W zapuszczonych zakamarkach i uliczkach raz po raz mija się małe improwizowane zakłady szewskie, w których rzemieślnicy na poczekaniu łatają zniszczone sandały oraz lokalne odpowiedniki naszych lombardów, gdzie w zastaw oddaje się lub kupuje tanią używaną elektronikę. I choć w rozmowach niepodzielnie dominuje język urdu, brytyjskie dziedzictwo wciąż bije po oczach – chociażby na szyldach. Angielszczyzna jest obecna niemal wszędzie, lecz najczęściej w mocno kalekiej, fonetycznej wersji. Serwisy techniczne czy małe warsztaty notorycznie straszą potężnymi błędami ortograficznymi. Większość mieszkańców potrafi nieźle dogadać się po angielsku, ale ich znajomość tego języka opiera się wyłącznie na mowie – słowo pisane to już zupełnie inna bajka.
***
Pod wieczór wypełniony po brzeg autobus wreszcie ruszył w stronę Gilgitu. Przed nami było kilkanaście godzin drogi, do pokonania mieliśmy 675 kilometrów. Mimo że w autobusie co jakiś czas wybuchały głośne awantury – ludzie skakali nawet sobie do gardeł za to, że ktoś przysiadł na nie swoim miejscu, albo położył cukierki – całą tę nocną podróż zdołałem całkiem nieźle przespać. Z racji bariery językowej i tak nie miałem pojęcia, o co dokładnie chodziło w kłótniach, więc po prostu przymykałem oczy i poddawałem się kiwaniu na średnio wygodnym fotelu.

Mocno zapadły mi w pamięć krótkie wybudzenia i fragmenty rozmów z młodym chłopakiem imieniem Hussain siedzącym obok mnie. Jednym z notorycznych problemów na trasie z Rawalpindi na północ są osuwające się ze zboczy kamienie. To nie jest odosobniony przypadek czy wypadek przy pracy – to codzienność tej drogi. W pewnym momencie mijaliśmy wrak wypalonego autobusu. Ruch w Pakistanie jest lewostronny, a wrak był na prawym pasie, więc musiał jechać w przeciwnym kierunku. Wyglądało to przerażająco.
– To wypadek z wczoraj – poinformował mnie Hussain. – Podobno zginęły w nim dwie czy trzy osoby, a kilkanaście odwieziono do szpitala.
Powiedział to z całkowitym spokojem, jakby dotyczyło to prognozy pogody. W środku nocy zresztą nasz autobus też z powodu kamieni musiał gwałtownie zahamować i stanąć w korku na zablokowanym pasie. Mężczyźni musieli wysiąść, żeby własnymi rękami zepchnąć głazy z pasa obok jezdni i zrobić miejsce, by dało się przejechać dalej. Obserwowałem to w półśnie i zaraz dołączyłem do nich. W ciemności pomogałem sprzątnąć drogę z ostrych jasnych odłamków.
Okazało się, że trasa z Rawalpindi do Gilgitu prowadzi przez górski region Kohistanu, gdzie droga zamienia się w głęboki jar, na którego dnie pieni się rzeka, a nad głowami wiszą setki metrów kruchych skał. Łupki i niestabilne osady na tych niemal pionowych zboczach rozpadają się pod wpływem deszczu, czy nawet drgań wywoływanych przez przejeżdżające ciężarówki. Kamienie i potężne głazy staczają się tam więc nieustannie.
Podczas postojów na posilenie się pieczonym kurczakiem czy toaletę rozmawiałem z Hussainem o Polsce, Pakistanie i o polityce. Mówił niezłym angielskim. Jeszcze nie wiedziałem, że podczas rozmów ze mną wszyscy będą bezustannie podkreślać rolę armii i objaśniać, w czym tak naprawdę tkwi z nią problem. Kiedy z dziecięcą niemal naiwnością rzuciłem do towarzysza podróży, że cieszę się, iż trafiłem do kraju demokratycznego, o czym zapewniał mnie wcześniej Hamza, chłopak odpowiedział mi tylko dwuznacznym skinieniem głowy i uśmiechem.
– Jaka demokracja? – protestował, kręcąc głową. – I tak na wszystkim łapę trzyma armia. Widziałeś, co stało się z Imranem Khanem? Chciał zrobić rewolucję, chciał cokolwiek zmienić, i co? Zdmuchnęli go. Tym krajem rządzi wojsko, nie politycy.
Tuż przed dziesiątą rano wjechaliśmy wreszcie do Gilgitu. Miasto jest stolicą obszaru Gilgit-Baltistan – strategicznych Terenów Północnych, czyli pakistańskiej części Kaszmiru, ukrytej pod literą K w nazwie kraju. Nie zatrzymywałem się tam jednak ani na chwilę. Zamiast zwiedzać stolicę regionu, od razu zacząłem szukać transportu, by ruszyć dalej na północ. Śpieszyłem do miejsc opisanych przez Bronisława Grąbczewskiego, podróżnika przywoływanego przeze mnie w poprzednich tekstach z serii o Azji Środkowej.

Jadąc z Gilgit ku górom Karakorum wyraźnie czuje się zmianę kulturową i krajobrazową. Zgiełk i konserwatywny charakter miast takich jak Rawalpindi ustępują miejsca zupełnie innej atmosferze. Kobiety w dolinach nie zasłaniają już tak rygorystycznie głowy, a na głowach mężczyzn pojawiają się charakterystyczne wełniane pakole. Rysy twarzy mieszkańców, jaśniejsza karnacja oraz odmienne obyczaje wyraźnie odróżniają ich od ludności z Pendżabu czy Sindhu, zbliżając ten region do kręgu kulturowego Afganistanu, Iranu i pamirskiego pogranicza. Do Wachanu.
Po drodze dosiadły się dwie autostopowiczki – matka z córką. Nadprogramowym punktem trasy był krótki postój na poboczu, by spojrzeć w górę na potężną ścianę Rakaposhi. Ten wyrastający niemal bezpośrednio z dna doliny ośmiotysięcznik stanowi naturalną granicę oddzielającą południowe równiny od kulturowo odrębnych dolin Górnej Hunzy. Załopotała pierwsza czarna flaga szyitów z ręką Fatimy. Opuszczałem Pakistan, o jakim rano opowiadał mi Hamza.
***
Dwanaście lat temu ciekawym odkryciem był dla mnie artykuł Jana Maksymiuka „Poliśki movny kilim”. Otóż tekst ten, prezentujący owoc pracy Chwedora Klimczuka, wybitnego lingwisty z Mińska, otwierał przed czytelnikami drzwi do skomplikowanej mozaiki często wzajemnie trudno zrozumiałych wariantów języka Poleszuków. Większe i mniejsze plamy na mapie, odizolowane wsie, mikrogwary, jak na przykład gwara torokańska, to dowód na to, jak terytorialna bariera w postaci bagna, puszczy czy rzeki tworzy z czasem nowy, fascynujący świat nowych pojęć, form leksykalnych i rozwiązań gramatycznych. Właśnie taki kolorowy kobierzec.
W Pakistanie jest też jedno miejsce o takim zagęszczeniu wzajemnie niezrozumiałych języków, że przebija ono swym bogactwem nawet omawianą już przeze mnie kiedyś na łamach „Czasopisu” taką różnorodność wśród narodów kaukaskich. To Dolina Hunzy, czyli północna część Gilgit-Baltistan.

Ta położona na północnym Pakistanu prowincja leży najbliżej historycznego Jedwabnego Szlaku. To fakt strategicznego położenia, krzyżowania dróg między Persją, Indiami, Chinami i Tybetem, spowodował, że ludzie z tego zakątka musieli uczyć się języków i religii przybyszów i tak zostało do dziś. Raz to był zaratusztrianizm, raz buddyzm, w końcu islam. Ale co najcenniejsze, to dzięki otoczeniu przez lodowce i najwyższe góry świata języki mające początkowo tylko po kilka-kilkanaście tysięcy mówiących mogły przetrwać do naszych czasów. Ludzie, którzy nimi rozmawiali, znalazłszy sobie azyl w niedostępnym górskim ostępie, utkwili tu jednocześnie jak w pułapce. Nie niepokojeni przez najeźdźców rezygnujących z szaleńczego trudu ich podbicia, żyli w kokonie, podczas gdy przez Azję przetaczał się walec armii Czyngis-chana czy Tamerlana. Trwali jako niezależne byty, a w tym czasie Chińczycy, Rosjanie i Brytyjczycy dzielili Azję Środkową, jak onegdaj Polskę mocarstwa rozbiorowe. Dlatego do dziś w pakistańskim Gilgicie-Baltistanie sąsiadują ze sobą języki indoeuropejskie, birmańsko-tybetańskie i jeden język izolowany – żywa skamielina.
Jedenastotysięczny Karimabad, dla którego używam historycznej nazwy Baltit, stał się na kilka dni moją bazą. Podróż z Europy do Islamabadu, z Rawalpindi do Gilgitu i z Gilgitu do mety mojej wędrówki koniec końców dała mi się we znaki. Niewyspany i rozeźlony na cały świat, nie chciałem już dawać napiwków taksówkarzom ani z nikim rozmawiać, więc dotarcie do samego hostelu słabo pamiętam. Słaniając się na nogach z niewyspania, zdążyłem tylko obojętnie rzucić okiem na gołe ściany mojego pokoju i na chwilę przerazić się zmasakrowanym gniazdkiem elektrycznym. Zasnąłem rzucając się na nieposłane łóżko.
Nic nie zastąpi za to widoków następnego poranka, kiedy to w kwietniowym słońcu zorientowałem się, że z każdej strony otaczają mnie same sześcio- i siedmiotysięczniki. Jakiś młody chłopak podał mi od razu herbatę z mlekiem, gdy zobaczył, że siedzę jak skamieniały w recepcji hostelu, patrząc za okno. Znalazłem się w mieście, które znalazło się na kartach „Podróży po Azji Centralnej” Bronisława Grąbczewskiego. Nie jako przypadkowy przystanek na trasie, ale być może najodważniejszy wyczyn, jakiego dopuścił się ten wspaniały podróżnik. Jego książkę miałem ze sobą. Porównując w niej zdjęcia, jakie wykonał 140 lat temu, z widokiem z tarasu w recepcji, nie widziałem prawie żadnej różnicy.
Grąbczewski został tutaj wysłany niby to z misją badawczą i tak jak miał w zwyczaju, drobiazgowo opisał w „Podróży po Azji Centralnej” florę i faunę każdej przełęczy. Kluczowym okazał się rok 1888, kiedy został tu przyjęty na dworze mira Hunzy i mieszkał dwa tygodnie w jego pałacu. Wtedy to władca ostatniej niezależnej górskiej reduty, będąc przerażony nadciągającymi wojskami brytyjskimi, zaoferował się jako poddany cara rosyjskiego. Smutne w tej całej historii jest to, że opieszałość carskiej administracji, a także własne problemy wewnętrzne spowodowały, że pomoc zbrojna nie nadeszła, bo nie zdążyła.

Jeśli szukać jakichś analogii w naszych stronach, to w tym straceńczym stawianiu oporu i dumie mieszkańców doliny było sporo podobieństw do sytuacji Bułaka-Bałachowicza w 1920 roku na terenach białoruskich. Ów wojskowy, podobnie jak zresztą na Ukrainie Petlura, wierzył w coś, co nie miało szansy powodzenia. Zwietrzył szansę dla swojej antykomunistycznej krucjaty w sojuszu z Piłsudskim. Gdy jednak proklamował w Mozyrzu Republikę Białoruską w 1920 roku, a jeszcze krótko potem kontynuował walkę, było już na to za późno. I tak też spóźniona co najmniej rok-dwa była prośba władcy Hunzy Safdar Ali Chana. Misja Grąbczewskiego była więc dla nich – wojowniczych i dumnych górali, niewykorzystaną szansą, ale dla świata – bezcennym zapisem zastanej rzeczywistości przedkolonialnej. Grąbczewski podarował zresztą petersburskiemu muzeum Kunstkamera 120 eksponatów, jakie przywiózł z Hunzy po powrocie do Rosji.
***
Baltit nie bez kozery porównywany jest często do wysokogórskich siedzib władców Nepalu, Bhutanu czy Tybetu. Położony jest bowiem na stromym zboczu rzeki i ma charakter tarasowy. Zarówno do poziomu zamku, jak i nad nim rozciągają się kolejne poziomy, zasiedlone przez mieszkańców, uprawiających tam swoje poletka pszenicy i jęczmienia. W kwietniu, ze względu na duże nasłonecznienie, w najlepsze rozkwitają wszelkiej maści kwiaty i drzewka owocowe.
Po glinianych dróżkach i murkach znaczących koniec posesji przemykają się ubrani w mundurki uczniowie. Tak jak w całym Pakistanie jest to spadek po brytyjskim modelu jednolitych strojów dla poszczególnych rodzajów szkół.
Starsze babcie chodzą z ogromną ostrożnością, ale są w stanie zadziwić swoją sprawnością we wskoczeniu na kolejny stopień na jakimś wyboju. Podczas swego rekonesansu kilka z nich zaszedłem od tyłu, jak akurat prowadziły ożywioną dyskusję na kamiennej ławce. Niektóre odwróciły wzrok, lekko spłoszone machały ręką, jakby odpędzały muchę. Zagadką pozostaje, czy dlatego, że stało się tak w odruchu islamskiej pobożności, czy raczej typowej dla gór niedostępnej natury kobiet w każdym wieku. Mimo ogromnej odległości między Hunzą a Podlasiem przed oczami stanęły mi wtedy Mieleszki, Ozierany Wielkie, Kaniuki. Zarówno te uśmiechy, pozwalanie albo niepozwalanie na wykonanie zdjęcia, jak i noszone w Hunzy chusty zakrywające włosy, nagle stały się do siebie tak podobne.
Ten pierwszy spacer po Balticie uświadomił mi, że przemożny, nieznośny gorąc południa Pakistanu, przeludnienie miast-potworów Półwyspu Indyjskiego tutaj szczęśliwie nie występują. Baltit jest cichszy nawet niż skrzyżowanie w Bielsku Podlaskim czy Sokółce. Kręcą się po nim czasem pojedynczy turyści ze świata zachodniego, jest też dużo z samego Pakistanu, ale w gruncie rzeczy ma się wrażenie bycia poza szlakiem.
Zwykle niewiele piszę o kuchni, ale w przypadku tego miejsca nie sposób nie wspomnieć, że jest niezwykle ciekawa i różnorodna. Przede wszystkim zaś bardzo odmienna od tego, co jadłem do tej pory w Uzbekistanie, Afganistanie czy ziemi Ujgurów w Chinach.
Hunza jest znana na cały Pakistan i Afganistan jako rezerwuar owoców dla całej okolicy. Tutaj w sezonie drzewa uginają się od moreli, z których robi się pożywną zupę, zagęszczaną mąką albo z dodatkiem drobnych klusek. Przebojem kulinarnym są miękkie placki z dzikim górskim szpinakiem i czosnkiem. Do wszystkiego, do czego tylko można, dodaje się orzechy włoskie.
Cdn.
Mateusz Styrczula
Fot. autor











