Poprzednią podróż skończyłem w Kabulu. Stojąc tam przy grobie dawnego gospodarza obecnej stolicy Afganistanu, Babura (1483-1530), rozmyślałem o rozległych terenach, które ten wódz zawojował, zakładając Imperium Wielkich Mogołów. Obejmowało ono całe północne Indie. Babur je podbił, ruszając ze swymi wojskami właśnie z Kabulu. Zdobyte ziemie do dziś kojarzone są z nim bardziej niż miejsce, z którego wyruszył po swoje ogromne zwycięstwo.
Babur, nazywany „mogołem” – ze względu na mongolskich przodków – w rzeczywistości nie miał już niemal nic wspólnego z koczowniczym stylem życia, poza nielicznymi zwyczajami czy stepową obrzędowością. Był do szpiku kości dzieckiem wyrafinowanej kultury perskiej, którą przeniósł wraz z językiem i stylem architektury na północ subkontynentu indyjskiego. W ciągu trzystu lat najgłębsze korzenie zapuściły one w granicach południowego sąsiada Afganistanu, w Pakistanie. I właśnie ten persko-muzułmański stempel wciąż w ogromnym stopniu definiuje to, czym ten kraj jest obecnie.
Ruszyłem więc do Pakistanu.
Zacznę od prostej łamigłówki językowej. Opisywane przeze mnie już od dwóch lat na łamach „Czasopisu” Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan czy Afganistan wzięły swe nazwy wprost od zamieszkujących je ludów. Przyrostek -stan w języku perskim oznacza po prostu kraj. Mamy więc krainę Kirgizów, Uzbeków czy Afgańczyków. Mogłoby się zatem wydawać, że Pakistan to kraina Paków. Tyle, że taki lud nie istnieje i nigdy nie istniał. Okazuje się, że nazwa tego państwa wcale nie nawiązuje do wiekowej tradycji, lecz zrodziła się w 1933 roku przy biurku w Cambridge. To wtedy młody muzułmański działacz i student prawa Choudhry Rahmat Ali opublikował manifest Teraz albo nigdy (Now or Never), w którym zaproponował zręczny akronim złożony z liter muzułmańskich krain ówczesnych Indii Brytyjskich: P jak Pendżab, A jak Afgańczycy (z Prowincji Pogranicznej), K jak Kaszmir i S jak Sindh. Końcówkę doklejono z myślą o Beludżystanie. W ten sposób z geograficznej układanki wyszedł neologizm, który z czasem dał początek nazwy nowemu państwu. Sam pomysł na jego utworzenie i wycięcie go z mapy ziem Indii Brytyjskich jest trochę młodszy niż proklamacja Białoruskiej Republiki Ludowej (BNR) z 1918 roku, której granice także wytyczono zostały przy biurku wykształconej elity i w podobnych realiach upadających kolonizatorów.

Gdy w latach 1917-1918 tysiące kilometrów od Pakistanu stary świat pękał w szwach i upadła carska Rosja, Białorusini mieli krótka okazję wybić się na niezależność. O ile jednak granice Pakistanu zostały wytyczone w oparciu o kryterium wyznaniowe poprzez wydzielenie muzułmańskiej części Indii Brytyjskiej, to wschodnioeuropejska mozaika religijna była zbyt splątana, by tym się kierować, określając obszar BNR. W odróżnieniu od Pakistanu zdążył zresztą ukształtować się odrębny naród białoruski, choć wówczas z rodzącą się dopiero taką tożsamością narodowościową. Ale gdyby przyjęto wtedy kryterium wyznaniowe, teoretycznie w granicach BNR mogłyby powstać dwa państwa – katolików na Grodzieńszczyżnie i prawosławnych na Polesiu. Białoruska Republika Ludowa w odróżnieniu od Pakistanu była jednak projektem ponadwyznaniowym.
Gdy rodziła się nowoczesna tożsamość białoruska, gazety, dokumenty czy plakaty drukowane były zarówno cyrylicą, jak i łacinką. Mieszkańcy Indii i dzisiejszego Pakistanu również posługiwali się w gruncie rzeczy jednym wspólnym językiem mówionym – hindustani i do jego zapisu także użyto dwóch różnych alfabetów. W Indiach przyjęło się pismo dewanagari (tworząc współczesne hindi), natomiast muzułmanie wybrali alfabet arabski, nazywając swój wariant językiem urdu. O wyborze decydowała logika historyczna. Dla muzułmanów alfabet arabski był czymś naturalnym, idącym w parze z religią oraz zakorzenionym w regionie dziedzictwem perskim. Z kolei Hindusi nie mogli przyjąć takiego pisma, bo oznaczałoby to odrzucenie ich własnej, wielowiekowej tradycji i tylko potwierdziło prym spadkobierców Babura.
Sytuacja w Indiach Brytyjskich w momencie ustępowania brytyjskiego kolonializmu była więc nieco podobna jak wcześniej w naszej części Europy.
Potomkowie Babura rządzili Indiami aż do 1857 roku. Kiedy więc Hindus Mahatma Gandhi zaczął w latach 20. XX w. głośno postulować utworzenie jednego, niepodległego państwa indyjskiego, wśród muzułmańskiej mniejszości wybuchła panika. Obawiano się, że w nowym systemie hinduska większość narzuci swoją dominację muzułmańskiej północy. W głowach tamtejszych elit, na czele z Muhammadem Alim Jinnahem, powstał więc pomysł samoorganizacji. Była to wizję, która w 1947 roku doprowadziła do tragicznego w skutkach podziału subkontynentu i tysięcy ofiar. Brytyjczycy w końcu stamtąd odeszli, uznając że zaprowadzanie porządków w swej kolonii kosztowałoby ich zbyt wiele. Zwłaszcza że niedawno włożyli ogromny wysiłek militarny podczas II wojny światowej.
Po wyparciu przez Armię Czerwoną hitlerowców na Podlasiu daleko było jeszcze od spokoju. W ramach repatriacji za nową wschodnią granicę wyjechało dziesiątki tysięcy Białorusinów, ponaglanych często przez polskie podziemie zbrojne. Na subkontynencie północnych Indii rozegrał się dramat o nieporównywalnie większej skali. W 1947 roku i latach następnych miliony ludzi postawiono przed brutalnym wyborem – uciekać do nowo powstałego państwa muzułmanów, czyli Pakistanu, czy zaryzykować życie jako mniejszość w państwie hinduistów. Wędrówka Hindusów na południe i muzułmanów z Indii na północ rzadko była dobrowolna. Tam także decydował przymus, bat i karabin. W pogromach, w trwających tygodniami marszach pieszo i bez wody, wskutek chorób i epidemii według różnych szacunków zginęło od pół miliona do dwóch milionów ludzi. Z domów wypędzono z w około 14 milionów. Skala wręcz niewyobrażalna.
***
I tak oto wylądowałem w stolicy Pakistanu, Islamabadzie, czyli w języku urdu po prostu „Miasta Islamu”. Trudno o większą prostotę i dobitność tej nazwy. Stolica została wybudowana po uzyskaniu niepodległości w 1947 roku od zera.
Wychodząc z lotniska zderzyłem się ze ścianą lepkiego, gorącego powietrza dorzecza Indusu. To nie jest nowe uczucie – dokładnie z tym samym szokiem termicznym mierzyli się pierwsi najeźdźcy z północy. Sam Babur po wyjściu z Azji Środkowej i zajęciu równin, na jakich leży Islamabad, w 1526 roku napisał o tym w swoich pamiętnikach Baburnama:
Trzy rzeczy są w Hindustanie wyjątkowo uciążliwe: jego upał, jego gwałtowny wiatr oraz jego pył. Podczas pory deszczowej wilgoć staje się tak wielka, że łuki łamią się i gnicie dotyka wszystkiego – zbroi, pancerzy, książek i sprzętów. Upał zaś bywa tak okrutny, że nie da się go znieść inaczej niż siedząc w zamkniętym pomieszczeniu, pod stałym powiewem…
Pochodząc z żyznej Doliny Fergany Babur zdawał się być wręcz rozczarowany zdobyczami. Raziła go przy tym niska kultura tubylców:
Hindustan to kraj o niewielkim uroku. Nie ma tu piękna w ludziach, nie ma wdzięku w towarzystwie, nie ma talentu poetyckiego ani ogłady, nie ma etykiety, szlachetności ani męstwa. Rzemiosło i sztuka nie mają tu harmonii ani symetrii. Nie ma tu dobrych koni, nie ma dobrego mięsa, nie ma winogron, melonów ani innych dobrych owoców. Nie ma tu lodu ani zimnej wody, nie ma w rynkach dobrego jedzenia ani chleba, nie ma łaźni ani szkół. (…)
Z pewnością od tego czasu wiele się zmieniło, ale jakoś nie miałem ochoty tego sprawdzać koniecznie w Islamabadzie. Babur marzył o Ferganie, a ja chciałem jechać na północ – w góry. Czym prędzej, po wymianie pieniędzy u cinkciarza i zakupie lokalnej karty SIM – pospieszyłem do sąsiedniego Rawalpindi. Zziajany i okutany czarnym polarem i czarną kurtką, mającą mi potem służyć w górach, wyglądałem co najmniej nie na miejscu. W samym Islamabadzie i tak nie ma zresztą nic do oglądania. To sterylna stolica pełniąca głównie funkcje administracyjne, podczas gdy prawdziwe, tętniące życiem miasto z historią, do którego tak naprawdę warto zawitać, to właśnie jego trzy razy ludniejszy sąsiad. Był kwiecień więc na nizinach zaczynały się mordercze upały, podczas gdy na północy dopiero topniały śniegi.
Jadąc taksówką z Islamabadu zapytałem kierowcę – dojrzałego, łysiejącego mężczyznę koło pięćdziesiątki – o relacje między grupami etnicznymi w Pakistanie. W szczególności o pozycję Pasztunów (Afgańczyków). To dość niezwykłe, że nazwa jednego państwa, a raczej ta jedna literka w nazwie Pakistan („a” jak Afgania) wprost nawiązuje do mieszkańców sąsiedniego kraju, jaki Brytyjczycy chcieli podbić, ale urwali z tego niepokornego Afganistanu ostatecznie tylko kawałek. Problem w tym, że pełen ludzi. Dosłownie. Pasztunów mieszka w Pakistanie dwa razy więcej niż w Afganistanie.
Nie wiem, czy mój kierowca w ogóle miał tego świadomość, a raczej byłem niemal pewny, że nie, ale chciałem poznać jego perspektywę. Nazywał się Hamza i tego dnia ocierał chustką łysą głowę, na jaką padało świecące prosto w szybę słońce. Niemałe pieniądze za przejazd wziął ode mnie wręcz z łaską.
– Pochodzę z Pendżabu, nie jestem Pasztunem, ale jakie to ma znaczenie? – odpowiedział prowokacyjnie. – Jestem Pakistańczykiem. Jestem muzułmaninem. Nie rozumiem, do czego zmierzasz. Kiedy nasi chłopcy giną gdzieś w górach w Waziristani, czy dolinie Swat, to za co giną? Za Pendżab? Giną za Terytoria Północne? Nie, giną za Pakistan.
– Rozumiem, pełna zgoda – przerwałem mu ostrożnie. – Ale co jakiś czas słyszy się o niepokojach na granicy z Afganistanem. Pasztuni się burzą, radykalizują, bo jest tam bieda. Czy grupy etniczne nie powinny mieć większej autonomii wewnątrz państwa? Więcej reprezentacji?
Taksówkarz zerknął na mnie podejrzliwie w lusterku.
– Każda grupa może wywalczyć swoje prawa – musiał mówić coraz głośniej, bo jechaliśmy szybko z otwartymi szybami i szum wiatru niemal zagłuszał jego słowa. – Bieda? A myślisz, że paliwo jakie ja kupuję jest tańsze niż tam? Wszystko da się załatwić przy urnie wyborczej i w głosowaniu. Taka jest gra. Tym różnimy się od Afganistanu czy Iranu. U nas rządzi prawo i wybory, a nie że komuś się coś nie podoba. Poza tym pakistańscy Pasztuni są z nami. To afgańscy mieszają im w głowach. Talibów finansuje CIA. Bin Ladena też sponsorowali. Ty pytasz, bo jedziesz na północ?
Przytaknąłem. W jego głosie rozbrzmiewała troska o stan mojej (nie)wiedzy. Chciał żebym uświadomił stawkę „gry”. Nadużywał tego słowa zresztą w męczący sposób.
– Przecież my już nie raz przez tę grę przeszliśmy – machał ręką i kiwał głową potakując sam sobie. – Wrogowie Pakistanu zdołali nas rozbić i oderwali od nas Pakistan Wschodni (dziś Bangladesz – aut.). Stało się tak przez spory na samym szczycie władzy i przez grę obcych siły, które podsycały u nas podziały. Nie możemy powtórzyć tego błędu. Dopóki w Indiach rządzi BJP i Modi, dopóki nasi bracia w wierze nie mają tam pełnych praw i się ich bije, a Kaszmir pozostaje w grze, nie wolno nam dopuścić do wewnętrznych pęknięć.

Jak na zawołanie obok nas wyrósł ogromny maszt z pakistańską flagą przy Islamabad Expressway. Wielkie płótno zafalowało na wietrze, odcinając się od krajobrazu głęboką zielenią, która symbolizuje tu islam i naturę, oraz szerokim białym pasem przypominającym o mniejszościach. Na samym środku zielonego pola błyszczał czysty, biały półksiężyc z gwiazdą

– Jeśli komuś nie podoba się ani nasza demokracja, ani sam Pakistan, to droga wolna, granice są otwarte – kontynuował taksówkarz. – Taka gra. Innego kraju nie mamy. Kiedy za czasów mojego dziadka rodziło się to państwo, to mówił mi, że po to, by był to dom dla muzułmanów. Ja jestem w pierwszej kolejności Pakistańczykiem i muzułmaninem. To, że pochodzę z Pendżabu, to dopiero druga, mniej ważna rzecz w tej grze. Rozumiesz?
Udając pojętnego ucznia, odpłynąłem myślami w kierunku ciekawych kolorów na ulicach. Przy wysiadaniu w Rawalpindi pożegnaliśmy się jak bracia.
– Witaj w Pakistanie! – powiedział na odchodne, podając mi rękę.
Stąd miałem całonocny autobus do leżącego w chłodniejszych rejonach Gilgitu. Nim jednak ruszyłem w trasę, mogłem z bliska przyjrzeć się wizytówce kraju – słynnym, bajecznie kolorowym pakistańskim autobusom i ciężarówkom. Choć ten swoisty styl dekorowania pojazdów nie jest wcale tak stary, jak mogłoby się wydawać, stał się znakiem rozpoznawczym wszystkich ziem dawnych Indii Brytyjskich. Gdy pytałem o sens tych wszystkich misternych motywów roślinnych, pawi czy kaligrafii, miejscowi odpowiadali krótko: to reklama. Na bezlitosnym rynku, w tłumie tysięcy ludzi i pośród setek identycznych maszyn i towarów, trzeba po prostu czymś przykuć oko. A poza tym ładnie to wygląda – czemu trudno zaprzeczyć.

Na wiecznie zatłoczonym dworcu autobusowym, wśród spalin i zgiełku, krąży chmara młodych chłopców ze skrzynkami pełnymi przekąsek, chrupek, świeżo wyciskanych soków i lokalnych napojów. Podobnie jak w wielu innych państwach świata muzułmańskiego, w Pakistanie trwa silny bojkot amerykańskich marek. Miejsce tradycyjnej Coca-Coli niemal całkowicie zajęła lokalna Next Cola – pakistański zamiennik, który z dnia na dzień stał się hitem na ulicy i symbolem konsumenckiego oporu. Warto było kupić ze dwie butelki na drogę.
Cdn.
Mateusz Styrczula
Fot. autor











