10 kwietnia br. w litewskim Sejmie odbyła się konferencja prasowa dotycząca poszukiwań szczątków wielkiego księcia litewskiego Witolda Wielkiego. Oprócz polityków wzięli w niej udział naukowcy zajmujący się badaniem przeszłości. Wielki książę Witold jest uznawany za najwybitniejszego władcę i twórcę potęgi Wielkiego Księstwa Litewskiego. Ustalenie dokładnego miejsca jego pochówku stało się sprawą wagi państwowej, zwłaszcza że zbliża się sześćsetna rocznica jego śmierci.
Wielki książę Witold zmarł 27 października 1430 roku w Trokach i został pochowany w katedrze wileńskiej, której był fundatorem. Pierwotne umiejscowienia jego grobu w obrębie świątyni jest przedmiotem dyskusji wśród historyków. Z zapisków z XVI i I połowy XVII wieku wynika, że pomnik nagrobny księcia Witolda znajdował się w wyeksponowanym miejscu, przy jednym z ołtarzy. Od czasu najazdu moskiewskiego z lat 1655–1661, który doprowadził katedrę do ruiny, losy książęcego pochówku pozostają nieznane. Jedna z hipotez głosi, że szczątki wielkiego księcia mogły zostać wywiezione tuż przed opanowaniem Wilna przez Moskali. Tak się stało ze zwłokami św. Kazimierza, które trafiły do majątku Sapiehów w Różanach i wróciły z powrotem do Wilna po upływie kilkunastu lat. W XVIII wieku funkcję upamiętniającą księcia Witolda pełnił jego malowany wizerunek opatrzony inskrypcją, który również z biegiem lat gdzieś się zapodział.
W marcu 1930 roku powołano w Wilnie specjalny komitet w celu uczczenia 500. rocznicy zgonu wielkiego księcia Witolda z udziałem wielu znanych mieszkańców, z prezydentem miasta na czele. Działanie tego gremium zakończyło się porażką. Pierwotnie członkowie komitetu planowali wystawić symboliczny książęcy sarkofag wewnątrz katedry. Kapituła wileńska nie wyraziła jednak na to zgody. Postanowiono więc wystawić pomnik wybitnego władcy i ustawić go w rejonie Góry Zamkowej. Powstał projekt monumentu autorstwa Ludomira Sleńdzińskiego. Niebawem pojawił się również drugi projekt sporządzony przez Rafała Jachimowicza (Rapolasa Jakimaviciusa), którego Sleńdziński oskarżył o plagiat. Sprawa trafiła do Sądu Obywatelskiego. Jej groteskowy przebieg stał się świetną pożywką dla wileńskiej prasy. Ostatecznie popiersie księcia Witolda autorstwa Jachimowicza znalazło swoje miejsce w kościele św. Mikołaja, jedynym wileńskim kościele gdzie w okresie międzywojennym głoszono kazania w języku litewskim. Pomnik zaprojektowany przez Sleńdzińskiego nie został ukończony.

alkas.lt
Wiosną 1931 roku Wilno nawiedziła powódź, która nie ominęła też głównego kościoła katolickiego w mieście. Zalana posadzka katedry częściowo się zapadła i odsłoniła wejście do podziemnej krypty. Wywołało to spore poruszenie wśród mieszkańców miasta. Zawiązał się komitet, którego celem było przebadanie odsłoniętych podziemi. W trakcie eksploracji prowadzonej pod kierunkiem Stanisława Lorenzta natrafiono na trzy szkielety, które miały na głowach grobowe korony królewskie. Badacze ogłosili, że są to szczątki króla Aleksandra Jagiellończyka oraz dwóch żon Zygmunta Augusta: Elżbiety Habsburżanki i Barbary Radziwiłłówny. Znaleziono też kości należące do innych, niezidentyfikowanych osób.
Jeszcze podczas badań w 1931 roku pojawiły się pogłoski, że w podziemnej krypcie odkryto również szczątki wielkiego księcia Witolda, ale badacze postanowili nie ujawniać tego faktu opinii publicznej. Zwolennikiem tej spiskowej teorii jest pasjonat litewskiej historii Saulius Poderis, który od lat prowadzi prywatne śledztwo dotyczące przedwojennych badań w katedrze. Uważa on, że odkrycie pochówku księcia Witolda zostało zatajone ze względów politycznych i ujawniono jedynie personalia członków rodziny królewskiej zasiadającej na polskim tronie. W grudniu 2024 roku doszło do ponownego odkrycia grobowych koron i innych przedmiotów związanych z królewskimi pochówkami, które zostały ukryte w podziemiach katedry we wrześniu 1939 roku. Saulius Poderis oskarżył wówczas władze kościelne, że podczas otwarcia skrytki ze skarbem nie dopełnili wymaganych prawem formalności i nie ujawnili też wszystkich przedmiotów które zostały odkryte. W rezultacie Departament Ochrony Dziedzictwa Kulturowego nałożył na Archidiecezję Wileńską karę w wysokości 868 euro. Dodajmy, że sam oskarżający był w przeszłości skazany za przywłaszczenie zabytkowych przedmiotów pochodzących z nielegalnych wykopalisk.

Fot. J. Bułhak (cyfrowe.mnw.art.pl)
Na konferencji prasowej zorganizowanej 10 kwietnia w litewskim Sejmie, Saulius Poderis przedstawił nowe dane dotyczące odkryć w krypcie królewskiej w 1931 roku. Światło dzienne ujrzały nieznane dotychczas fotografie pochodzące z przedwojennych badań w katedrze, które upubliczniło Muzeum Narodowego w Gdańsku. Najbardziej wymowne okazało się zdjęcie przedstawiające szkielety króla Aleksandra , królowej Elżbiety Habsburżanki i królowej Barbary Radziwiłłówny ułożone na stole w porządku anatomicznym w trakcie badań antropologicznych. Towarzyszy im czwarty, zagadkowy szkielet bliżej nieznanej osoby…
Badacze litewscy postanowili podjąć próbę odnalezienia szczątków wielkiego księcia Witolda i zweryfikować hipotezę zakładającą, że cięgle znajdują się one w wileńskiej katedrze. Konieczne jest ponowne dotarcie do pochówków, które zostały odkryte w 1931 roku i przebadanie ich zgodnie z przyjętymi współcześnie standardami. Kluczowe będą badania genetyczne, które wymagają pozyskania próbek ze szczątków krewnych wielkiego księcia Witolda. Został też określony ostateczny termin zakończenia prac – 2030 rok.
Piotr Kisiel











