Penetrując środowisko mniejszości białoruskiej Służba Bezpieczeństwa poszukiwała też informatorów w celu rozpracowywania „białoruskich działaczy nacjonalistycznych z krajów kapitalistycznych”. Jako turyści z Zachodu na Białostocczyznę zaczęli przyjeżdżać coraz częściej. Białoruś sowiecka, skąd przeważnie pochodzili, wciąż była dla nich praktycznie nieosiągalna i budziła strach. Traktowano ich tam bowiem jako kolaborantów z hitlerowskim okupantem. Niektórzy z nich mieli jednak krewnych i znajomych – często jeszcze z działalności białoruskiej w okresie międzywojennym – na Białostocczyźnie. Także na Ziemiach Odzyskanych, dokąd po wojnie się repatriowali. Emigranci białoruscy z Europy Zachodniej i USA czasem korespondowali z nimi, choć ani oni, ani adresaci nie zawsze byli świadomi, że te listy przechodziły przez ręce peerelowskich służb. Bacznie śledziły one także coraz częstsze takie kontakty ze środowiskiem BTSK.
Jednym z namierzonych przez SB emigrantów był Mikoła Pruski z USA (krótka wzmianka o tym znalazła się w czwartym odcinku niniejszego cyklu, opublikowanego w listopadowym numerze z 2024 r.). Miał on rodzinne korzenie koło Stołpców pod Mińskiem. Był już starym kawalerem, skończył czterdzieści lat. Nie mogąc znaleźć kandydatki na żonę w Ameryce, postanowił poszukać takiej na Białostocczyźnie. W tym celu w 1968 r. nawiązał kontakt ze środowiskiem BTSK, a o pomoc zwrócił się do instruktora warszawskiego oddziału organizacji, Wiktora Szweda. Ten zawiózł go do rodzinnej wsi Morze na Hajnowszczyźnie, próbując tam wyswatać mu pannę. Ostatecznie Pruski przyszłą żonę znalazł w Kleszczelach. Była to Wiera M. Załatwienie formalności trwało jednak długo, bo do Ameryki wyjechała dopiero w 1974 r.

Fot. ze zbiorów Białoruskiego Instytutu Nauki i Sztuki (БІНіМ) w Nowym Jorku
Po kilku latach na celowniku SB znalazł się jej brat Mikołaj, który mieszkał w Kleszczelach i pracował w tamtejszym urzędzie gminy jako drogomistrz. Jak wynika z akt sprawy sygn. IPN Bi 009/121, postanowiono go zwerbować jako tajnego współpracownika z myślą o nawiązaniu gry operacyjnej z ośrodkiem nacjonalistycznym „BAZA” w USA. Chodziło o Biełaruska-Amerykanskaje Zadzinoczannie – najstarszą i największą organizację emigracji białoruskiej w USA, powstałą w 1949 r. Aktywnie działał w niej szwagier kandydata na agenta.
Celem pozyskania do współpracy Mikołaja M. było też rozpoznawanie działaczy nacjonalistycznych, którzy przybywają na nasz teren jako turyści oraz przechwytywanie wrogiej nacjonalistycznej literatury.
Zadanie zwerbowania agenta powierzono porucznikowi Zdzisławowi Wasilewskiemu z Białegostoku. Postanowiono wykorzystać fakt, iż Mikołaj M. starał się akurat o wyjazd do USA na zaproszenie siostry ze szwagrem. Bardzo mu na tym zależało, gdyż właśnie budował dom. Wyjazd do Ameryki, choć formalnie w celu odwiedzenia rodziny, dawał możliwość pozostania na dłużej i podjęcia pracy zarobkowej. Z uwagi na ówczesny bardzo wysoki kurs dolara wobec złotówki oznaczało to znaczne korzyści finansowe w krótkim czasie. Z tego powodu na wyjazdy do USA z roku na rok decydowało się coraz więcej Polaków – często już na stałe – mimo że wizę i paszport zagraniczny do krajów kapitalistycznych było uzyskać bardzo trudno.
Wobec Mikołaja M. użyto zatem szantażu. Dano mu do zrozumienia, że gdy odmówi współpracy z SB, paszportu nie dostanie. On również postawił taki warunek. Liczył na to, że pójście na taką współpracę ułatwi mu otrzymanie paszportu.
Zgodnie z procedurą najpierw przeprowadzono rozeznanie. Kandydat na agenta na oficerze wywarł bardzo dobre wrażenie:
(…) Wygląd estetyczny, w rozmowie bardzo przyjemny, bez nałogów. Należy zaznaczyć, ze na bieżąco zorientowany w sytuacji polityczno-gospodarczej kraju jak i za granicą. Pierwsza rozmowa wykazała, że kandydat prezentuje dość wysoki stopień intelektualny. Jest osobnikiem sympatycznym. Do naszej służy ustosunkowany przyjaźnie. W toku rozmowy szczery. (…) Ponadto prezentuje on postawę osobnika zaangażowanego w budowę socjalizmu. Jest w miejscu zamieszkania znany z wielu cennych inicjatyw społecznych.
W notatce wskazano też na operacyjne możliwości kandydata wykonywania planowanych zadań. Liczyło się przede wszystkim, że szwagier Pruski miał do niego duże zaufanie. Również to, że:
(…) Kandydat wywodzi się ze środowiska, które jest obiektem zainteresowania ośrodków nacjonalistycznych. (…) Mąż Wiery Pruskiej jest działaczem ośrodka „BAZA”, który poszukuje kontaktów z naszymi obywatelami. Z inicjatywy M. Pruskiego na nasz teren przyjeżdżało szereg działaczy, którzy byli naszymi figurantami.
Porucznik Wasilewski Mikołaja M. pozyskał do współpracy z SB 30 maja 1980 r. W tym celu specjalnie udał się z Białegostoku do Kleszczel. Rozmowa doszła do skutku na miejscu, choć oficer w przypadku napotkanych trudności przewidywał przeprowadzenie jej w Hajnówce w samochodzie służbowym. W raporcie napisał:
Kandydat wyraził zgodę na współpracę. Ponadto potwierdziłem możliwość realizacji celów, które będą postawione przed tw. w okresie współpracy. Podpisał własnoręcznie zobowiązanie, obierając pseudonim „Mikołaj”.
W zobowiązaniu napisał jeszcze, że w wypadku zezwolenia wyjazdu do USA wyrażam zgodę na udzielenie pomocy organom SB w sprawach, o których była mowa podczas spotkania.
Zostało uzgodnione, że spotkania będą odbywane w hotelu w Bielsku Podlaskim lub Hajnówce. TW „Mikołaj” podał numery telefonu do pracy. Ponadto spotkania miały być wywoływane telegramem o uzgodnionej treści.
Jako warunek współpracy w raporcie wyraźnie wskazano m.in. warunek wyjazdu do USA (który jest i naszym celem).
Czy wyjazd agenta „za kałużę” (jak wówczas powiadano) doszedł do skutku, tego nie wiadomo. Ze skąpych materiałów z zachowanej teczki wynika, że mimo podpisania zobowiązania o współpracy nie została ona w ogóle podjęta. Porucznik Wasilewski spotkał się z nim zaledwie dwa lub trzy razy, a rozmowy dotyczyły głównie starań o paszport na wyjazd do USA.
Na polecenie zwierzchników z Białegostoku w czerwcu 1984 r. rozeznanie kontrolne wobec pozostającego w sieci czynnych agentów TW „Mikołaja” przeprowadził oficer z Hajnówki. W raporcie napisał, że tajny współpracownik nic nie był zorientowany o posiadaniu jakiegokolwiek pseudonimu i odmówił złożenia jakiegokolwiek pisemnego zobowiązania dotyczącego współpracy z SB.
Ostatecznie 21 marca 1985 r. Mikołaj M. został wyeliminowany z sieci tajnych współpracowników z powodu odmowy współpracy.
W tym czasie Służba Bezpieczeństwa nie była już tak represywna wobec nieposłusznych agentów jak na początku lat siedemdziesiątych w przypadku Sokrata Janowicza, którego skazano za to na poniewierkę i gehennę życiową.
U schyłku PRL przypadków odmowy współpracy agenturalnej bez jakichkolwiek konsekwencji było więcej. Jak choćby w przypadku Konstantego J. ps. „Kostek” z Hajnówki (IPN Bi 009/118). Został on pozyskany do współpracy 11 kwietnia 1979 r. Pod lupę SB trafił ze względu na związki z opozycją. Pracował w Hajnowskich Zakładach Przemysłu Drzewnego jako majster, szykował się do przejścia na rentę po urazie ręki. Służby ustaliły, że należy do nielegalnego Społecznego Komitetu Ochrony Osiedli Robotniczych w Hajnówce, wobec którego była prowadzona sprawa o krypt. „Kanał”. Została ona wszczęta w wyniku nasłuchu Radia Wolna Europa. Rozgłośnia poinformowała bowiem o sprzeciwie właścicieli domów robotniczych w Hajnówce wobec planów inwestycyjnych wybudowania w tym miejscu bloków mieszkalnych. Społeczny komitet protestacyjny miał się zawiązać z inicjatywy działacza KSS KOR lub ROPCiO.
Ustalono, że sprowadził go do Hajnówki właśnie Konstanty J., a wcześniej napisał też skargę do władz w Warszawie. Postanowiono go rozpracować jako kandydata na tajnego współpracownika, by donosił o przyjazdach do Hajnówki działaczy opozycyjnych, a także emigrantów białoruskich. Konstanty J. był bowiem związany ze środowiskiem BTSK.
Por. Zdzisław Wasilewski nakłaniając go do współpracy z SB użył pewnie argumentu, iż w razie odmowy kandydat miałby duże kłopoty za związki z opozycją. Rozmowa odbyła się w samochodzie służbowym w ustronnym miejscu poza Hajnówką. Konstanty J. uległ presji i propozycję współpracy przyjął bez zastrzeżeń. Z uwagi na to, że prawą rękę miał w gipsie, poprosił, by zobowiązanie w jego imieniu podpisał funkcjonariusz. Przyjął pseudonim „Kostek”.
Współpraca trwała prawie sześć lat. Mimo podeszłego wieku i pogarszającego się stanu zdrowia jako informator służb był dość aktywny. Odbyto z nim ponad dwadzieścia spotkań, na których ustnie przekazywał informacje w ramach sprawy obiektowej „Narew” (środowiska białoruskiego) i na temat ogólnych nastrojów w społeczeństwie w gorącym okresie I Solidarności i w stanie wojennym.
W charakterystyce TW ps. „Kostek” za okres od sierpnia 1980 r. do 15 marca 1982 r. por. Wasilewski napisał, iż uzyskane od niego informacje (…) wnikliwie oceniają sytuację społeczno-polityczną w środowisku mniejszości narodowej białoruskiej oraz w społeczeństwie w związku z działalnością ekstremalną „Solidarności” i grup antysocjalistycznych.
Wykonywał on takie zadania, jak:
– sygnalizowanie o planach i zamiarach b. działaczy „Solidarności” oraz grup antysocjalistycznych w aktualnej sytuacji społeczno politycznej panującej w kraju,
– sygnalizowanie o faktach kolportażu wrogiej literatury, ulotek bądź napisów (…),
– obserwacja figurantów spraw nowo zakładanych oraz sygnalizowanie o osobach, które są okresowo kontrolowane operacyjne bądź przejawiają skłonności do wrogiego działania,
– kontrola pobytu w środowisku cudzoziemców z krajów kapitalistycznych bądź osób wyjeżdżających na Zachód,
– ujawnianie osób, grup posiadających kontakty rodzinne bądź towarzyskie na linii – Wschód – Zachód celem prowadzenia gier operacyjnych z ośrodkami nacjonalistycznymi,
– kontrola prawidłowości działania terenowych kół BTSK, zabezpieczenie imprez artystycznych i innych organizowanych w terenie przez ZG BTSK,
– ujawnianie nieprawidłowości występujących w gospodarce narodowej i uspołecznionej (spekulacja).
TW „Kostek” za przekazywane informacje pobierał wynagrodzenie. Pieniądze wypłacono mu dwadzieścia razy na łączną kwotę 42 tys. złotych. Wynagrodzenie waloryzowano o wskaźnik inflacji, wynosiło z reguły 20-30 proc. ówczesnych przeciętnych zarobków.
Na koniec postanowiono go przekazać na kontakt pracownikowi Służby Bezpieczeństwa RUSW w Hajnówce. TW „Kostek” nie wyraził na to zgody i odmówił dalszej współpracy. Cały czas mieszkał bowiem w Hajnówce i chciał, żeby tam nikt nie dowiedział się o jego współpracy z SB. Dlatego ostatecznie ją zerwał. Wobec odmowy współpracy 15 lutego 1985 r. został wyeliminowany z siatki tajnych informatorów.
Ostatnią sprawę dotyczącą środowiska białoruskiego białostocka Służba Bezpieczeństwa wszczęła 21 marca 1989 r. Została założona jako obiektowa, a więc szczególnej rangi, w celu rozpracowania przejawiającej wówczas dużą aktywność młodzieży akademickiej. Nadano jej kryptonim „Podlasiacy” (IPN Bi 011/98). W założeniu wzmożoną inwigilacją miały zostać objęte także grupy studentów mniejszości litewskiej i ukraińskiej. Jednak nie było ku temu raczej większej potrzeby. Bowiem materiały z teczki sprawy dotyczą niemal wyłącznie ruchu studentów białoruskich. Czasokres wytworzenia tych dokumentów obejmuje prawie całą dekadę lat osiemdziesiątych, co świadczy o tym, iż młodzi Białorusini pozostawali w tamtym czasie pod bacznym nadzorem aparatu bezpieczeństwa.
Było to bowiem środowisko dość liczne i niezwykle prężne, a zarazem bezkompromisowe. Studenci ci – z uczelni białostockich, warszawskich i innych centrów akademickich w kraju – szczerze i autentycznie wielbili swoją białoruskość, integrowali się, organizując spotkania, imprezy, rajdy. Wydawali też swoje pisma, w tym legendarne „Sustreczy”. Łączył ich dość krytyczny stosunek do konserwatywnego Białoruskiego Towarzystwa Społeczno-Kulturalnego. W maju 1981 r. w Warszawie założyli własną organizację – Białoruskie Zrzeszenie Studentów w Polsce (BAS). Rejestrację uniemożliwił wybuch stanu wojennego. Potem działali w strukturach Zrzeszenia Studentów Polskich, aż w 1988 r. zdołali w końcu zalegalizować BAS.
Odbywało się to na fali przemian społeczno-politycznych w Polsce, które w drugiej połowie dekady nabrały przyśpieszenia. Było to spowodowane głównie pogarszającą się sytuacją ekonomiczną kraju, niezadowoleniem społeczeństwa z rosnących cen i pustoszejących półek sklepowych. Władze PRL zmuszone zostały do dialogu z rosnącą w siłę opozycją.
6 lutego 1989 r. w Warszawie rozpoczęły się obrady Okrągłego Stołu, które w konsekwencji doprowadziły do demontażu systemu komunistycznego w Polsce. Mimo to aparat bezpieczeństwa póki co nie zmieniał ani metod, ani zakresu prowadzonych przez siebie działań. Twardo stał na straży ustroju komunistycznego.
Sprawa obiektowa krypt. „Podlasiacy” została wszczęta w celu sprawdzenia właśnie, czy białoruski ruch studencki nie przejawia wrogiej działalności wobec PRL. SB obawiała się wzmożonej aktywności tej młodzieży w związku z powołaniem Komisji do Współpracy z Mniejszościami Narodowymi Komitetu Obywatelskiego przy Lechu Wałęsie.
Cdn.
Jerzy Chmielewski











