Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    23. Zabytaja tragedia kala Krynak (1)

    U viosaczcy Trejgli niedaloka Krynak za sanacji żyli bahatyja haspadare Jurczeni, jakija mieli 23 ha ziamli. „Bahatyroŭ” u czerwcu 1941 r. enkavudzisty vyvieźli na Sibir (viarnulisa ŭ 1946 r.). Z hetaj pryczyny pośle pajszła ŭ vioscy i vakolicy nizhoda. Syn „kułakoŭ” Edzik za sanacji byŭ…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    11. Jabłyka i pomarančy

    Knižki i filmy podôbny do jabłyk i pomarančuv. Odny i druhi naležat do ovocuv, ale smakujut preč po-raznomu. (Steven King) To było tohdy, jak ja brontavsie hołodny po Krystijaniji, siêtum divovidnum miêsti, kotoroho čołoviêk ne pokine, poka vono ne nakłade na joho svojoji pôznaki… Siêty… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Kraj „prostaj movy”

„My haworymo „pa prostu, prostym jazykom” – tak pra svaju movu kazali ludzi, što z davion-daŭna žyli na svajoj rodnaj ziamielcy pamiž Bieławiežskaj Puščaj (z pałudnia), rečkami Narvaj i Bobraj (z zachadu), Suwalščynaj i Vilenščynaj (z poŭnačy) dyk Niomanam (z uschodu). Heta terytoryja nia maje svajoj adnoj histaryčna-hieahrafičnaj nazwy. Tamu ja cipier jaje nazavu Prosty Kraj. Bo jon napraŭdu prosty – prostych ludziej i jašče raŭninny, nizinny. Praŭda, miescami – jak na Sakolščynie, skažam pad majimi Krynkami – šmat tut i vyskoich pahorkaŭ.

Dokładnuju hranicu Prostaha Kraju vytyčyć ciažko. Tamu, što prostaja mova na ŭskrajinach łahodna prachodziła da susiedaŭ – Mazuroŭ, Bałta-žamojtaŭ, Ruskich i Chachłoŭ-Ukraińcaŭ. Ale tak ci inačaj Prosty Kraj byŭ vielizarny, mało mienšy czym cipierašniaja Biełaruś, kali uličyć, što pa prostu kaliś havaryli až pad Viznaj, Honiaziem (Goniądzem) i Łekam (Ełkam).

Vioska ŭ hminie Eіk, zaіoћana ŭ kancy XIV vieku. Aћ tam siahaіa prostaja mova (Fatahrafija aŭtara)
Vioska ŭ hminie Eіk, zaіoћana ŭ kancy XIV vieku. Aћ tam siahaіa prostaja mova
(Fatahrafija aŭtara)

Ab prostaj movie trebo viedać, što sfarmavałasa jana jak jaćviažska-słavianskaja miašanka. Było heto ŭ hłybokaje siaradniaviečča, kali ziemli nad Narvaj, Buham, Śvisłačču i Niomanam zasialali Bałty – Jaćviahi. Hramili ich Kryžaki. Pa pahromie ŭ XIV vieku pachavalisa jany ŭ tutejšych puščach i bahnach. Zdaŭna prybyvali siudy i Słavianie (raznyja jich plemieni), jakija ŭciakali, kali ad Kijava pačali ŭsich chryścić ahniom i miačom. U taki sposab adnolkavy los złučyŭ adnych i druhich jazyčnikaŭ-pahanaŭ, jakija darečy mieli časta takich samych svajich bahoŭ. I tamu z saboju nie vajavali. Naadvarot – zavodzili razam siemji, zakładali pasiołki i vioski. Hetych pahanaŭ ŭdałosa ŭrešcie achryścić, ale vielmi pozno, bo až u XV-XVI viakoch. Ale jašče vielmi doŭho abodva etnasy žyvučy razam trymalisa každy svajho – u tym i movy. Słavianščyna ŭziała wierch dzieści tak u XVII-XVIII viakoch – pad upłyvam pravasłaŭja i ŭnijactva. Ale jašče 100 let tamu na hetych ziemlach byli jaćviažskija enklawy, navat na Sakolščynie ci pad Bieławiežskaj Puščaj. Ślady zastalisia da cipier – u nazvach miascovaściej, rečak, imionach i prozviščach (nazwiskach).

Vidać, prostaja mova u vyniku spolnaha žycia Słavianaŭ – Ruskich i Bałtaŭ – Jaćviahaŭ sfarmavałasia jakści ŭ XVII-XVIII viakoch. Potym dała padstavu dla biełaruskaj movy i biełaruskaj nacji.

Cipier na pačatku XXI vieku prostaja mova pamiraje. Jašče dzie-niedzie jana žyvie, ale bolšaść aŭtentyčnych słoŭ daŭno ŭže całkam znikło z užytku. Niekatoryja z jich paśpieli śpisać vučonyja, a raniej pisary ŭ administracyjnych kancylaryjach. Asobnaha słoŭnika dahetul ni śpisaŭ nichto. Hetych słoŭ trebo šukać u raznych artykułach i ksionžkach. A žyvaja prostaja mova hinie. Vymirajuć ludzi, jakija ceła žycia tak havaryli – tak jak jich baćkie, dziade… Kaliś pa prostu havaryła moža paru miljonaŭ ludziej, a cipier naŭrad ci tysiaču jašče znojdziecca.

Mnostva słoŭ z „prostaha języka”, praŭda, možam najści ŭ biełaruskaj movie (u polskaj vielmi mało). Bo pa-praŭdzie litaraturnaja biełaruskaja mova paŭstała ad paetaŭ i ŭ gabintetach vučonych, jakija asnavali jaje jakraz na prostaj movie – z Navahradčyny, Vilenščyny i Biełastoččyny-Sakolščyny toža. Dla aficjalnaj litaraturnaj polskaj movy padstavaj stała mova Mazuroŭ z Mazoŭša i z Vielkapolščy.

Aficjalnaja litaraturnaja mova ŭ každym państvi zaŭša jest jakimści kampramisam. Bo nidzie ludzi na bolšaj terytorji čymści ciapierašnija hminy ci paviety nigdy nie havaryli identyčna. Byvała navat tak, što ŭ dvoch susiednich vioskach čaść słoŭ była nakšaja. Tamu ŭ našym kutku śvieta majem (mieli) my tak mnoha dyjalektaŭ i rehijanalnych havorak. Najbolš charakterna hetym Hajnaŭščyna, Bielščyna ci Palessie. Ale va ŭsim Prostym Kraju až takoj „miašaniny” nie było. Prostaja mova była i jest pravia identyčnaja i na Sakolščynie, i na Vilenščynie.

Prostaja mova zasłuhoŭvaje na vialikuju pašanu. A pieradusim urešcie na svoj słoŭnik. Heta ž mova nie adnoj vioski ci pavieta, ale ahramadnaj terytorji. Jana – vielka bahactvo hetych ziemlaŭ, zasłužana dla historji, kultury, litaratury. Jana – takaja cudnaja, mileńkaja, pryjemnaja, smačnaja i svojskaja. Heta ž pieršakrynica biełaruskaj litaraturnaj movy. Jana toža blizkaja Palakam – za spravaj spolnaj historii z časoŭ jašče daŭniaj Litvy (Vielkaha Kniažastva Litoŭskaha). Heta joju tak lubavaŭso Adam Mickievič, jak najčyściejšaj z usich słavianskich jazykoŭ.

Tamu ja – inżynier i redaktar – pastanaviŭ pryviarnuć naležnuju pamiać i pašanu dla prostaj movy, jakuju doŭho ličyli viaskovaj, mužyckaj, brydkoj, ustydalisa jaje. A jana – takaja charošaja. Nu i naturalnaja. Nie toje, što suchaja cipier biełaruskaja ci polskaja. Bolšaść słoŭ biełaruskich i polskich maje padobnyje adpaviedniki ŭ prostaj movie. Ale ŭ joj jest vielmi mnoho słoŭ niepaŭtornych. I tamu, choć z-pad sałamianych strechaŭ, jana je napeŭno ad „pańskich” movaŭ bahaciejšaja.

Spisvać słoŭnik prostaj movy (z majho rodnaha Vostrava pad Krynkami) pačaŭ ja 15 let tamu. Ja bačyŭ proby, jak u Internecie niekatoryja štości takoje probvali rabić. Ale jany spisvali słovy, jakich adpaviedniki lohko znajści pa polsku ci biełarusku. Peŭna tamu zrešty takaja fascynacja chutka ŭ ich hasła. Tylko Tamara Bałdak-Janoŭskaja ŭ Czasopisie pačała (za majoj zreszty namovaj) uhłyblacca ŭ movu svajho dziacinstva, razkryvajučy cełu jaje filazofiju i mistyku, bahactvo i smakatu niepaŭtornych słoŭ, jakich mnoho ŭže spisała i pačała pa prostu pisać svaje publicystyčnyja teksty.

Moj słoŭnik pakazvaje jašče bolšaje bahactvo prostaj movy. U nastupnym numary pačnu drukavać u hetaj rubrycy, tłumačačy pa polsku, pieršyja spisanyja mnoju słovy, takija jak łašt, tryba, kamiel, radziužka, biło, skarynka.

Prostaja mova, prostyja słovy, prostyja rečy…

Jurak Chmialeŭski

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • ў ліпені-жніўні

    710 – перамога дружын Давыда Гарадзенскага у 1314 г. над войскамі крыжакоў пад Наваградкам. 625 – 12 жніўня 1399 г. паражэньне войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Вітаўтам у бітве супраць войскаў Залатой Арды на рацэ Ворскла. 510 …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (111) – 14.07.1913 г. у Вільні было заснавана Беларускае Выдавецкае Таварыства, яго ўзначальвалі Б. Даніловіч, І. Луцкевіч, К. Шпакоўскі. Надрукавала 15 кніг агульным тыражом 50 тысяч асобнікаў – зборнікі вершаў, падручнікі па беларускай мове, п’есы для самадзейнікаў.

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2024 Czasopis