Trwają mistrzostwa świata w piłce nożnej, więc to dobra okazja przypomnieć, że w Europie Środkowo-Wschodniej trybuna stadionowa już dawno przestała być jedynie tłem dla rywalizacji sportowej. Stała się współczesną instytucją kultury, specyficznym inkubatorem tożsamości i masowym uniwersytetem sprzyjającym budowaniu świadomości narodowej. Kiedyś kształtowało się ją w teatrach, poprzez literaturę, na uczelniach czy w murach świątyń. Dziś dla ogromnych grup społecznych, zwłaszcza młodzieży z prowincji, to właśnie stadion jest głównym miejscem, w którym stykają się z pojęciem ojczyzny w sposób głośny i skrajnie emocjonalny. Ta stadionowa inżynieria społeczna potrafi konsolidować narody tam, gdzie państwo zawiodło, ale może też działać jak bezwzględny asymilacyjny walec.
Najbardziej jaskrawego przykładu dostarcza współczesna historia Ukrainy, a dokładniej jej wschodnich, zrusyfikowanych rubieży. Gdy w 1991 roku odzyskiwała niepodległość, region Donbasu mentalnie wisiał w dziwacznej próżni. Dominował tam język rosyjski i panowała głęboka nostalgia za potęgą ZSRR, a państwo zastąpiła mafia. Co istotne, tamtejsze flagowe kluby piłkarskie – Szachtar Donieck oraz Zoria Ługańsk – miały być w teorii pomnikami tego radzieckiego etosu. Mogły scementować starą, prorosyjską tożsamość od Charkowa po Mariupol, stanowiąc przeciwwagę dla „ukraińskiego” Kijowa czy Lwowa.
Stało się jednak coś, czego ani regionalne elity, ani tym bardziej moskiewscy stratedzy zupełnie nie przewidzieli. Na przełomie lat 90. i dwutysięcznych na trybunach w Doniecku i Ługańsku zaczęło dorastać nowe pokolenie kibiców – ruch ultras. Dla tych młodych chłopaków ujutnyj postsowiecki marazm ich rodziców był zwyczajnie nudny i obciachowy. Przeciwstawieniem radzieckiej spuścizny stał się więc bezkompromisowy, nowoczesny patriotyzm ukraiński. Na sektorze ultrasów Szachtara używanie ukraińskich symboli stało się subkulturowym obowiązkiem. Ci młodzi ludzie, podróżując za klubem i spotykając się z kibicami z Kijowa czy Lwowa, przeszli przyspieszony kurs geografii i jedności narodowej. Egzamin dojrzałości przyszedł w 2014 roku – to właśnie ultrasi ze wschodu jako pierwsi wyszli na ulice Doniecka i Ługańska z flagami Ukrainy, stawiając fizyczny opór prorosyjskim bojówkom, a potem masowo zasilili bataliony ochotnicze jak osławiony „Azow”. Kultura kibicowska zaszczepiła tam nowoczesny naród w najmniej podatnym na to gruncie.
Jeśli przypadek wschodniej Ukrainy pokazuje, jak trybuny potrafią wybudzić tożsamość państwową na zrusyfikowanych gruzach, to również nasze podwórko piłkarskie dostarcza przykładu ciekawej inżynierii. Białostocki stadion Jagiellonii wydaje się na pierwszy rzut oka platformą pojednania. W województwie nadal żywa jest tradycja polskiego patriotyzmu kresowego, stworzona przez szlachtę zagrodową, ale też polskich Tatarów. Żyje tu też rdzenna mniejszość białoruska i prawosławna, dla której pamięć o powojennych pacyfikacjach wsi nakazuje mocno dystansować się od polskich narodowców, organizujących marsze ku czci żołnierzy wyklętych.
Na trybunach przy Słonecznej dochodzi do pozornego zawieszenia broni – chłopaki o białoruskich korzeniach i radykalni polscy nacjonaliści ramię w ramię śpiewają te same przyśpiewki. Skin stoi obok zdeklarowanego lewicowca. Jagiellonia stała się symbolem wspólnej dumy z regionu.
Oczywiście należy się z tego cieszyć, ale ten rzekomy konsensus miał jednak mroczną cenę. Stadion Jagiellonii nie negocjuje tożsamości – on ją bezwzględnie narzuca. W tym mikrokosmosie Podlasie jest definiowane wyłącznie jako prawicowy bastion stojący na straży narodu i wiary katolickiej. Młody człowiek z rodziny białoruskiej, prawosławnej dostaje od stadionu bilet wstępu do lokalnej, silnej, głównie męskiej wspólnoty. Cena jest jednak wysoka – aby zyskać akceptację w „młynie”, musi wykrzykiwać to co wszyscy. W ten sposób chłopak o białoruskich korzeniach zaczyna skandować hasła ku czci Wielkiej Polski, w imię której po wojnie pacyfikowano wsie jego dziadków bądź wcześniej odbierano cerkwie wiernym. To smutny paradoks. Kultura kibicowska stała się jeszcze jednym narzędziem dobrowolnej polonizacji, historycznej amnezji i wyparcia własnej tożsamości w imię uwiarygodnienia siebie w oczach grupy dominującej.
Należy tu wspomnieć o brutalnej wojnie ulicznej kiboli sprzed dwudziestu lat. W Białymstoku doszło wtedy do krwawego pęknięcia wewnątrz ich struktury. Nie był to konflikt ideologiczny, ale bezwzględna, gangstersko-plemienna walka o dominację grup kiboli w mieście. Z jednej strony stała tradycyjna ekipa chuligańska Pretorians z 19-letnim Adrianem R., z drugiej – skrajnie agresywna, zideologizowana frakcja nazi-skinheadów. Wojna pod klubami i o kluby trwała kilka lat, a kulminacja nastąpiła w grudniu 2005 roku, gdy skinheadzi skatowali i zadźgali nożami Adriana przed jego własnym domem. Był jednak jeszcze trzeci gracz – środowiska antyfaszystowskie, sprzeciwiające się wykluczeniom i narracji „jeden kraj – jedna religia – jeden naród”.
W 2006 roku, od razu po morderstwie, jak i dwa lata później podczas dużego jak na Podlasie, bo dwustuosobowego marszu antyfaszystowskiego zorganizowanego przez białostocką Antifę (pod wodzą charyzmatycznego „Soi”), doszło do rzeczy bezprecedensowej. Na czele demonstracji pojawili się pojedynczy ludzie niosący barwy Jagiellonii. Była to desperacka, acz niezwykle inteligentna próba taktycznego przechwycenia stadionowej bazy. Ruch antyfaszystowski spróbował wykorzystać potężną wściekłość młodszych kibiców i osieroconych niedobitków z kręgu Pretorian na terror nazi-skinów. Pokazując barwy klubowe obok symboli wolnościowych, próbowano wbić klin w kibicowskie środowisko i stworzyć fundament pod polskie Sankt Pauli, czy Celtic Glasgow – trybunę o rysie antyrasistowskim, będącą też tarczą dla mniejszości.
Tak wtedy jak i w latach 2004-2016 Antifa i skini regularnie okładali się w stolicy Podlasia. Kijami bejsbolowymi, pałkami teleskopowymi i gazem. Masowy napływ kibiców do struktur antyfaszystów nigdy nie nastąpił z powodów czysto strukturalnych. Antyfaszyści potrafili zmobilizować setki ludzi na głośny, coroczny marsz, stawiając twardy opór i chroniąc chociażby czeczeńskich uchodźców czy białoruskich antyfaszystów ściganych przez Łukaszenkę, ale na samym stadionie ich nie było. Żyli w swojej zamkniętej kulturze bezpieczeństwa. Nazi-skinheadzi natomiast byli na trybunach w każdy weekend. Wykorzystując paraliż Pretorian, wyczyścili stadion z jakichkolwiek głosów sprzeciwu, a Antifa na stadionie się nie pojawiała. Te pozornie niepowiązane ze sobą wydarzenia nie zmieniły nastawienia mniejszości do ich uczestników. Za wyjątkiem co najwyżej kolaborującej z nacjonalistami ekipy od słynnego baneru „Prawosławni Polacy zawsze za Polską” 2019 roku w Warszawie.
Kultura stadionowych skinów przejęła trybuny na dobre, co po latach potwierdziły głośne procesy CBŚ, oskarżające te struktury o handel narkotykami, sutenerstwo i rasistowską przemoc. Groźna alternatywa została na szczęście wyparta
Herby klubu, malowane w zamieszkałych przez prawosławnych i Białorusinów gminach – na przystankach autobusowych, budynkach i ogrodzeniach – są symbolem nie tylko dumy z drużyny piłkarskiej, ale też przejawem postępującej asymilacji, czemu sprzyjała stadionowa machina.
Natomiast problem z chwiejną tożsamością białoruską wśród młodzieży moim zdaniem wynika też z pewnego błędu elit mniejszości, które dostatecznie nie zrozumiały mechanizmów nowoczesnej popkultury. Przez dekady ich największą dumą był kultowy festiwal „Basowiszcza” w Gródku jako miejsce do demonstracji białoruskiego patriotyzmu dla nowego pokolenia. Festiwal miał rys rockowy, punkowy i anarchistyczny – świadomie sytuował się w kontrze do tradycyjnego modelu tożsamości, podlaskiej swojskości, a nawet muzyki elektronicznej.
Przeciętny chłopak z prawosławnej wsi na co dzień nie słuchał jednak zaangażowanego politycznie białoruskiego rocka z lat 90. Ta młodzież słuchała hip-hopu, muzyki klubowej albo disco polo. Estetyka „Basowiszcz” była dla nich zbyt elitarna.
Dzisiejsze próby przełamania tego monopolu pokazują, jak głęboko ten problem tkwi w strukturze społecznej. Projekt Sw@da x Niczos, choć odniósł olbrzymi sukces artystyczny, zdobywając Paszport „Polityki” w 2025 roku i serwując genialny, nowoczesny nurt Podlasie Bounce, w wymiarze społecznym znowu uderza trochę w szklany sufit. Wystarczy pójść na ich koncert na Podlasiu, by zobaczyć, kto tam faktycznie tańczy. Przed sceną można spotkać podstarzałych przedstawicieli subkultury alternatywnej, dziennikarzy o wyraźnie antyultrasowych sympatiach czy raperów starej daty pokroju Łony, którzy od zawsze stali na pozycjach jednoznacznie antynacjonalistycznych.
Jagiellonia to klub, który choć tak jak inne wynajmuje zawodników o różnym kolorze skóry, w swoim masowym przekazie nie promuje i nigdy nie promował idei wieloetnicznego Podlasia, a wspomniany wyżej projekt muzyczny przyszedł o dwadzieścia lat za późno.
Tu ujawnia się kontrast z Górnym Śląskiem. Tam budowanie lokalnej tożsamości poprzez sport było łatwiejsze, ponieważ śląski przemysł zatrzymał ogromną część młodzieży na miejscu, w ich rodzinnych miastach. Kluby takie jak Ruch Chorzów, Górnik Zabrze czy GKS Katowice mogły naturalnie czerpać z osiadłej, lokalnej społeczności. Śląska „godka” stała się tam elementem najwyższej chuligańskiej i ultrasowskiej dumy, dzięki czemu śląskość przetrwała w młodym pokoleniu w formie twardej i atrakcyjnej.

Fot. Mateusz Styrczula
Na Podlasiu oczywiście scenariusz napisała też ekonomia i ogromny drenaż prowincji. Młodzi ludzie z mniejszych ośrodków masowo uciekali za granicę, a ci, którzy zostali w regionie, ściągali za chlebem i pracą do jedynego silnego magnesu – do Białegostoku. Ten gigantyczny napływ prowincji do stolicy województwa sprawił, że integracja z Jagiellonią i jej jednoznacznym polskim narodowym przekazem była procesem całkowicie naturalnym.
W tym samym czasie mniejsze kluby piłkarskie w regionie, które mogłyby teoretycznie stanowić azyl dla lokalności – jak Tur Bielsk Podlaski, Puszcza Hajnówka czy Sokół Sokółka – zostały całkowicie zdominowane i wciągnięte w orbitę wpływów Białegostoku jako satelickie ekipy Jagiellonii.
Wyobraźmy sobie na chwilę, jak inaczej wyglądałoby młode Podlasie, gdyby miało ekipę podobną „Modym Ślonzokom”, jacy jeżdżą dziś z drużynami piłkarskimi po Górnym Śląsku i rozdają dzieciom złoto-niebieskie flagi Górnego Śląska.
Gdyby zamiast zamykać białoruskość w corocznym, niszowym skansenie folkloru i alternatywy, stworzono jeszcze realną alternatywę sportową – choćby jeden silny, niezależny klub regionalny w Bielsku czy Hajnówce, gdzie na trybunach tak jak podczas „Basowiszcz” powiewały biało-czerwono-białe flagi, to losy tamtego pokolenia mogłyby potoczyć się zupełnie inaczej. Taka trybuna mogłaby przechwycić młodzież i dać jej powód do dumy z własnych korzeni, tworząc tamę dla asymilacyjnego walca.
Mateusz Styrczula











