyjaciel.
Takie tu były stosuneczki.
Za czasów mego pobytu oficjalnie rozstrzelanych, których nazwiska wyczytywano w rozkazach, było przeszło 200 osób, była to jednak tylko nieznaczna część straconych, gdzyż najczęściej rozstrzeliwano nieoficjalnie, ot tak, zwyczajnie, palono w łeb za byle sprzeciw, byle przewinienie lub nieposłuszeństwo.
Egzekucje oficjalne odbywały się najczęściej na Siekirce, gdzie skazani oczekiwali na decyzję z Moskwy i byli trzymani w tzw. „sztraf-izolatorze”
(D. c. n.)
Franciszek Pietkiewicz
„Kurjer Wileński”, nr 45 (2287), 25 lutego 1932 r











