Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Kaliś pisali

Kazimir Swajak (Ks. K. Stepowič)

Radziŭsia ŭ wioscy Barani, Świancianskaha paw. 19.II.1890 h. z baćkoŭ paŭwałočnikaŭ. Da hadoŭ 19, h. zn. da skančeńnia pačatkowaj škoły, prajšoŭ małady naš lirnik usie biedy i žurby sialanskaha dziciaci, katoraje maje nawučycca ciažkaj pracy chlebaroba.

Niekatory čas baćki K. Swajaka žyli ŭ hłuchim zaścienku (jak arendatary), zakinienym u hłuchim lesie. Tak pryšłosia jamu spaŭniać rol pamocnika pastyra Marcina, katory budučaha pieśniara byŭ „wučycialem”. Dzied hety byŭ typam tyrana, ale mieŭ u dobruju staranu: znaŭ šmat biełaruskich kazak i wialiki lik prypiewak. Hetyja Marcinawy kazki i prypieŭki byli pierawažna takoha źmiestu, što pužali i trywožyli maładuju dušu chłopčyka Swajaka. Zatoje strojnyja kazki-pieśni Swajakowaj babuli susim užo inšy ŭpłyŭ na jaho mieli; jany ciešeli i ŭspakaiwali dušu budučaha biełaruskaha pieśniara. 

Dobryja baćki Swajaka, zarabiŭšy na syrach i maśle z karoŭ, što syn ich z Marcinam  haniaŭ pa rojstach i atrymaŭšy zapamohu z dwara, dzie baćka byŭ łoŭčym, pastanawili małoha Kastusia addać „u nawuku”.

U 1905 h. Kastuś končyŭ miejskuju škołu ŭ Świancianach: u hodzie pieršaj rasiejskaj rewalucyi, kali na ziemlach  tahočasnaj Rasiei nastupiła wažnaja piereacenka hramadzkich wartaściej.

Z malenstwa Swajak čuŭ u sabie poklik da duchoŭnaha stanu. Duchoŭnaje žyćcio wydawałasia jamu najbolš adpawiednym. Dyk dapoŭniŭšy čaćwiortuju klasu ekzamienam u Pietrahradzue ŭ 1907 h., jak wosiemnaccaci letni maładzik, apynuŭsia naš Swajak u Duchoŭnaj Seminaryi ŭ Wilni.

Janka Bylina, Adam Stankiewič i Kazimir Swajak
Janka Bylina, Adam Stankiewič i Kazimir Swajak

Hod 1906 i pałowa hodu 1907 pražywaŭ jon u Wilni, jak aspirant u seminaryju, i tady, čytajučy biełaruskuju hazetu „Našu Niwu”, zapaznaŭsia z biełaruskim rucham i staŭsia naskroź świadomym biełarusam-adradžencam.

Čatyry hady ciažkoj pracy pry ciažkim režymie ŭ Seminaryi padarwali zdaroŭje Swajaka. Jon musiŭ wyjechać u Zakapanaje, kab ratawać swajo zdaroŭje.

U hetym časie addaŭ Swajak u red. haz. „Biełarus” pieršyja swaje twory: „Prad Boham” i pačaŭ adhetul pracu nad roźwitkam biełaruskaj narodnaj ideolohii.

Zimu 1912 i 1913 h. prabyŭ naš Swajak u Zakapanym na lekach i tolki wiasnoj 1915 h. wyświanciŭsia na ksiandza ŭ Pietrahradzie z ruk biskupa Cieplaka.

Pieršyja kroki pastyrskaj pracy Swajaka byli ŭ Kamajach, Świancianskaha paw. Za miesiac pa pryjeździe tudy pryjšła niamieckaja akupacyja. Prabywańnie tady Swajaka ŭ Kamajach akazałasia lišnim i jon pieraniośsia ŭ swaju rodnuju parachwiju ŭ Kluščany, dzie prabyŭ ceły hod i dzie niamała pałažyŭ pracy siarod moładzi, arhanizujučy jaje i ŭzhadowywajučy jak z boku relihijna-maralnaha, tak i biełaruskaha narodnaha.

Z Kluščan Swajaka duchoŭnaja ŭłada naznačyła wikarym u Karycin (Horadzienščyna). Prabyŭ jon tut ad paławiny 1916 da wiasny 1918 h. Zdaroŭje jaho tut jašče bolš padupała. Nastupiŭ silny ŭpłyŭ krywi z lohkich, katory pradziaržaŭ jaho cełych šeść miesiacaŭ u łožku i prymusiŭ iznoŭ šukać ratunku ŭ tymža Zakapanym „stalicy suchotnikaŭ”, dzie i prabyŭ jon 1918 i zimu 1919 h.

U 1920 h., padčas prychodu balšawikoŭ, Swajak znachodziŭsia iznoŭ u Kluščanach, a padčas prychodu litoŭcaŭ zastupaŭ probašča „uciekača” ŭ Bujwidzach nad Wialloj. Adhetul u wosień taho-ž 1920 h. naznačany na probašča ŭ Zaświr. Budučy tut probaščam, piaśniar naš časta jašče adwiedawaŭ Zakapanaje, adnak chworym hrudziam jaho ništo ŭžo nie pamahała.

U hetym samym časie pryšłosia našamu lirniku pieranieści nia mała prykraści i trywohi ad polskich uładaŭ z pryčyny palicejskaj rewizii, pahrozy aryštu i ŭrešcie aryštu jaho rukapisaŭ, jakija prakuratura wiarnuła nazad za niekalki dzion prad jaho śmierciaj.

Kaniec 1925 i pačatak 1926 h. Swajak prabywaŭ u Zakapanym. Ale zdaroŭje jaho było ŭžo zrujnawana da rešty. Na paprawu ŭžo nia było nijakaj nadziei.

Razumieŭ heta biazdolny paet naš i, choć nie chacieŭ, ale čuŭ bliski kaniec ciažkoha, praŭda, ale ŭsio-ž darahoha žyćcia swajho. U astatnich swaich piśmach da pišučaha sumnyja radki hetyja, niabožčyk adnaho ŭžo žadaŭ: kab „siarod swaich moh dažyć karotki swoj dzianiok” i kab nad im „nia było dziarno čužoje”.

Pad kaniec krasawika siol. h. udałosia jašče z Zakapanaha prywieźci ŭ Wilniu i pałažyć u Litoŭskaj Klinicy, dziakujučy ciopłamu spačućciu kiraŭnictwa kliniki da ŭmirajučaha biełaruskaha paeta.

6 traŭnia 1926 h. jak świečka na aŭtary muk i ciarpieńnia, zhas Ks. Kanstanty Stepowič, piaśniar biełaruski, u tworach swaich wiadomy pad prozwiščam Kazimir Swajak.

***

Bolš jak praz dziesiać hadoŭ, mučyŭšaja Kaz. Swajaka chwaroba, nie dała, jak naležyć, raźwicca duža darawitamu paetu i nie dała jamu złažyć na aŭtary Baćkaŭščyny ŭsiaho taho, što čuła i pieražywała duša jahona. Kaz. Swajak pakinuŭ paśla siabie knižycu: „Maja lira”, „Janka Kancawy” wydanyja letaś i knižycu  da nabaženstwa „Hołas Dušy”, wydanuju sioleta. U rukapisach astałosia mnoha wieršaŭ, jakija čakajuć swajho wydaŭca i jakija buduć stanowić druhuju čaść „Majej Liry”. Astałosia tak-ža ŭ rukapisach mnoha ŭspaminaŭ, karotkich filozofična-relihijnych razwažańniaŭ, prajekty i sproby wieršaŭ, dzieńnik paeta, pad nazowam „Dzieja majej myśli”, histaryčna-filozofičny narys: „Ab relihijnaj Unii ŭ Waŭkawyskim pawiecie” i ŭrešcie trahi-kamedyja „Wybary Staršyni”.

Na mocy hetych tworaŭ i asabistaj znajomaści dušy K. Swajaka sprabujem tut choć koratkuju dać charakterystyku jaho, a tak-ža i jaho tworaŭ.

Duša silnaj i jasnaj intelihiencyi, filozofična-syntetyčnaj budowy, poŭnaja dabraty, ciarpliwaści i roŭnaści, hłyboka relihijnaja i etyčnaja, z wialikim pačućciom hramadzkaj sprawiadliwaści i z niazwyčajnaj miłaściaj da Biełaruskaha narodu – woś bolš-mienš charakterystyka Kaz. Swajaka.

Relihijna-folozofičny nastroj jasnaj nitkaj prabiwajecca ŭ-wa ŭsich badaj tworach K. Swajaka. Relihijna-filozofičny nastroj jaho – heta akulary, praz jakija jon na ŭsio hladzić u świecie i praz jakija ŭsio widzić jasna, daloka i hłyboka. U wieršy „Ščaście” („Maja Lira”) piaśniar u pryhožaj formie wyličyŭšy, čaho kamu treba na świecie, u kancy tak kaža:

„Dla ŭsich-ža ludcaŭ, hdzie jość ich kolki,

Adnaho treba na świecie tolki –

Biez čaho świet naš – błudna daroha:

Usim da ščaścia patreba Boha”.

Anatol Krywienka. Partret ksiandza Kazimira Swajaka
Anatol Krywienka. Partret ksiandza Kazimira Swajaka

U wieršy „Šlacham ciarnistym” („Maja Lira”) K. Swajak, razwažajučy kryŭdu swajho narodu, daznanuju niekali i ciapier daznawanuju ad tych, što prynamsi farmalna tak bliskija da nawuki Chrystusa, kryŭdnyja hetyja da nas adnosiny prypiswaje faktyčnaj adsutnaści ŭ sercy kryŭdzicielaŭ Boha:

„Kulturu stwaryli z nawukaj hłybokaj,

Durmanić kab rozum ludziej,

Kab błutacca dumkaj ab pracy dalokaj,

Kab śmiešyć starych i ludziej.

Wučylisia mnoha – kudy-ž nam zraŭniacca – 

Daznali, što ŭ świecie na dnie,

Zabylisia-ž ŭrešcie u sercy spytacca,

Ci jościeka Boh tam, ci nie?…”

A jakoje silnaje mieŭ K. Swajak pačućcio hramadzkaj sprawiadliwaści, jak u moładaści, tak i ŭ starejšym wieku! Zdajučy za 5 klas himnazii ekzamieny ŭ Pietrahradzie ŭ 1907 h., hetak apiswaje jon swaje ŭražańni:

„…Pieršaje ŭražeńnie na Fantancy – prykraje, balučaje. Wyhruzka wuhla. Ludzi čornyja, brudnyja… A tut pałacy, pomniki, masty bahatyja – dzieła ruk ubohich… Na krywi i kaścioch staić strojny horad!…”

(Dzieja majej myśli).

Abo iznoŭ, – užo  ŭ 1916 h. Padčas wajny, znachodzim u ŭspaminach Swajaka hetkaje apisańnie:

„…Wiasna pačynajecca… Hrymić iznoŭ na froncie… U rodnaj parafii mnoha niadoli. Tyfus panuje. Ludzi mruć… Siahońnia byŭ u Zialonce (wioska sumiežnaj parafii), strašennaja chwaroba pokładam pałažyła asob z dziasiatak… Idu ŭ chatu. Pry parozie šyrokija nary. Ciesna. Kolki siemjaŭ wysialencaŭ žywuć tut. Pry narach klenčyć mužčyna z abwiazanaj haławoj. Z pieršaha pohladu widać, što tyfozny. Na narach dźwie kabiety. Jenčać bieznadziejna… Woddal dwa łožki. Na pieršym mužčyna ŭ strašnym pale, na druhim maładzica. Pry jejnym łožku kałyska. U kucie biednyja, schwarełyja dzieci-malutki. Słuchajuć matčynaj spowiedzi i choć ničoha nie razumiejuć, wiedajuć, što treba… płakać. Jany płačać cicha, jak stałyja: hora wučyć ich jašče ŭ kałyskach…

Biednyja, biednyja! Baćki wašy cierpiać sumnyja pośledy wajny moža za hrachi swaje… A wy za što?… Tajnica z tajnicaŭ… Ach, peŭna wy cierpicie za „wialikich hetaha świetu” – afiara niawinnaja! Za hordaść i pychu ad prezydentaŭ, caroŭ i ministraŭ Boh rozum adabraŭ… jany stalisia zabiŭcami miljonaŭ… Ci waša, dzietki, pakuta adkupić ichnuju winu?…”

I hetaje hłybokaje adčućcio ahulna ludzkich i ahulna hramadzkich balačkaŭ nie pakidaje K. Swajaka nikoli. Naadwarot – jano macujecca i pad kaniec jaho žyćcia asabliwa jarka prajaŭlajecca adnosna da hramadzkaha pakryŭdžańnia narodu našaha. U ŭspomnienym užo wieršy „Šlacham ciarnistym” („Maja Lira”) paet naš ab hetym tak wyražajecca:

„Panki i ksianžočki i ŭsie chto „wučony!”

Wy praŭdu ŭsie paniali!

Aŭtary świacili, paddzieržwali trony!

Z narodam-ža wy nia byli!!!

Narod byŭ asobna, twaryŭ swaju siłu, – 

Kultury nia mieŭ, a twaryŭ; 

A wy mimawoli kapali mahiłu,

Bo duch waš z raskošy ŭžo hniŭ…”

Patryatyzm K. Swajaka tak-ža niazwyčajny. Luboŭ Biełarusi ŭ jaho naskolki była hłybokaj, nastolki i šyrokaj. Luboŭ heta ŭ dušy našaha lirnika zaŭsiody była padparadkawana ideałam wyšejšym, ideałam sprawiadliwaści mižnarodnaj. Wuzki nacyjanalizm čužy byŭ dušy K. Swajaka.

U wieršach jaho spatykajem try hałoŭnyja patyatyčnyja tony: cichaja žurliwaja luboŭ Baćkaŭščyny, silnaja nadzieja na lepšuju budučyniu i ŭrešcie wysoka idejnaje adčućcio sprawiadliwaha ŭ budučynie sužyćcia susiednich narodaŭ.

„Pušča hdzie šumić žurliwa,

Hallom choča świet abniaci,

Hdzie narod hladzić pužliwa,

I hdzie płača maja maci – 

Tam niasusia dumkaj sumnaj

Z wačmi źlitymi ślazami,

Z muzaj cichaj, z liraj strunnaj:

Boža, zžalsia Ty nad nami!…

(„Ščaście”** – „Maja Lira”).

Ale aproč cichaj, sumnaj lubowi rodnaha narodu i aprača malby za jaje da Boha, piaśniar maje i słowy nadziei, kali ŭ wieršy „Ajčyny miłaj” („Maja Lira”) hetak kaža: 

„…I duch narodny adwažna paŭstanie

Raŭniaci budzie daliny i hory…

Budawać budzie na złomach Ajčynu 

Rukoj mahutnaj, z ahniom Prometeja,

A sam jak zhinie, daść testament synu,

Kab nie zmaleła Ajčyny ideja…”

Abo ŭ wieršy: „Zahlanie sonca” („Maja Lira”), paet naš majučy na ŭwazie adnosiny da nas Maskwy i Waršawy hetak wyražajecca ab Biełarusi:

„Hruhan z Uschodu, a kruk z Zachodu

Darma tam žyru šukaje –

Bo ziernie sporna, u wolu prastorna,

Chutka pad nieba ŭzrastaje.”

Adnak astatnim ideałam piaśniara našaha jość harmanijnaje sužyćcio susiednich narodaŭ, bo 

„…Daść Boh kaliś budzie lud narodu bratam,

A Ruśniak Maskoŭcu da Lechitki swatam!…”

kančaje jon swoj wierš: „Oj, na Ruś dy Biełu” („Maja Lira”).

Słowam, pryhožyja i duža strojnyja kraski raśćwili ŭ dušy K. Swajaka. Raśćwili, dy…biez pary zawiali.

***

8 traŭnia 1926 h. sumna zajenčyli zwany św. Mikałaja, žałosna zajhrali arhany, palilisia ščyryja ślozy z wačej mnohich, zapłakała tak-ža j samo nieba… Heta chaŭtury Kaz. Swajaka. Sumnaje pračućcio śmierci ŭ tworach jaho spoŭniłasia ŭžo:

„…Tajnicu ducha waźmu ja da hrobu…

Tchnieńnie mahiły ja čuju zaŭsiody:

U zorach nieba, raskošach natury

Dumki ab śmierci pływuć moŭ by wody – 

Kinuć mnie treba krasu i azdobu

Hetaha świetu… Ach, śniacca chaŭtury!…

Miłyja wiosańki, hajočki u poli,

Maci prybranaja Ruś Bieła świataja, – 

Usieńka kinuć mnie treba z trywohaj,

Što ślimianiem mnie dušu aplataje:

Škada  mnie biednaha brata niadoli:

Kryž i pakuta jahona daroha…”

(„Maja Lira”).

Ale bližej da damawiny. U kaściele mnoha ludziej: biełarusy i nie biełarusy, pryjacieli, tawaryšy, moładź. Imšu św. adprawiŭ ks. Halak, dziekan sa Świra. Na raźwitańnie swajho tawaryša i supracoŭnika žałobnaje słowa skazaŭ pišučy śloznyja radki hetyja. Urešcie wynas cieła. Na čale ks. dr. F. Abrantowič, prałat Kapituły Pinskaj, haława biełaruskaha katalickaha duchawienstwa. Dalej chor biełaruskaj moładzi i wianki: 1) ad ksiandzoǔ biełarusaǔ, 2) ad biełaruskaj himnazijalnaj moładzi, 3) ad red. „Krynicy”, 4) ad Tymčasowaj Bieł. Rady, 5) ad radni i 6) ad biełaruskaha studenstwa.

Mohiłki Rosa. Świežaja mahiłka na „Literackaj horcy”. Heta tut spačnie na wieki K. Swajak. Iznoŭ paciakli ślozy. Pačalisia pramowy. Pramaŭlali: I Sawicki – ad imia Bieł. Nac. K-tu, Ks. K. Čybiras – ad imia litoŭcaŭ, Ks. W. Hadleŭski – ad imia ksiandzoŭ Biełarusaŭ, Ks. J. Rešeć, spaŭniajučy astatniaje žadańnie paeta, kab u troch krajowych mowach byli pramowy nad hrobam jaho, pramowiŭ papolsku, bo… z palakoŭ ksiandzoŭ na mohiłkach nichto nie znašoŭsia. B. Rahula ad imia Bieł. Sial. Sajuzu, A. Paŭlukiewič – ad Bieł. Tymčasowaj Rady, A. Zeniuk – ad biełaruskaha studenstwa i ŭrešcie ad wučnioǔskaj moładzi ŭ duža pryhožaj, razumnaj i hłyboka adčutaj mowie pramowiŭ kančajučy sioleta Bieł. Himnaziju Fr. Hryškiewič. Bo j jon małady paet i jon prabuje swaich maładych sił paetyckich. „Swoj swajho”, widać, najlepš razumieje!…

Pasypałasia ziamielka i schawała nazaŭsiody ad wačej ludzkich pieśniara našaha K. Swajaka. A na astatniaje raźwitańnie astajecca skazać tolki toje, što jon sam skazaŭ ab śmierci ŭ „Liry” swajej:

„…Na ŭzhorku mahilnym sumna šumiać dreŭcy, kidajučy fantastyčnyja cieni na kapcy z kryžami. Cišyniu narušaje tolki hulba wietru, jaki, zrywajučysia časam, silniej warušyć bylinku trawu i padymaje suchija listočki. Ciš tajomnaja, nieadhadnaja nawodzić na kožnaha dryhotu. Sielanišča žyŭšych… Tysiačy, miljony… Žyli, lubili, šukali praŭdy, charastwa, ščaścia… Niaŭžo končyłasia ŭsio tolki žmieniaj popiełu? Niaŭžo-ž bytawańnie waładara ziamli tak marnaje i biazmetnaje?… Miesiac spakojna spahladaje nawokał zimnym wokam swaim. Cichi pahlad kidaje jon u kožny kutočak, da kožnaj zacieni: jak-by swaim słabym światłom choča raźjaśnić – adkryć tajnicu bytu. Na mahilnaj kamiennaj plicie widać napis: „Nie pamior – naradziŭsia”.

Ks. Ad. Stankiewič

„Biełaruskaja Krynica”, nr16,16.05.1926 h., s. 1-3

*A. Stankiewič pamyłkova prypisaŭ aŭtarstwa trahikamedyi „Wybary staršyni” (Wilnia 1926) K. Swajaku. Sapraŭdnym jaje aŭtaram byŭ Janka Bylina (ks. Jan Siemaškiewič).

** Pawinna być: „Boža, zžalsia…”.

Фота з адкрытых крыніц

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com