Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Analiza

Język, w którym nie zawsze da się mówić

Podlasie na tle polskiej różnorodności językowej

Język może być żywy, choć jego użytkownicy niechętnie nazywają go językiem. Może być dobrze rozumiany, używany w rodzinie, między sąsiadami i znajomymi, może przetrwać dziesięciolecia bez szkoły, podręczników i urzędowego wsparcia – a jednocześnie znikać niemal natychmiast po przekroczeniu granicy wsi, po wejściu do autobusu, pociągu, szkoły czy instytucji w mieście. Można nim mówić swobodnie wśród „swoich”, a zarazem mieć głęboko zakodowane przekonanie, że w pewnych sytuacjach po prostu tak nie wypada.

Ten paradoks jest chyba najważniejszym spostrzeżeniem o Podlasiu w obszernej monografii Różnorodność językowa w Polsce. Tom 1. Wspólnoty posługujące się językami kolateralnymi i ich żywotność etnolingwistyczna, wydanej w 2026 roku przez Instytut Slawistyki PAN pod redakcją prof. Nicole Dołowy i doktora Macieja Mętraka. Książka jest rezultatem kilkuletniego projektu badawczego i badań terenowych prowadzonych w latach 2021–2024. Autorzy porównują pięć regionów: Kaszuby, Mazury, Podhale, Śląsk oraz wschodnią część Podlasia. Badania przeprowadzono w okolicach Hajnówki, Narewki, Czyż, Bielska, Orli, Gródka oraz Siemiatycz. Zebrano ponad 300 ankiet. Badania ilościowe zostały dopełnione badaniami jakościowymi, realizowanymi m.in. poprzez wywiady pogłębione. To właśnie Podlasie jest przypadkiem szczególnym, bo miejscowe wschodniosłowiańskie odmiany językowe pozostają tu w relacji nie tylko z dominującą polszczyzną, lecz również z literackim białoruskim i ukraińskim.

Współautorka książki – prof. Nicole Dołowy podczas IV Festiwalu Gwar Pogranicza „Po swojomu” we wrześniu br. Instytut Gwar Pogranicza (facebook.com)
Współautorka książki – prof. Nicole Dołowy podczas IV Festiwalu Gwar Pogranicza „Po swojomu” we wrześniu br.
Instytut Gwar Pogranicza (facebook.com)

Nie jest to więc kolejna książka próbująca rozstrzygnąć, czy jakaś mowa „naprawdę” jest językiem, dialektem czy gwarą. Socjolingwistów interesuje raczej to, co sprawia, że wspólnota nadal istnieje jako wspólnota językowa: czy dzieci przejmują mowę rodziców i dziadków, jak dobrze ludzie ją znają, gdzie jej używają, co o niej myślą, czy jest dla nich źródłem dumy, wstydu, korzyści albo przykrych doświadczeń, a wreszcie – czy uważają ją za coś własnego i wartościowego. Stąd pojęcie „języka kolateralnego” – odmiany blisko spokrewnionej z językiem posiadającym większy prestiż i ustaloną normę, przez co łatwo sprowadzanej do roli „gwary”, „zepsutego języka” albo mowy odpowiedniej jedynie do nieformalnych sytuacji. Dla polsko-białoruskiego pogranicza to pojęcie okazuje się szczególnie użyteczne. Pozwala bowiem zobaczyć coś, co w tradycyjnej perspektywie narodowej łatwo przeoczyć. W naszych realiach alternatywa „Polak albo Białorusin” nie zawsze wystarcza, a domowa mowa wcale nie musi być gorszą, niepoprawną postacią któregoś z języków literackich.

Nie ranking języków

Jedną z zalet książki jest odmowa stworzenia prostego rankingu: tutaj język „silny”, tam „słaby”. Żywotność etnolingwistyczna jest w niej przedstawiona jako układ wielu naczyń połączonych. Autorzy badają dwa stosunkowo bezpośrednie zjawiska – przekaz międzypokoleniowy oraz deklarowane kompetencje językowe – a następnie jedenaście bardziej złożonych cech, między innymi tożsamość zbiorową, praktyki językowe, stosunek do używania języka publicznie, poczucie jego podporządkowania, emocje, negatywne doświadczenia czy korzyści wynikające ze znajomości lokalnej mowy. Osobno sprawdzają wpływ wieku, miejsca zamieszkania, wykształcenia czy zaangażowania w sprawy regionalne.

To istotne również dla właściwego czytania liczb. Badanie ankietowe nie było reprezentatywnym sondażem wszystkich mieszkańców pięciu regionów. Nie należy więc z procentów wyprowadzać wniosku, że dokładnie taki sam odsetek wszystkich mieszkańców Podlasia, Kaszub czy Śląska mówi w określony sposób. Dane pozwalają natomiast bardzo dobrze zobaczyć wzory i różnice pomiędzy badanymi wspólnotami, zwłaszcza że liczby są konsekwentnie konfrontowane z wywiadami i obserwacjami terenowymi. I właśnie dzięki temu Podlasie przestaje być zbiorem dobrze znanych klisz o „wielokulturowości”. Zamiast pocztówki otrzymujemy obraz społeczności poddanej kilku działającym jednocześnie siłom.

Podlasie: jeszcze język żywy

Najpierw wiadomość dobra: sytuacja miejscowych odmian językowych Podlasia nie przypomina jeszcze losu mazurskiego, gdzie taka ciągłość została w dużej mierze historycznie zerwana. W badaniu Podlasie zajmuje trzecie miejsce pod względem siły przekazu międzypokoleniowego, po Podhalu i Śląsku, wyprzedzając Kaszuby i Mazury. Prawie jedna czwarta ankietowanych na Podlasiu deklarowała, że lokalna mowa była jedynym językiem używanym w pokoleniu ich rodziców i dziadków. U kolejnych 42 procent była obecna w kontaktach z przynajmniej jedną bliską osobą w rodzinie. Oznacza to, że dla znacznej części badanych nie jest ona językiem odzyskiwanym ze słownika czy folklorystycznej rekonstrukcji, ale częścią własnej biografii. 

Widać jednak wyraźną wyrwę. U 19 procent ankietowanych transmisja została przerwana między pokoleniami, a 14 procent w ogóle nie doświadczyło jej w najbliższej rodzinie. Jeszcze wymowniejsze są odpowiedzi osób, które same znały miejscową mowę i mogły przekazać ją dzieciom lub wnukom. Aż 40 procent tego nie zrobiło. Dla porównania przekaz do następnego pokolenia utrzymało w badanej próbie 84 procent użytkowników gwary podhalańskiej i 82 procent śląskiej. Na Podlasiu było to 60 procent, a na Kaszubach 44 procent.

Nie mamy więc jeszcze zaniku swego języka kolateralnego. Ale mamy natomiast coś, co do tego prowadzi – stopniowe wycofywanie go z relacji rodzice–dzieci. Ten mechanizm badacze wielokrotnie odnajdują w opowieściach rodzinnych. Dziadkowie mówią między sobą po swojomu. Rodzice rozumieją wszystko, czasem sami posługują się nim bardzo dobrze, ale do dziecka zwracają się już po polsku. Dziecko wyrasta jako bierny użytkownik. Rozumie mowę starszych, lecz odpowiada po polsku. Niekiedy jako dorosły wraca do tamtego języka, zaczyna używać go z rodzicami albo w kręgu znajomych. Tyle że ciągłość, która kiedyś była oczywista, staje się zależna od świadomej decyzji.

Podlasie zachowuje przy tym bardzo wysokie kompetencje. 70 procent ankietowanych oceniało, że rozumie lokalną mowę bardzo dobrze, dalsze 16 procent – dobrze. Bardzo dobrą umiejętność mówienia deklarowało 54 procent, dobrą kolejne 22 procent. Znacznie gorzej jest z pisaniem, co nie zaskakuje w przypadku odmian funkcjonujących przede wszystkim ustnie i nieposiadających jednej powszechnie zaakceptowanej normy. To ważne rozróżnienie. Problemem Podlasia nie jest jeszcze przede wszystkim brak ludzi, którzy potrafią mówić. Problemem jest to, co ci ludzie robią ze swoją kompetencją.

Język pozostawiony za drzwiami

Pod względem faktycznego używania lokalnej mowy Podlasie ponownie plasuje się wysoko – za Podhalem i Śląskiem, ale przed Kaszubami i zdecydowanie przed Mazurami. Jednak właśnie tutaj zaczyna się najciekawsza część książki. Spośród wszystkich pięciu regionów to na Podlasiu najsilniejsze jest poczucie językowego podporządkowania. Innymi słowy badani stosunkowo często wiedzą, że potrafią mówić po swojomu, ale zarazem bardzo dobrze wiedzą, gdzie tego robić nie wypada. Lokalna mowa ma swoje terytorium społeczne. To dom, rodzina, sąsiedztwo, znajomi, wieś. Dalej użytkownik przechodzi na polski.

Podlasie osiąga też najwyższy spośród badanych regionów poziom niechęci do używania lokalnego języka w przestrzeni publicznej. Szczególnie wyraźna jest różnica pomiędzy wsią i miastem. Można powiedzieć, że granica językowa nie przebiega już jedynie pomiędzy państwami czy narodami. Biegnie przez codzienne życie jednego człowieka. Ten sam użytkownik inaczej mówi na swym podwórku, inaczej po przyjeździe do Białegostoku. Paradoks staje się jeszcze ciekawszy, gdy spojrzymy na deklarowane negatywne doświadczenia. Na Podlasiu ankietowani zgłaszają je rzadziej niż mieszkańcy pozostałych badanych regionów. Gdyby patrzeć tylko na tę liczbę, należałoby uznać sytuację za stosunkowo komfortową.

Autorzy przekonują jednak, że takie wyjaśnienie byłoby zbyt łatwe. Wywiady pełne są pamięci o zawstydzaniu lokalnej mowy, o kojarzeniu jej z wiejskością, gorszym wykształceniem czy niższym statusem. Dochodzi do tego pamięć doświadczeń związanych nie tylko z językiem, ale również z prawosławiem i wschodniosłowiańskim pochodzeniem. Niska liczba deklarowanych aktów dyskryminacji może więc współistnieć z bardzo silnym odruchem unikania sytuacji, w których człowiek w ogóle mógłby narazić się na ocenę. To jeden z najbardziej przenikliwych momentów książki. Jeżeli nauczyliśmy się dostatecznie wcześnie milczeć, rzadziej ktoś musi nas uciszać. Dlatego statystycznie mała liczba przykrych doświadczeń oraz rekordowo silna niechęć do publicznego używania języka wcale nie muszą sobie przeczyć. Mogą być dwiema stronami tego samego procesu przystosowania.

Między polskim, białoruskim i ukraińskim

Na Podlasiu problem jest jeszcze bardziej skomplikowany niż w innych badanych regionach, bo język lokalny nie stoi naprzeciw jednego dominującego standardu. Dla użytkownika kaszubskiego oczywistym językiem państwowym i większościowym jest polski. Podobna podstawowa relacja istnieje na Śląsku czy Podhalu. Na wschodnim Podlasiu hierarchia jest wielopiętrowa. Nad miejscową mową znajduje się polszczyzna, ale własny prestiż posiadają również literacki język białoruski oraz ukraiński. Są językami kultury, edukacji i uznanych mniejszości narodowych, podczas gdy domowe „po swojomu”, „prosta mowa”, „howorka” czy inne lokalne określenia pozostają często czymś bez oficjalnej nazwy. Badacze nazywają to silną ideologią kolateralności – przekonaniem, że miejscowa mowa nie jest pełnoprawnym językiem, lecz jedynie gwarą, niedoskonałą odmianą czegoś większego. Na Podlasiu owo „coś większego” może znaczyć nie tylko język polski, ale – zależnie od miejsca i biografii – również białoruski lub ukraiński.

Właśnie w tym punkcie książka staje się szczególnie ciekawa dla czytelnika z polsko-białoruskiego pogranicza. Zwraca bowiem uwagę na napięcie, którego nie da się opisać prostym przeciwstawieniem polskości i białoruskości. Można być człowiekiem prawosławnym, mówić językiem odziedziczonym po miejscowych dziadkach, identyfikować się z Podlasiem, a jednocześnie nie uważać się jednoznacznie za Białorusina czy Ukraińca. Można też przeciwnie – świadomie przyjąć białoruską albo ukraińską identyfikację narodową. Można wreszcie łączyć te porządki na różne sposoby. Autorka rozdziału poświęconego Podlasiu pokazuje, że religia, język, lokalność i narodowość nie tworzą tu jednego oczywistego pakietu. Książka mówi wręcz o „walce o podlaskie dusze” pomiędzy białoruskimi i ukraińskimi projektami narodowymi oraz o ryzyku, że w tym sporze niewidoczna stanie się sama lokalna wspólnota językowa.

Warto ten argument czytać ostrożnie. Nie chodzi o unieważnienie białoruskiej czy ukraińskiej identyfikacji mieszkańców regionu. Autorka nie ma podstaw, by komuś odbierać prawo do którejkolwiek z nich – i tego nie robi. Proponuje natomiast, aby obok perspektywy narodowej dopuścić perspektywę podlaskocentryczną, potraktować „tutejszość” nie jako niedokończoną świadomość narodową, lecz możliwą tożsamość samą w sobie. To przesunięcie jest ważne. W klasycznej optyce pytamy: „Czy ta gwara jest białoruska, czy ukraińska?” Perspektywa przyjęta w książce pozwala zapytać inaczej: „Co ta mowa znaczy dla ludzi, którzy nią mówią?”.

Szkoła może uczyć języka – i nie uratować mowy dziadków

Szczególnie interesujące są obserwacje dotyczące języków literackich. Białoruski nauczany w szkole może być dla młodego mieszkańca Podlasia językiem wyuczonym, normatywnym, kojarzonym z lekcją, książką i kulturą wysoką, podczas gdy język dziadków pozostaje domowym „po swojomu”. Można więc znać szkolny białoruski, a nie umieć swobodnie rozmawiać miejscową mową. Możliwa jest też sytuacja odwrotna: starszy człowiek znakomicie mówi lokalną odmianą, ale nie posługuje się literackim białoruskim. To bardzo ważne rozpoznanie. Ochrona języka mniejszości narodowej i ochrona miejscowej mowy nie są dokładnie tym samym zadaniem. Mogą się wspierać, lecz jedno nie zastępuje automatycznie drugiego.

Kaszuby dostarczają w książce jeszcze mocniejszego przykładu tej zasady. Kaszubski dysponuje statusem języka regionalnego, jest obecny w edukacji, kulturze i instytucjach. A jednak transmisja domowa słabnie tam wyraźniej niż na Podlasiu. Autorzy tomu podkreślają ten rozdźwięk – oficjalizacja i szkoła mogą niezwykle pomóc językowi, lecz nie są w stanie zastąpić codziennego mówienia do dziecka.

Dla pogranicza białorusko-polskiego jest to wniosek niewygodny, ale potrzebny. Liczba godzin nauczania języka, liczba festiwali czy obecność instytucji mniejszościowych mówi tylko część prawdy o językowej żywotności. Najbardziej rozstrzygające pytanie może brzmieć znacznie prościej: w jakim języku rodzice dziś wieczorem odezwą się do swoich dzieci?

Cztery lustra dla Podlasia

Dopiero porównanie z pozostałymi regionami pokazuje wyraźnie, na czym polega osobliwość Podlasia. Podhale ma to, czego miejscowej mowie Podlasia najbardziej brakuje – silny lokalny prestiż i poczucie oczywistości własnej odrębności. Przekaz międzypokoleniowy jest tam najmocniejszy. Gwara góralska pozostaje ważną częścią wyrazistej tożsamości. Ceną może być większa ekskluzywność – silne przekonanie, że nie każdy ma takie samo prawo do bycia „prawdziwym” użytkownikiem góralszczyzny. Podlasie wypada pod tym względem znacznie bardziej otwarcie.

Śląsk pokazuje inną możliwość: przejście od zawstydzonej lub podporządkowanej mowy do języka będącego przedmiotem świadomego działania, publicznej debaty i oddolnej emancypacji. Ślązacy objęci badaniem wykazują mocną transmisję i silną tożsamość zbiorową, choć zarazem wspólnota pozostaje wewnętrznie zróżnicowana, a wizja języka tworzona przez aktywistów nie zawsze pokrywa się z doświadczeniem wszystkich jego użytkowników. Książka poświęca sporo uwagi właśnie napięciu pomiędzy spontanicznym językiem wspólnotowym a jego instytucjonalizacją.

Kaszuby są z kolei ostrzeżeniem przed utożsamianiem oficjalnego sukcesu z trwałością języka. Można zdobyć uznanie, wejść do szkoły i przestrzeni publicznej, stworzyć literaturę i instytucje, a jednocześnie przegrywać najważniejszą bitwę w kuchni i pokoju dziecięcym. Z punktu widzenia Podlasia to porównanie jest szczególnie znaczące. Miejscowa mowa może być słabiej uznana i skodyfikowana, a mimo to pozostawać bardziej naturalnym środkiem codziennej komunikacji niż język posiadający znacznie mocniejszą pozycję prawną i instytucjonalną.

Wreszcie Mazury. To one pokazują możliwy dalszy etap rozpadu transmisji. Tam na skutek dramatycznych wydarzeń XX wieku, wysiedleń, emigracji i przerwania ciągłości miejscowej społeczności język przestał być normalnym środkiem komunikacji międzypokoleniowej. Pozostają osoby pamiętające jego fragmenty, działacze próbujący go dokumentować i odtwarzać, lecz sytuacja różni się jakościowo od podlaskiej. Na Podlasiu wciąż istnieją społeczności, w których lokalna mowa nie jest rekonstrukcją przeszłości. Jest używana. I właśnie dlatego porównanie z Mazurami powinno wybrzmieć najmocniej. Podlasie nie stoi dziś przed problemem wskrzeszania martwego języka. Stoi przed pytaniem, czy język nadal żywy zostanie przekazany dalej zanim stanie się przede wszystkim wspomnieniem o tym, jak mówili dziadkowie.

Najciekawsza sprzeczność tej książki

W świetle badań można więc zbudować pozornie sprzeczny portret Podlasia. Mamy stosunkowo dobrą znajomość języka. Dość mocne codzienne praktyki. Wciąż działający przekaz rodzinny. Dużą otwartość wspólnoty i brak przekonania, że języka należy strzec przed obcymi. Jednocześnie mamy bardzo silne poczucie jego niższości wobec języków standardowych. Największą wśród pięciu badanych regionów skłonność do wycofywania go z miejsc publicznych. Postępujące gwałtownie słabnięcie transmisji do dzieci. Niewielkie przekonanie, że ze znajomości lokalnej mowy wynikają jakiekolwiek konkretne korzyści. I słabą gotowość do uznania jej za pełnoprawny język, który mógłby istnieć również poza domem i wsią. To prowadzi do wniosku może ważniejszego niż wszystkie procenty: największym zagrożeniem dla języka Podlasia nie musi być dziś brak użytkowników. Może nim być brak społecznego przyzwolenia, aby używać go jako języka pełnego – także w mieście, kulturze współczesnej, mediach, edukacji czy publicznej rozmowie. Języki nie znikają wyłącznie wtedy, gdy ludzie zapominają słowa. Mogą znikać wcześniej – kiedy kolejne pokolenie doskonale je rozumie, lecz automatycznie wybiera inny język w rozmowie z własnym dzieckiem.

„Język podlaski” – opis czy projekt?

W tym miejscu warto zgłosić najważniejsze zastrzeżenie wobec książki, będące zarazem jednym z powodów, dla których jest ona niezwykle ważna. Autorzy świadomie posługują się zbiorczym określeniem „język podlaski”, choć sami pokazują, że nazwa ta ma krótką historię i nie jest szeroko przyjęta przez mieszkańców. Lokalnych nazw jest wiele, podobnie jak samych odmian – północnych, południowych, przejściowych, różnie sytuowanych wobec białoruskiego i ukraińskiego. Niedawna prezentacja książki w Hajnówce jednoznacznie ujawniła emocje oraz sprzeciw wobec używania jednego określenia, tym bardziej jeżeli miałby to być „język podlaski”. To określenie nie jest zatem neutralną etykietą, którą badacze po prostu zastali w terenie. Jest również pewną propozycją spojrzenia. W rozdziale jakościowym widać to bardzo wyraźnie. Prof. Dołowy mówi o potrzebie upodmiotowienia lokalnej mowy i stworzenia przestrzeni dla „Tutejszych”, „Swoich” czy „Podlaszuków”. To badanie świadomie zaangażowane.

Można postawić pytanie, czy pod jedną nazwą nie zostają zbyt łatwo połączone doświadczenia, które część mieszkańców chce opisywać jako białoruskie, inne jako ukraińskie, jeszcze inne po prostu jako miejscowe. Byłoby paradoksem, gdyby w imię sprzeciwu wobec zasady „jeden naród – jeden język” powstała nowa nazwa, która sama zaczęłaby upraszczać rzeczywistość. Ale autorzy są tego niebezpieczeństwa świadomi. Najciekawsze strony książki nie głoszą przecież, że wszyscy mieszkańcy powinni odtąd nazywać swoją mowę podlaską i przyjąć jedną identyfikację. Przeciwnie, pokazują lokalność jako projekt otwarty, który może współistnieć z innymi tożsamościami. To raczej wezwanie do tego, by oprócz języków narodów i państw dostrzec mowę ludzi żyjących pomiędzy nimi. I tutaj książka dotyka istoty pogranicza.

Pogranicze nie jest przecież linią, po której jednej stronie kończy się jeden świat, a po drugiej zaczyna inny. Jest obszarem, na którym kategorie stworzone w centrach – Polak, Białorusin, Ukrainiec, język, dialekt, gwara; większość i mniejszość – nie zawsze przylegają dokładnie do ludzkich biografii. Największą zasługą „Różnorodności językowej w Polsce” jest chyba pokazanie, że nie trzeba tej niejednoznaczności natychmiast usuwać. Można potraktować ją jako wartość poznawczą.

Na Podlasiu miejscowa mowa nie znajduje się bowiem po prostu między językiem polskim a białoruskim. Jest częścią bardziej złożonego świata – rodzinnego, wiejskiego, prawosławnego, polskiego, białoruskiego, ukraińskiego, „tutejszego”. Przy czym żadna z tych kategorii nie musi występować sama. Dlatego po lekturze tej książki pytanie „czy to jest osobny język?” wydaje się mniej intrygujące niż przed lekturą. Znacznie ważniejsze brzmi inaczej: czy za dwadzieścia albo trzydzieści lat będzie jeszcze komu mówić po swojomu – i czy będzie gdzie mówić bez poczucia, że właśnie przełamało się jakieś tabu?

Tomasz Sulima

Nicole Dołowy, Maciej Mętrak (red.), „Różnorodność językowa w Polsce. Tom 1. Wspólnoty posługujące się językami kolateralnymi i ich żywotność etnolingwistyczna”, Instytut Slawistyki Polskiej Akademii Nauk, Warszawa 2026.

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com