Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Pogranicza

Między karabinem a uśmiechem

Z cyklu "Wyprawa życia" (cz. 5)

Mimo upływu ponad czterech lat od zakończenia wojny domowej w Afganistanie jego stolica wciąż przypomina miasto pod okupacją. W Kabulu na porządku dziennym jest stała prezencja wojskowa, obowiązuje też ścisły zakaz fotografowania obiektów „strategicznych”. Wrażenie, że miasto zostało zajęte przez jakąś obcą siłę, rodzi się szczególnie na widok przepuszczania samochodów przez żołnierzy. Nieprzerwanie w dzień i w nocy pracuje siatka około setki punktów kontrolnych w newralgicznych częściach miasta. 

W innych rządzonych twardą ręką państwach, chociażby w Białorusi czy Rosji, zatrzymywanie do kontroli wszystkich pojazdów odbywa się tylko w sytuacjach wyjątkowych. Tak było podczas tłumienia protestów w Mińsku 2020 roku, czy też przygotowań do odparcia buntu Prigożina w 2023 roku w Moskwie. 

Natomiast w Kabulu checkpointy należą do stałego krajobrazu miasta i są bodaj ważniejsze od planu ulic. Kierowcy prześlizgują się przez nie niczym węże w wielkim labiryncie. Zwłaszcza w ścisłym centrum. Na każdym kroku widać też albo pojedynczych, albo po dwóch-trzech uzbrojonych talibów, pilnujących w gruncie rzeczy nie wiadomo czy ruchu ulicznego, przestrzegania porządku publicznego, czy po prostu siebie. I jeszcze ta nieodgadniona wschodnia egzaltacja! Nigdy nie wiadomo, czy tak fraternistyczne gesty między nieznajomymi to faktycznie nawiązanie przyjaźni, czy jakaś gra.

Centrum Kabulu
Centrum Kabulu

Na porządku dziennym w Afganistanie są również nadgorliwe drobne łapówki. Na przykład za parkowanie autobusu w dozwolonym bezpłatnym miejscu. Dowiaduję się o tym od naszego kierowcy, gdy o poranku wjeżdżamy do miasta. Mówi to spokojnie, nie oburzając się. Przejawia postawę typową dla każdego tutaj zawodowego kierowcy rejsowego – zobojętnienia na cokolwiek.

– No ale jak to się odbywa? – pytam.

– Po prostu parkujesz i po chwili przychodzi facet z bronią, mówiąc, że musisz zapłacić kilkaset afgani. Powód może być różny. Na przykład dlatego, że to jest miejsce zarezerwowane dla innego autobusu. On wspaniałomyślnie pozwoli ci tutaj stanąć, tylko musisz zapłacić.

– Kiedyś słyszałem, że można się targować.

– Oczywiście. Zazwyczaj do jednej trzeciej czy jednej czwartej żądanej sumy. Teoretycznie można w ogóle nie zapłacić. Tylko po co robić sobie problemy? 

Po wyjściu z autobusu jadę z Alim taksówką do hotelu. Mijamy masywne, betonowe wieże obserwacyjne żołnierzy z ciężkimi karabinami maszynowymi, bunkry różnej wielkości i jakieś bliżej niezidentyfikowane obiekty ogrodzone drutem kolczastym. Wszystko to jest tyleż przytłaczające, co archaiczne. Talibowie dopiero uczą się korzystać z kamer, transakcji bezgotówkowych i obserwacyjnych dronów, które w nowoczesnym totalitaryzmie, takim jak w Chinach, zastępują człowieka. Stąd też metody niezmienne od stu lat denerwują podwójnie – raz, że są natarczywe poprzez swą wszechobecność, a dwa, że nie pasują do tego, do czego przyzwyczajamy się na orwellowskim Zachodzie, gdzie kontrola może i jest, ale subtelna i ukryta.

W sytuacji długoletniego rozpadu struktur państwa afgańskiego nastąpiło rozwarstwienie nie tylko po linii podziałów etnicznych, ale też ekonomicznych. Pustynniejące południe kraju jest dalece biedniejsze niż urodzajniejsza północ, w tym Kabul – miasto handlarzy, wąskiej elity czerpiącej korzyści z pracy w administracji, nie mówiąc już o kabulskich artystach i inteligencji. Jeśli nawet jest jej dzisiaj garstka, bo większość wyjechała za granicę, to jej skryta kontestacja islamskiego zamordyzmu jest przez obecnie rządzących cały czas pamiętana. Nieokazywana na zewnątrz niepokorność intelektualnej i kulturalnej elity irytowała talibów w okresie ich pierwszych rządów w latach 1996–2001. Nie mogąc za bardzo nikogo przyłapać na głoszeniu wrogich im poglądów, by za to ukarać, ich zacietrzewienie wobec tego środowiska tylko rosło. 

Wszak żadne oficjalne stowarzyszenia i struktury społeczne nie mogły istnieć, a jednak legendą obrósł upór kabulskich księgarzy wobec cenzury. Miasto czuło ulgę, gdy byli z niego wypierania talibowie, podobnie jak wcześniej, kiedy na bezpieczny dystans odsunięto fanatyków Gulbuddina Hekmatjara. Ten zapomniany już dzisiaj protoplasta późniejszych islamskich radykałów długi czas lawirował jako niezależny gracz, na końcu popierając talibów, ale w okresie tuż po upadku komunistycznego reżimu w 1992 r., to właśnie Hekmatjarem straszono kabulskie dzieci. 

Mimo to księgarze przetrwali naloty inkwizycji, wprawdzie do czasu. Dużo większym problemem było pokłosie wojny domowej, czyli totalnie zrujnowana infrastruktura. Dziś w mieście ruin nie widać, bo przez dwadzieścia lat amerykańskiej obecności zdołano te ślady zatrzeć.

Większość żołnierzy talibów rekrutuje się z Pasztunów, a więc głównie z konserwatywnego południa, albo koniunkturalistów z biednej prowincji. Dlatego liberalny, wieloetniczny Kabul był i jest dla nich ciałem obcym. Stąd mimo braku realnego przeciwnika w mieście wciąż panuje odczuwalna atmosfera tymczasowości. Tak jakby sami talibowie nie byli pewni, czy za chwilę jakaś kolejna inwazja, bądź lokalna irredenta niepokornych, wątpiących heretyków czy mniejszości nie wyprze ich z miasta. 

Afganistan zamieszkują niemal wyłącznie sami muzułmanie. Żołnierze w Kabulu nie przypominają regularnego wojska. Ich mundury nie są ujednolicone, turbany nie zawsze pod kolor, a posiadana broń zależy nie tyle od sprawowanej funkcji, co od przypadku. Mimo to, będąc teraz w Kabulu miałem odczucie, iż władza daleko mocniej okopana jest w tym mieście niż była kiedykolwiek.

Ciekawe jest to, że jak Kabul długi i szeroki z oczu prostych chłopaków wyrwanych z głębokiej prowincji wyziera mieszanina zupełnie sprzecznych ze sobą emocji. Pozorną pewność siebie za chwilę zjada prowincjonalność mieszkańca kiszłaku, w którym każdy zna każdego. Surowość neofity podszyta jest niezrozumieniem zasad kilkumilionowego kolosa, gdzie dominuje anonimowość i brak relacji rodzinno-plemiennych. Tę ambiwalentność zdradza też mowa ciała u stróżów prawa. Raz jest to władcze przechadzanie się z lustrowaniem każdego z osobna, a zaraz potem skrępowanie i niepohamowana nerwowość. 

Afganistan liczy tyle samo ludności co Polska, ale jest krajem dwa razy większym. Stolica to istna wieża Babel. Można tam spotkać wszystkie narody kraju w jednym miejscu. Koło siebie mieszkają Hazarowie i Pasztuni, wśród nich kręcą się ismaeliccy przewodnicy wycieczek tacy jak Ali, zaglądają tu też niegdyś znani z zadzierania nosa Uzbecy, żebrzą Beludżowie. Ale w Kabulu mieszkają przede wszystkim Tadżycy. W tym problem. Dla władzy oczywiście. Rywalizacja Tadżyków i Pasztunów bowiem jest równie stara, co monarchia afgańska. Ponieważ Tadżycy są tu w większości, talibów można poniekąd przyrównać do okupantów, a nie wyzwolicieli i gospodarzy. Pasztuni również tu imigrują, i to coraz częściej, ale wciąż nie są w stanie zmienić demograficznych statystyk na swoją korzyść.

Talibowie, podświadomie czując presję tak od wewnątrz jak i niechęć sąsiadów (na czele z Pakistanem), wracając do władzy w 2021 roku bali się łatki terrorystów. W październiku 2025 roku, kiedy tam byłem, strach ten ciągle był odczuwalny. 

Po wycofaniu się wojsk amerykańskich w Afganistanie równolegle z rządami talibów współistniały komórki Państwa Islamskiego. Organizowane przez nie zamachy (przede wszystkim w stolicy) nie były trudne do przeprowadzenia, biorąc pod uwagę nakreślone wcześniej przeze mnie zróżnicowanie ludnościowe kraju, a przy tym jedność wyznawanej religii, zwyczajów modlitewnych i języka.

Państwo Islamskie w Afganistanie składa się w sporej mierze z muzułmanów, jacy wyjechali na dżihad do Syrii i Iraku. Po upadku projektu al-Baghdadiego powrócili do kraju, który był domem dla wielu z nich, albo ich ojców i dziadów, przynajmniej od lat 90. Kolejne pokolenie ochoczo wstępuje w szeregi Państwa Islamskiego, które szczególnie rekrutuje sierot wojennych, ludzi na marginesie społeczeństwa bądź po prostu fundamentalistów religijnych, uznających talibów za zbyt liberalnych i nowoczesnych. 

Skoro zatem samo wojsko talibów wygląda bardziej na partyzantów, bojowników niż na zorganizowaną armię, to równie dobrze w ich szeregach może czaić się komórka terrorystyczna. Tak też się dzieje. Ataki z użyciem prostych bomb kierowane są głównie wobec znienawidzonych szyitów z Daszt-i-Barczi.

Młode Hazarki w Daszt-i-Barczi
Młode Hazarki w Daszt-i-Barczi

To właśnie do ich dzielnicy w Kabulu zaprosił mnie pasażer autobusu z Fajzabadu. Ponieważ przez kolejne dwa dni mój wachański przewodnik Ali starał się podreperować nadwątlone siły, zastąpił go w samą porę. Skupiony niemal wyłącznie na Wachanie i pamirskich Kirgizach, nie spodziewałem się, że zetknę się jeszcze z hermetyczną enklawą, jak ta hazarska dzielnica szyitów. I to tuż pod okiem nienawidzących ich władców.

Daszt-i-Barczi to nie taka znów enklawa. Mieszka tu bowiem około 320 000 ludzi, którzy żyjąc w ciągłym strachu tym dumniej i uporczywiej starają się podkreślić, że nikt ich z tego zakątka stolicy nie jest zdolny wypędzić. Stanowiąca jego główną arterię trasa w kierunku w kierunku Behsud od razu uderza szyickimi sztandarami na położonych przy niej meczetach. Na ulicach spotykam kobiety z doczepianymi rzęsami i czerwoną szminką, jakby surowe zakazy islamu w wersji talibów ich nie obowiązywały.

Meczet Króla o Dwóch Mieczach przy wyschniętej rzece Kabul
Meczet Króla o Dwóch Mieczach przy wyschniętej rzece Kabul

Po kilkunastu dniach spędzonych w tym kraju wydawało mi się, że nic mnie już nie zdziwi, a jednak obraz śmiejących się i wręcz karykaturalnie mocno umalowanych młodych kobiet zaszokował bardziej niż odizolowane ogniska Kirgizów w górach. Podczas gdy w sąsiedniej dzielnicy mieszkanki noszą zakrywające całą twarz (prócz oczu) nikaby bądź burki, pozbawiające je niejako człowieczeństwa, szyitki z Daszt-i-Barczi z tego przymusu się wyzwoliły. Niesamowite.

Również flagi na meczetach w czterech kolorach szyizmu – czarnym, czerwonym, zielonym i żółtym – nie były jakimś ledwie zakamuflowanym dodatkiem. Widziałem je tam w innych świętych miejscach, a nawet w autach Hazarów. 

Ktoś mógłby przypuszczać, że talibowie nie widzą, albo udają, że nie widzą tej jawnej manifestacji innowierstwa i choćby częściowej swobody kobiet, ale przy ulicy spełniającej funkcję bazaru przechadzali się ich żołnierze. Brodaci, z zawieszoną bronią i z czarną szahadą na białym tle na ramieniu.

Bazar w centrum Kabulu
Bazar w centrum Kabulu

Co więcej, na murach wielu domów zauważyłem grafiki z angielskim napisem „Stop Hazara Genocide” („Stop ludobójstwu Hazarów”) i jakoś nikt ich nie zamalował, ani nie starał się choćby zakryć, mimo że w sposób jawny kontrastują z promowaną przez talibów 2.0 narracją, że teraz w kraju nikomu nic złego się nie dzieje. Oskarżenia o prześladowanie Hazarów traktują jako zagrywkę Zachodu, mającą służyć ich dyskredytacji. Podobnie przez długi czas traktowano w postsowieckiej Białorusi historyczne biało-czerwono-białe barwy (dopóki ich nie zabroniono jako „ekstremistyczne”). Były też antyrządowe grafiki, jakie tu i ówdzie pojawiały się na ulicach białoruskich miast pod rządami Łukaszenki, by na drugi dzień zniknąć.

Czym tłumaczyć taką pobłażliwość władz w Kabulu? Być może mającym je uwiarygodnić w oczach świata wyjątkiem, albo dziesiątkami innych problemów, bądź wcieloną już w przypadku ismailitów z Wachanu zasadą: my nie wchodzimy w drogę wam, ale wy za to macie nie sprzeciwiać się oficjalnej władzy i nie podważać jej autorytetu. Zapewne wszystko naraz.

***

Farhad ma to szczęście, że łebski z niego facet. Wpadł na pomysł zostania przewodnikiem zagranicznych turystów dopiero niedawno i nie bez przyczyny widział w tym dochodowy biznes. Zupełnie swobodnie operował językiem angielskim, nie powstrzymując się przy tym od żartów na temat Pasztunów. Od ich nieokrzesania i zacofania, do uprawiania stosunków seksualnych ze zwierzętami.

Przechadzając się zakurzonymi ulicami, równoległymi do głównej arterii, nie widziałem lichych domków z gliny, tylko duże, zadbane domostwa. To podobno za pieniądze od diaspory za granicą. Każdy ma tu bowiem przysłowiowego wujka w Londynie. 

Zajadając słynne kabulskie lody obserwowaliśmy miasto w mieście. Dzielnica jest niemal czysta etnicznie, stąd skośnookie, często płaskie twarze Hazarów sprawiają wrażenie, że z kraju pełnokrwistych Indoiryjczyków przenieśliśmy się w najlepszym razie do Kazachstanu. Pasztuni dogryzają zaś, że do Mongolii.

– Paradoksalnie to właśnie nasza izolacja i prześladowania ze strony tych bezmózgowców spowodowały, że wielu z nas jest wyedukowanych, zna języki albo ma rodzinę na Zachodzie, bo musieliśmy uciekać – wyjaśnia mi Farhad. 

 Cdn.

Mateusz Styrczula

Fot. autor

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com