Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    Byli heto zwyczajnyja bandyty, ale prykidwalisa, szto jany – „Wojsko Polskie”

    U Pałudniowym Wostrawie zaraz na paczatku wioski staić charoszy dom z gankam, u jakim kaliś żyła siamja Ściapana Chmialeŭskaho. Heto byŭ moj daloki swajak. Dom staić pusty jak paru let tamu pamiarła niawiestka Żenia, a trochi raniej jaje mużyk Tolik. Dziciej u ich nie było….ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    14. Chto vpravo, chto vliêvo, chto v błudy

    Posłuchavšy v radivi 13 hrudnia 1981 promovu generała Jaruzelśkoho razy dva-try, my z Gienikom R. i Janom G. vyryšyli, što nam u Varšavi nema sensu zmahatisie ni za socijalizm, ni proti socijalizmu, i postanovili evakuovatisie na Biłostôčynu. Zreštoju, šče pered południom toho samoho dnia administracija domów studenta ohołosiła zarządzenie, što studenty povinny pokinuti akademiki i jiêchati dochaty. ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Развітанне

Няма Надзеі?..

Надзеі Артымовіч ішоў 77 год. Дзве касы, як казаў яе калега Віктар Швед, якія могуць скасіць ніву спелага жыцця… Паэтка памерла 3 кастрычніка. Пахавалі Яе з бел-чырвона-белымі сцягамі.

Нарадзілася яна 18 лютага 1946 г. у вёсцы Аўгустова на Бельшчыне, дзе яе бацькі, патомныя бяльшчане, якраз гасцявалі, заспетыя лютаўскай завірухай. І хаця Надзею лёс кідаў па розных мясцінах, вярнулася ў сваю айчыну, для якой спявае вечную песню. У Бельску прайшло яе дзяцінства, тут хадзіла ў беларускую пачатковую школу і Беларускі агульнаадукацыйны ліцэй імя Б. Тарашкевіча. У 1965-1967 гг. студыявала русістыку ў Настаўніцкай студыі і ў Беластоку, а пазней – беларускую філалогію ў Варшаўскім універсітэце, які закончыла ў 1972 г. Жыла ў Варшаве. 

Надзея Артымовіч (1947-2023) Фота Міры Лукшы
Надзея Артымовіч (1947-2023)
Фота Міры Лукшы

Паэтычны дэбют Надзеі Артымовіч адбыўся ў роднай «Ніве» ў красавіку 1970 г. на „Літаратурнай старонцы” („Ой, ляцелі гусі”). Пісала б ціхая і засяроджаная ў сабе Надзея свае занатоўкі на лістах паперы, не паказваючы чытачу, калі б не Юрка Туронак, які яе вершы даслаў у «Ніву». Але на працягу шасці гадоў (1970-1975) было надрукавана ў „Ніве” ўсяго 13 прапанаваных паэтэсай вершаў. Але Георгій Валкавыцкі і «Белавежа» адразу пасля дэбюту запрасілі яе да сябе, на славутыя семінары.

Я там, на семінары як пятнаццацігадовая вучаніца, таксама пасля дэбюту ў «Белавежы», прыехаўшы ў Беласток на сустрэчу, убачыла першы раз, разам з Сакратам, Янам, Георгіем, Юркам, Віктарам… Гэта была марозная сапраўдная зіма 1973/1974 года. Усе белавежцы былі яшчэ маладыя, недзе трыццаціпаругадовыя, крышку старэйшыя за маю маму, з якой я прыехала (найстрэйшы быў Георгій). За сталом паміж Алесем і Віктарам сядзела яна – дваццаціпаругадовая хрупкая дзяўчына з пушыстымі цёмна-бландзіністымі валасамі, з выразнымі, цікавымі рысамі твару, засяроджаная і маўклівая. Здаецца, былі мы адзінымі дзяўчатамі ў той гаваркой, дынамічнай, нават момантамі імпэтнай, таленавітай групе дзядзькоў, якія ўжо прагаварылі сваім голасам на беларускай ніве. Памятаю, як Крацё Яновіч тады сказаў пра нас «аратыя», што пачула я «гаратыя» і зразумела, што пісанне гэта «гараванне». Значыць, пішаш бо трэба, і выварочваеш гэту глебу слоў роднай старонкі, і арэш, і сееш… Але ў іх – калег Надзеі – быў такі энтузіязм, і нейкая харызма – паглядзіце на ўзнёсла-дынамічнага Алеся, на чорнага наёжанага Сакрата, на ўзнёсла-нябеснага Яна, на васількова-марскога Віктара… Я глядзела на іх і слухала, і глядзела ў сумныя і быццам непрысутныя вочы дзявочай Надзеі. І пасля шукала яе слоў у роднай «Ніве», штомесяц на літаратурнай старонцы, дзе і паяўляліся зрэдчасу і мае вершы і кароценькая проза, пад цёплым і строгім вокам Георгія і Сакрата. І Надзіных слоў было няшмат, да 1976 года, які прынёс актывізацыю яе творчых сіл. І паявіліся яе кнігі. Як у белавежцаў – тоненькія, пад падвойным разглядам – цэнзуры і міністэрства ўнутраных спраў, якое «апекавала» польскія нацыянальныя меншасці. Заглядала яно ў найглыбейшыя інтымныя чалавечыя месцы, і чытала беларускія вершыкі, вырашаючы, ці яны могуць ісці ў народ і ці не разварушаць у ім штосьці проціў усё ж аднанацыянальнай дзяржавы. Слова роднае – ты небяспечнае! Ты наводзіш думы і сэрцы, дадаеш адвагі і нават адчаю. Калі нават толькі (?) кажаш пра найглыбейшую айчыну ў сэрцы. Калі нават маўчыць паэт – растуць у ім словы, брыняюць сказы і адпаведнікі сказаў. Застылыя на гарачых вуснах. Заcтраглыя ў пякучым засмяглым горле. 

Самы цяжкі шлях – працаваць у літаратуры, – не першы раз адзначала старшыня журы Агульнапольскага конкурсу беларускай паэзіі і прозы «Дэбют» Надзея Артымовіч, казаўшы да ўдзельнікаў рознага ўзросту, якія прабуюць сваіх сіл у пяры, бывае, што ад 26 гадоў. – Я паўтаруся. Гэта значыць настойлівая самастойная праца, быццё ў культуры, і чытанне, чытанне, чытанне! Гэта паўтараю як мантру: чытаць! І думаць. Конкурс дае сканцэнтраваць свае сілы, дае магчымасць канфрантацыі. Сам друк твораў у „Ніве” з’яўляецца вялікай узнагародай, набілітацыяй. Чакае вас праца, чытанне, праца над сваім беларускім словам. Бесперапынная, настойлівая, бывае што і пакутная праца. Беларуская лексіка, беларускае слова гэта крыніца. Чытайце. Беларускую літаратуру, тыднёвік «Ніва», слухайце Радыё «Рацыя» і беларускія праграмы ў Радыё Беласток. Слухайце тых, што добра гавораць па-беларуску. Жывое слова. Іншай дарогі няма, як дайсці да беларускага слова. У «Ніве» будуць надрукаваны ўсе вашы тэксты. Я на працягу працы пры конкурсе бачу эвалюцыю ў добрым напрамку. Вядома, мусіць гэта мець падпор таленту. Друк твораў у „Ніве” гэта вялікая ўзнагарода і набілітацыя. Я памятаю свой дэбют у „Ніве” ў 1970 годзе, пасля якога я проста лунала над Варшавай.

З Віктарам Шведам у Бельску Фота Міры Лукшы
З Віктарам Шведам у Бельску
Фота Міры Лукшы

Пісала Надзея «вершы ў сабе». Не патрабавала яна рэкламы сваёй асобы і сваіх твораў. Хто скажа, што мо не намагалася ўвагі і чытача. Але яе вершы чытаюцца, прабуюцца разгадаць, інтэрпрэтаваць. А гэта не так і проста, як няпроста растлумачыць Надзею. І яе вершы спяваюць пра Бельск, пра яго месца і дух. Як ні глядзі, як ні прабуй чытаць, яны ўжо ўвайшлі ў нашу культуру, удзельнічаюць у яе дыялогах, у нашай падсвядомасці і надсвядомасці. 

Яўген Мірановіч: Надзея ніколі не падпарадкоўвалася ўплывам ні палітычнай, ні ідэалагічнай, ні культурнай кан’юнктуры. У яе творчай спадчыне няма вершаў пісаных дзеля чагосьці. Ёсць у паэзіі Надзі Артымовіч нейкі універсалізм, які кранае чалавечую экзістэнцыю.

Задавала Надзея пытанні, на якія, здаецца, ці знойдзеш адказ.

Алесь Разанаў: Творчасць Надзеі Артымовіч убераглася ад інерцыі, уласцівай айчыннаму вершаскладанню; яна піша вершы не таму, што ўмее пісаць, а таму, што, па сутнасці, яны ўжо напісаны, і напісаны самой сутнасцю: яна дае ім выявіцца, вымавіцца, вымалявацца, вытлумачыцца, зрабіцца прысутнымі, і калі гэта здараецца, то ў Бельску іграе старая музыка, а ў свеце дзейсніцца свята, у якое прысвячаемся і мы. 

Арнольд МакМілін: Артымовіч вельмі музыкальная, поўная творчай фантазіі паэтка; яе паэзія, несумненна, узбагачае сучасную беларускую літаратуру, хаця цяперашнім часам некаторыя чытачы ў метраполіі Беларусь магчыма думаюць, што гэта ў іх ёсць больш аб’ектыўных прычынаў для дэпрэсіі і жалю да сябе, чым у грамадзянкі сучаснай Польшчы. Як бы там ні было, але самашкадаванне – не тое паняцце, якое стасуецца з творчасцю Артымовіч: сум, трывога, песімізм, дзе нават светлыя мары маюць цёмную аснову, здаецца, з’яўляюцца адпрыроднай і неад’емнай часткай яе тонка сплеценай і глыбока кранальнай паэзіі. 

Распляці Надзею. Разгадай яе…

Алег Кабзар, які заспяваў Надзею: – Яе паэзія „падобна кітайскім малюнкам на старой паперы, дзе вобраз размываецца і, нібы схаваны ў імгле, яго не відаць, але ведаеш, што ён ёсць…”.

Колькасць напісанага ніколі не была для Надзеі прыярытэтам. Важная – духоўная дакладнасць верша, дзе спляталася беларуская песенная лірыка, „белыя пейзажы” роднага Бельска, інтэлектуальная традыцыя верлібра польскай паэзіі ХХ стагоддзя.

Нячаста выходзілі яе паэтычныя кнігі. І таму важыла кожнае яе слова.

І бачу яе ўсё тую, маладзенькую, далікатную, будучую аўтарку тоненькіх, але важкіх кніг, хрупкую але ж моцную, ужо з сівымі але пышнымі валасамі, якая заўсёды, нават упаўшы, бачыла блакітнае неба.

Ёсць Надзея, ёсць Бельск, ёсць музыка. Ёсць беларускае слова. Не можа не быць Надзеі!

З любоўю – Міра. 

Міра Лукша 

* * * 

ікона 

лістападаўскі снег 

блакітны ранак 

 

сон аднакрылы i лёгкі 

у блакітным люстры 

 

стаю 

хвіліна прыгажосці 

акіян хараства 

хвіліна 

 

веру ў вечнае хараство 

веру ў адно нявыказанае слова 

веру ў белае маўчанне 

 

вечар у Бельску – камень i крыж 

вечар у Бельску – 

блакітны туман 

 

Бельск – ікона малітва сон жыццё 

Надзея Артымовіч

          1994

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • У красавіку

    – 9(21).04.1835 г. у Віцебску нар. Ялегі Пранціш Вуль (сапр. Элегі Францішак Карафа-Карыбут), беларускі паэт. Удзельнічаў у  студзенскім паўстаньні, за што быў сасланы ў Сібір. Апошнія гады жыцьця правёў у Варшаве, дзе з Вінцэсем Каратынскім і Адамам Плугам стварыў беларускі …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (371) – у пачатку красавіка 1654 г. пад Масквой пачалі зьбірацца войскі з намерам зьнішчальнай агрэсіі супраць беларускіх земляў – Вялікага Княства Літоўскага.
  • (179) – 4.04.1846 г. у Вільні памёр Лявон Бароўскі (нар. 27.05.1784 г. у Пінску), літаратуразнавец, пэдагог і публіцыст. У  1807-1811 гг. выкладаў рыторыку і паэтыку ў Сьвіслацкай гімназіі, з 1814 г. выкладаў літаратуразнаўства і красамоўства ў Віленскім унівэрсытэце, а ў 1831-1842 гг. -- у Віленскай духоўнай акадэміі.
  • (136) – 4.04.1889 г. у Баяршчыне каля Лепля на Віцебшчыне нар. кс. Віталь Хамёнак, дзеяч беларускага хрысьціянскага руху. З 1925 г. служыў у Друйскім кляштары айцоў мар’янаў. У 1938 г. разам з іншымі беларускімі сьвятарамі дэпартаваны з Друі ў цэнтральную Польшчу. Памёр 24.12.1971 г. у кляштары айцоў мар’янаў у Скурцы каля Седлец.
  • (134) – 4(16).04.1891 г. на Сакольшчыне нар. Язэп Варонка, старшыня і міністр замежных спраў Народнага Сэкратарыята Беларускай Народнай Рэспублікі (21.02. – 23.07.1918 г.), удзельнічаў у падрыхтоўцы і правядзеньні Першага Усебеларускага Зьезду ў Менску ў сьнежні 1917 г., быў старшынёй Выканаўчага Камітэту Зьезду,
  • (132) – 4.04.1893 г. нар. на Смаленшчыне Мікола Шчаглоў-Куліковіч – кампазытар, этнограф, паэт. Выпускнік Маскоўскай Кансэрваторыі. Працаваў настаўнікам музыкі, з 1939 г. быў дырыжорам сымфанічнага аркестра Усебеларускага Радыёкамітэту ў Менску. У час нямецкай акупацыі займаўся творчай працай у Менску. З 1950 г. жыў у ЗША. У 1950 г. заснаваў у Нью-Ёрку беларускі хор, потым  кіраваў беларускімі харамі ў Кліўлендзе й Чыкага. Памёр 31.03.1969 г. Пакінуў вялікую музычную спадчыну; быў аўтарам опэр, сымфоній, вакальных твораў, апрацовак народных песень.
  • (121) – 4.04.1904 г. у Александрове каля Дзісны нар. кс. Юры Кашыра. З 1925 г. уступіў у кляштар айцоў мар’янаў у Друі. У ІІ сусьветную вайну вёў душпастырскую дзейнасьць у Росіцы на Віцебшчыне. 18.02.1943 г. быў спалены з вернікамі ў Росіцы падчас нямецкай карнай экспэдыцыі.

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2025 Czasopis