– A jakim echem odbijają się wasze protesty co do zaginionych ludzi i przede wszystkim działaczek kobiecych pochodzenia hazarskiego? – pytam.
– Bardzo średnim. U nas zaczyna być trochę tak jak z Ujgurami w Chinach. Wszyscy wiedzą, że istnieją, wszyscy wiedzą, że mają jakiś problem z prześladowaniami ze strony państwa, ale nikomu się nie chce nic z tym zrobić. To nie chodzi tylko o nas. Młode kobiety ogólnie wychodziły na ulice Kabulu cztery lata temu. Nie tylko Hazarki. Przecież przez te dziesięć lat za Karzaja i Ghaniego – za Amerykanów – udało się jednak zbudować wiele szkół. Moje koleżanki po raz pierwszy miały możliwość pobierania nauki oficjalnie, a nie na przykład tak jak moja siostra – przeze mnie. To była wielka… no nie wiem, jak to nazwać… rewolucja!
– No dobrze, ale kto powinien was ratować? Przecież nie Ameryka, która w pośpiechu zabrała co tylko mogła i opuściła was w 2021 r.
– Tutaj mam właśnie największy żal. Może nawet nie tyle do samych Amerykanów, co do tego, że wydawało nam się, że w armii Afganistanu mamy patriotów. A to znaczy ludzi, którzy będą w obronie tego nowego porządku stać. Nigdy nie byliśmy pewni tego cholernego południa i przecież dobrze wiedzieliśmy o tym, że talibowie działają nawet u nas, na wsiach. Mamili biednych pieniędzmi, dżihadem, zemstą. Tym co zwykle.
Farhad maszerując równym tempem, omijając znane na pamięć nierówności poboczy, co jakiś czas przerywał naszą rozmowę, by kogoś pozdrowić. Przykładał rękę do serca pochylając lekko głowę z daleka, bądź serdecznie obejmował. Na ulicach dpotykał mnóstwo jego równolatków. Po zmianie władzy hazarscy mężczyźni nie są już pożądani w armii. Za Amerykanów było w niej ich dużo więcej. Po ulicach snują się więc grupy identycznie ściętych, skośnookich wysokich podrostków z identycznie przyciętymi włosami – nieco bollywódzką, postawioną grzywką – i chińskimi podróbkami markowych dresów na nogach.
Mój przewodnik był ze mna bardzo rozmowny, przy czym rezolutny i bystry.
– No, ale co to jest?! – nie krył swych emocji. – Czy ty słyszałeś o czymś takim? Nosisz mundur własnego państwa i potem przychodzi jakaś banda obdartusów, a ty przechodzisz na ich stronę? Z całą bronią? To już chociaż tę broń by zostawili…
– A co stało się z Hazarami, którzy byli w armii? – pytam.
– My dobrze pamiętaliśmy, co się z nami działo w latach 90., i nie chcieliśmy jeszcze większego prześladowania niż jest teraz. Rozeszliśmy się bronić swoich domów, cóż było robić… Ja tego nie pamiętam, bo urodziłem się już za Amerykanów, ale moi rodzice tak. Chciano nas eksterminować.
– Rozumiem, ale skoro wy to zrobiliście, to czemu odmawiasz prawa do tego samego tym, którzy byli przestraszeni albo bezsilni podobnie jak wy – Tadżykom, Uzbekom?
– Mam za złe to, że nie decydowali o tym głównodowodzący, tylko nasza starszyzna, tak jak zwykle.
Tutaj z irytacją wskazywał na mnie palcem, jakby z wyrzutem, by odwrócić się ostatecznie tyłem i machnąć ręką.
– Czyli może problem nie leży w Amerykanach czy świecie, który was nie ratuje, ale w waszej własnej strukturze społecznej?
– Już ci mówiłem, że gdyby nie dżahil, wszystko byłoby okej. Nie znoszę ich, bo swój styl życia i sunnickie otumanienie chcą narzucać wszystkim wokół. Niech sobie stworzą ten swój wymarzony Pasztunistan, a Hazaradżat zostawią w spokoju.

Warto w tym miejscu wyjaśnić dwa pojęcia kluczowe dla tożsamości i oporu Hazarów. Pierwszym z nich jest nazwa ich ojczyzny – Hazaradżat, która choć niesie ze sobą ładunek emocjonalny, podobny do białoruskiej Baćkauszczyny, to dosłownie oznacza „Ziemię Ludzi
Tysiąca”. Jest to nawiązanie do XIII wieku, gdy przodkowie Hazarów przejęli mongolską organizację wojskową opartą na oddziałach liczących właśnie po tysiąc żołnierzy (w języku perskim hazr oznacza tysiąc).
Drugim ważnym pojęciem – swoją drogą usłyszałem je pierwszy raz – jest dżahil,
mocno pogardliwe określenie talibów, które z Internetu błyskawicznie przeniknęło na hazarską ulicę. Dosłowni słowo to oznacza kogoś niewykształconego, ciemnego. Nawiązuje do epoki przedislamskiego mroku (dżahilijji). Młodzi Hazarowie celowo odzierają nim fundamentalistów z tej religijnej powagi, piętnując ich jako błądzących, prymitywnych ignorantów.
Na mapie Hazaradżat nie istnieje. To mrzonka, podobnie jak póki co białoruska Baćkauszczyna ze snów i dążeń prawdziwych patriotów.

Potem miałem okazję porozmawiać jeszcze ze znajomymi Farhada podczas sutej kolacji w centrum miasta. Jego przyjaciel Amir – kierowca turystycznej Toyoty – nie rozumiał angielskiego. Farhad służył za tłumacza. Amir przejawiał podobną mieszaninę poglądów wzajemnie sprzecznych. Z jednej strony opowiadał się za jednością państwa, z drugiej okazywał niechęć wobec dominującej w nim największej grupy etnicznej.
O ironio, przy kolejnej tyradzie przeciwko władzy – a miałem wrażenie, że moi Hazarowie zupełnie wyzbyli się jakichkolwiek hamulców – w dyskusję włączył się około 50-letni, potężny mężczyzna z siedziska obok. Okazało się, że przez kilka lat służył w administracji amerykańskiej, natomiast w tej chwili jest bezrobotny.
Okazało się, że to etniczny Pasztun. Zrobiło mi się nieswojo ze względu na współtowarzyszy dworujących co i rusz z jego współplemieńców, gdyż barczysty mężczyzna co nieco znał angielski. Uśmiechał się jak mógł najszerzej, eksponując wyjątkowo piękne jak na Afganistan uzębienie. Słysząc angielskie przekleństwa pod adresem talibów, cieszył się jak dziecko. Choć sam nie wiem, może to była reakcja na żarty spożywającej wraz z nim kolację dużej rodziny.
Wskazywał na mnie palcem swoim maluchom, a zwłaszcza czteroletniej córce, której wyprawił tu huczne urodziny. Stąd nie obeszło się bez kawałka tortu i wspólnych zdjęć.
Gryzłem się w język, by zapytać skąd u bezrobotnego takie pieniądze, ale okazało się, że przy pomocy odpowiednio wysokiej łapówki transfer pieniędzy z zagranicy nie jest wcale niemożliwy.
W którymś momencie nie wiedziałem już, czy Farhad wraz z kolegami chcą mnie do czegoś przekonać, czy po prostu samych siebie utwierdzić w swoich poglądach. Ale żalili się kilkukrotnie, że nazywają ich w Afganistanie „Mongołami”.
– Zobacz – zwrócił sie do mnie przewodnik – oni o nas mówią, że my nie jesteśmy stąd, że skądś przyjechaliśmy, ale ja cię zapraszam do Bamianu… Jakie oczy miał Budda?
– No to zależy, gdzie się go przedstawia, ale zazwyczaj…
– Takie jak nasze!
Tu pokazał ręką na swoją twarz, bym sie jej dokładnie przyjrzał. Po chwili przyjął triumfalistyczną postawę.
– No to w końcu kto tutaj do kogo przyjechał i kto jest rzeczywistym gospodarzem? – kontynuował. – Posągi Buddy z Bamianu (w sercu Hazaradżatu) tak im przeszkadzały, że aż wysadzili je w powietrze! Nie dlatego, że były jakimś bałwochwalstwem, ale dlatego że pokazywały, że to Pasztuni są tu gośćmi, a nie my!
Do naszego towarzystwa dołączyła Francuzka Ciji, którą spotkałem po drodze do Wachanu. Wygłodniała dziewczyna rzuciła się na manty. Były to pierogi zazwyczaj pełne mięsa, cebuli i łoju, które podobnie jak tatarskie kołduny do Kruszynian, przynieśli niekochani tu koczownicy z północy. Ciji wybrała jednak wersję wegetariańską – równie wyborną.
Francuzkę interesował zwłaszcza los afgańskich kobiet. Wkupywanie się w ich łaski szło jej całkiem sprawnie już w Badachszanie mimo braku znajomości języka dari. Podobnie w Pamirze.
Zauważyliśmy wraz z Markiem i Janem, jak ją dotykały i pokazywały co robią kobiety kirgiskie.
– Kluczowe są gesty – mówiła nam. – Dogaduję się jakoś z nimi uniwersalnie. Były takie, które szczególnie interesował mój ubiór. Pytały z jakiego materiału zostały uszyte ubrania z Europy, które miałam na sobie. Dlatego w pewnym momencie zaczęłam nosić miejscowe. Wiele dziewczyn chwaliło się znajomością angielskiego i wprost prosiło mnie o pomoc. Materialną. Nawet o wstawiennictwo ambasady Francji. To było dla mnie bardzo trudne…
– Chcesz tu jeszcze kiedyś wrócić? – zapytałem.
– Oczywiście. Na początku myślałam, że będę tylko robić zdjęcia i trzymać się z boku, ale ci ludzie są głodni kontaktu ze światem, a kobiety wyjątkowo. Czasem urywam się przed mężczyznami, idąc choćby z nimi pomilczeć czy poobserwować jak szyją.
W przestronnych wnętrzach, przypominających prędzej komnaty królów niż zwykłą restaurację, stworzyliśmy zatem przez chwilę kolejną enklawę. Tym razem nie wyłącznie dla Hazarów, ale sporego już grona wichrzycieli…

Wieczorne spacery po głównym bazarze kraju spotęgowały tylko moje wrażenie, że nikt i nic, łącznie z samymi talibami, nie jest w stanie zapanować tutaj nad niczym. Na mikroskopijnych stoiskach różny asortyment oferowały setki sprzedawców, a wokół nich ze sprawnością linoskoczków krążyli kupujący. Nie towarzyszyło temu zwolnione tempo polskich bazarów, ale powiew młodości i witalności. Obserwowałem żwawy rytm, mijanie się w biegu, jednoczesne przejeżdżanie przez tłum motocyklistów, klatek, naczep czy przemieszczanie się całych stoisk noszonych na własnym ciele.
Jedyne miejsce, gdzie w tym mieście można pobyć w niemal zupełnej ciszy, to ogród Babura – zdobywcy Indii. Zaniedbywany przez lata nie przystaje do rangi reprezentacyjnego zabytku. Zresztą tak jak nagrobek urodzonego w Ferganie praprawnuka Tamerlana. Dziś to zaledwie miejsce pikników na trawie. O samego Babura biją się zaś Indie, skąd rządził z miasta Agra, Uzbekistan, gdzie się urodził i Kabul, którym rządził dwadzieścia lat.

W pewnym momencie podszedł do nas jeszcze inny przewodnik. Ni to z obowiązku, ni to z chęci zarobku. Chyba po prostu z nudów zainteresował się nielicznymi jak na październik turystami i zaczął opowiadać jaką rolę odegrała w Afganistanie ismaelicka fundacja Aga Chana. Nieco zezując lewym okiem machał zamaszyście rękoma, a Ali tłumaczył jak mógł najwierniej.
Dowiedzieliśmy się, że w 2002 roku Fundacja Aga Chana podpisała porozumienie z rządem i rozpoczęła gigantyczny projekt rewitalizacji ogrodu Babura. Zamysł nie polegał na zbudowaniu nowoczesnego parku rozrywki jak w Emiratach. To miała być ortodoksyjna, historyczna rekonstrukcja. Chodziło o przywrócenie klasycznego układu mongolskiego ogrodu typu Czachar Bach. Skąd wiadomo, jak to wyglądało? Głównym źródłem były spisane w XVI wieku pamiętniki samego cesarza, czyli „Księga Babura” (Baburnama) oraz XIX-wieczne szkice brytyjskich podróżników. Zanim jednak zasadzono choć jedno drzewo, saperzy musieli centymetr po centymetrze rozminować całe jedenaście hektarów.

– Tu dosłownie było pole bitwy – opowiadał przewodnik. – Strach było chodzić. Potem do akcji wkroczyli archeolodzy. Chyba od ciebie – tu wskazał na mnie.
– Z Polski?
– No z Niemiec. Ale czy to nie to samo? – zaśmiał się.
Po kolacji serdecznie pożegnałem się z towarzyszącym mi przez te trzy tygodnie wyprawy Alim. Wkrótce odebrać miał następnych ciekawskich podróży po Afganistanie.
Następnego dnia postanowiłem jeszcze obejrzeć meczet Shah-Do Shamshira (Króla Dwóch Mieczy), nieliczny ślad w mieście z czasu postępowej monarchii afgańskiej. Unikatowy obiekt z 1920 roku znajduje się tuż przy rzece Kabul. Jego architektura wyraźnie nawiązuje do europejskiego neobaroku. To pozostałość po królu Amanullahu. Ten meczet jest żywym dowodem na to, że przez co najmniej kilka momentów swojej historii najnowszej Afganistan był o krok od zwrócenia się na Zachód. W wieku XX – w latach 20.–30., następnie 60.-70., a w XXI w latach 2001–2021. To średnio trzy razy po dwadzieścia lat.
O ile w Białorusi przyłączenie się do wolnego demokratycznego świata zahamowało pokolenie homo sovieticus, to w Afganistanie niemożliwe do przezwyciężenia stały się podziały plemienne, klanowe i rola starszyzny. Dlatego musiało wrócić stare, bo już znane. I nawet gdy całkiem niedawno wydawało się, że droga do innej przyszłości stoi otworem, tak drzwi te znowu się zamknęły. Dla Białorusi w roku 2020, a dla Afganistanu – już po raz kolejny w dziejach – zaledwie rok później. Cdn.
Mateusz Styrczula
Fot. autor











