Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    21. Samaabarona i śmierć Żyda Berszki (2)

    Savieckaje vojsko i pahraniczniki spaczatku ŭsich ludziej z hetych troch viosak vyvieźli za Śvisłacz na zborny punkt u Nieparożnicach. Zahadali im usio z saboju zabrać, szto tolko mahli ŭziać na furmanku. Pośle saviety mieli ich parassyłać dalej u Biełaruś. Raptam pryjszoŭ zahad, szto kali chto…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    9. Miastu H. na do widzenia

    Jeszcze mi tylko spacer pozostał Wąską aleją przez zielony park Wiatr w drzewach szemrze ledwie przebudzony Tak jak wczoraj, przedwczoraj, od lat Tak dziwna ta chwila brakuje słów… (Budka Suflera, „Memu miastu na do widzenia”, 1974) Nedaleko od mojoho liceja byv neveliki park, utisnuty… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Развітанне

Няма Надзеі?..

Надзеі Артымовіч ішоў 77 год. Дзве касы, як казаў яе калега Віктар Швед, якія могуць скасіць ніву спелага жыцця… Паэтка памерла 3 кастрычніка. Пахавалі Яе з бел-чырвона-белымі сцягамі.

Нарадзілася яна 18 лютага 1946 г. у вёсцы Аўгустова на Бельшчыне, дзе яе бацькі, патомныя бяльшчане, якраз гасцявалі, заспетыя лютаўскай завірухай. І хаця Надзею лёс кідаў па розных мясцінах, вярнулася ў сваю айчыну, для якой спявае вечную песню. У Бельску прайшло яе дзяцінства, тут хадзіла ў беларускую пачатковую школу і Беларускі агульнаадукацыйны ліцэй імя Б. Тарашкевіча. У 1965-1967 гг. студыявала русістыку ў Настаўніцкай студыі і ў Беластоку, а пазней – беларускую філалогію ў Варшаўскім універсітэце, які закончыла ў 1972 г. Жыла ў Варшаве. 

Надзея Артымовіч (1947-2023) Фота Міры Лукшы
Надзея Артымовіч (1947-2023)
Фота Міры Лукшы

Паэтычны дэбют Надзеі Артымовіч адбыўся ў роднай «Ніве» ў красавіку 1970 г. на „Літаратурнай старонцы” („Ой, ляцелі гусі”). Пісала б ціхая і засяроджаная ў сабе Надзея свае занатоўкі на лістах паперы, не паказваючы чытачу, калі б не Юрка Туронак, які яе вершы даслаў у «Ніву». Але на працягу шасці гадоў (1970-1975) было надрукавана ў „Ніве” ўсяго 13 прапанаваных паэтэсай вершаў. Але Георгій Валкавыцкі і «Белавежа» адразу пасля дэбюту запрасілі яе да сябе, на славутыя семінары.

Я там, на семінары як пятнаццацігадовая вучаніца, таксама пасля дэбюту ў «Белавежы», прыехаўшы ў Беласток на сустрэчу, убачыла першы раз, разам з Сакратам, Янам, Георгіем, Юркам, Віктарам… Гэта была марозная сапраўдная зіма 1973/1974 года. Усе белавежцы былі яшчэ маладыя, недзе трыццаціпаругадовыя, крышку старэйшыя за маю маму, з якой я прыехала (найстрэйшы быў Георгій). За сталом паміж Алесем і Віктарам сядзела яна – дваццаціпаругадовая хрупкая дзяўчына з пушыстымі цёмна-бландзіністымі валасамі, з выразнымі, цікавымі рысамі твару, засяроджаная і маўклівая. Здаецца, былі мы адзінымі дзяўчатамі ў той гаваркой, дынамічнай, нават момантамі імпэтнай, таленавітай групе дзядзькоў, якія ўжо прагаварылі сваім голасам на беларускай ніве. Памятаю, як Крацё Яновіч тады сказаў пра нас «аратыя», што пачула я «гаратыя» і зразумела, што пісанне гэта «гараванне». Значыць, пішаш бо трэба, і выварочваеш гэту глебу слоў роднай старонкі, і арэш, і сееш… Але ў іх – калег Надзеі – быў такі энтузіязм, і нейкая харызма – паглядзіце на ўзнёсла-дынамічнага Алеся, на чорнага наёжанага Сакрата, на ўзнёсла-нябеснага Яна, на васількова-марскога Віктара… Я глядзела на іх і слухала, і глядзела ў сумныя і быццам непрысутныя вочы дзявочай Надзеі. І пасля шукала яе слоў у роднай «Ніве», штомесяц на літаратурнай старонцы, дзе і паяўляліся зрэдчасу і мае вершы і кароценькая проза, пад цёплым і строгім вокам Георгія і Сакрата. І Надзіных слоў было няшмат, да 1976 года, які прынёс актывізацыю яе творчых сіл. І паявіліся яе кнігі. Як у белавежцаў – тоненькія, пад падвойным разглядам – цэнзуры і міністэрства ўнутраных спраў, якое «апекавала» польскія нацыянальныя меншасці. Заглядала яно ў найглыбейшыя інтымныя чалавечыя месцы, і чытала беларускія вершыкі, вырашаючы, ці яны могуць ісці ў народ і ці не разварушаць у ім штосьці проціў усё ж аднанацыянальнай дзяржавы. Слова роднае – ты небяспечнае! Ты наводзіш думы і сэрцы, дадаеш адвагі і нават адчаю. Калі нават толькі (?) кажаш пра найглыбейшую айчыну ў сэрцы. Калі нават маўчыць паэт – растуць у ім словы, брыняюць сказы і адпаведнікі сказаў. Застылыя на гарачых вуснах. Заcтраглыя ў пякучым засмяглым горле. 

Самы цяжкі шлях – працаваць у літаратуры, – не першы раз адзначала старшыня журы Агульнапольскага конкурсу беларускай паэзіі і прозы «Дэбют» Надзея Артымовіч, казаўшы да ўдзельнікаў рознага ўзросту, якія прабуюць сваіх сіл у пяры, бывае, што ад 26 гадоў. – Я паўтаруся. Гэта значыць настойлівая самастойная праца, быццё ў культуры, і чытанне, чытанне, чытанне! Гэта паўтараю як мантру: чытаць! І думаць. Конкурс дае сканцэнтраваць свае сілы, дае магчымасць канфрантацыі. Сам друк твораў у „Ніве” з’яўляецца вялікай узнагародай, набілітацыяй. Чакае вас праца, чытанне, праца над сваім беларускім словам. Бесперапынная, настойлівая, бывае што і пакутная праца. Беларуская лексіка, беларускае слова гэта крыніца. Чытайце. Беларускую літаратуру, тыднёвік «Ніва», слухайце Радыё «Рацыя» і беларускія праграмы ў Радыё Беласток. Слухайце тых, што добра гавораць па-беларуску. Жывое слова. Іншай дарогі няма, як дайсці да беларускага слова. У «Ніве» будуць надрукаваны ўсе вашы тэксты. Я на працягу працы пры конкурсе бачу эвалюцыю ў добрым напрамку. Вядома, мусіць гэта мець падпор таленту. Друк твораў у „Ніве” гэта вялікая ўзнагарода і набілітацыя. Я памятаю свой дэбют у „Ніве” ў 1970 годзе, пасля якога я проста лунала над Варшавай.

З Віктарам Шведам у Бельску Фота Міры Лукшы
З Віктарам Шведам у Бельску
Фота Міры Лукшы

Пісала Надзея «вершы ў сабе». Не патрабавала яна рэкламы сваёй асобы і сваіх твораў. Хто скажа, што мо не намагалася ўвагі і чытача. Але яе вершы чытаюцца, прабуюцца разгадаць, інтэрпрэтаваць. А гэта не так і проста, як няпроста растлумачыць Надзею. І яе вершы спяваюць пра Бельск, пра яго месца і дух. Як ні глядзі, як ні прабуй чытаць, яны ўжо ўвайшлі ў нашу культуру, удзельнічаюць у яе дыялогах, у нашай падсвядомасці і надсвядомасці. 

Яўген Мірановіч: Надзея ніколі не падпарадкоўвалася ўплывам ні палітычнай, ні ідэалагічнай, ні культурнай кан’юнктуры. У яе творчай спадчыне няма вершаў пісаных дзеля чагосьці. Ёсць у паэзіі Надзі Артымовіч нейкі універсалізм, які кранае чалавечую экзістэнцыю.

Задавала Надзея пытанні, на якія, здаецца, ці знойдзеш адказ.

Алесь Разанаў: Творчасць Надзеі Артымовіч убераглася ад інерцыі, уласцівай айчыннаму вершаскладанню; яна піша вершы не таму, што ўмее пісаць, а таму, што, па сутнасці, яны ўжо напісаны, і напісаны самой сутнасцю: яна дае ім выявіцца, вымавіцца, вымалявацца, вытлумачыцца, зрабіцца прысутнымі, і калі гэта здараецца, то ў Бельску іграе старая музыка, а ў свеце дзейсніцца свята, у якое прысвячаемся і мы. 

Арнольд МакМілін: Артымовіч вельмі музыкальная, поўная творчай фантазіі паэтка; яе паэзія, несумненна, узбагачае сучасную беларускую літаратуру, хаця цяперашнім часам некаторыя чытачы ў метраполіі Беларусь магчыма думаюць, што гэта ў іх ёсць больш аб’ектыўных прычынаў для дэпрэсіі і жалю да сябе, чым у грамадзянкі сучаснай Польшчы. Як бы там ні было, але самашкадаванне – не тое паняцце, якое стасуецца з творчасцю Артымовіч: сум, трывога, песімізм, дзе нават светлыя мары маюць цёмную аснову, здаецца, з’яўляюцца адпрыроднай і неад’емнай часткай яе тонка сплеценай і глыбока кранальнай паэзіі. 

Распляці Надзею. Разгадай яе…

Алег Кабзар, які заспяваў Надзею: – Яе паэзія „падобна кітайскім малюнкам на старой паперы, дзе вобраз размываецца і, нібы схаваны ў імгле, яго не відаць, але ведаеш, што ён ёсць…”.

Колькасць напісанага ніколі не была для Надзеі прыярытэтам. Важная – духоўная дакладнасць верша, дзе спляталася беларуская песенная лірыка, „белыя пейзажы” роднага Бельска, інтэлектуальная традыцыя верлібра польскай паэзіі ХХ стагоддзя.

Нячаста выходзілі яе паэтычныя кнігі. І таму важыла кожнае яе слова.

І бачу яе ўсё тую, маладзенькую, далікатную, будучую аўтарку тоненькіх, але важкіх кніг, хрупкую але ж моцную, ужо з сівымі але пышнымі валасамі, якая заўсёды, нават упаўшы, бачыла блакітнае неба.

Ёсць Надзея, ёсць Бельск, ёсць музыка. Ёсць беларускае слова. Не можа не быць Надзеі!

З любоўю – Міра. 

Міра Лукша 

* * * 

ікона 

лістападаўскі снег 

блакітны ранак 

 

сон аднакрылы i лёгкі 

у блакітным люстры 

 

стаю 

хвіліна прыгажосці 

акіян хараства 

хвіліна 

 

веру ў вечнае хараство 

веру ў адно нявыказанае слова 

веру ў белае маўчанне 

 

вечар у Бельску – камень i крыж 

вечар у Бельску – 

блакітны туман 

 

Бельск – ікона малітва сон жыццё 

Надзея Артымовіч

          1994

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • ў траўні

    770 – у 1254 г. быў падпісаны мірны дагавор паміж вялікім князем Міндоўгам і галіцка-валынскім князем Данілам Раманавічам. 740 – разгром у 1284 г. войскамі літоўскага князя Рынгальда мангола-татарскіх войск каля вёскі Магільна. 530 – у 1494 г. у Гародні …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (376) – У траўні 1648 г. казацкія паўстанцы на чале з Багданам Хмяльніцкім разбілі войскі Рэчы Паспалітай пад Жоўтымі Водамі й Корсунем. Казацкія загоны прыбылі на Беларусь і пры дапамозе беларускіх паўстанцаў здабылі Гомель, Тураў, Пінск – паўстаньне разгарнулася на беларускіх землях.
  • (90) – 19.05.1934 г. у Менску расстраляны Міхал Кахановіч (нар. 27.09.1882 г. у Вялікіх Луках каля Баранавіч), беларускі нацыянальны дзеяч, пэдагог. Закончыў Харкаўскі унівэрсытэт, працаваў выкладчыкам у Вільні, з 1915 г.  – у Магілёве, дзе быў

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2024 Czasopis