Od połowy 1986 r. Jan Dudzik jako tajny współpracownik ps. „Dąb” już tylko sporadycznie dostarczał Służbie Bezpieczeństwa informacje dotyczące środowiska białoruskiego. Na spotkaniach z oficerem prowadzącym często za to poruszał aktualne tematy polityczne i opowiadał, jak bieżące wydarzenia w kraju i za granicą komentuje się w Biurze Projektów Melioracji Wodnych w Białymstoku, gdzie jako emeryt pracował na pół etatu. Dla SB były to ważne informacje, gdyż na ich podstawie sporządzano raporty o nastrojach społecznych, przekazywane następnie I sekretarzowi Komitetu Wojewódzkiego Polskiej Zjednoczonej Partii Robotniczej lub wprost do centrali w Warszawie. Komunistyczna władza ciągle zmagała się bowiem z kryzysem gospodarczym w kraju, objętym od wybuchu stanu wojennego zagranicznymi sankcjami i ciągle obawiała się ponownego wybuchu protestów społecznych. Towarzysze z gmachu przy ulicy Próchnika, obecnie przy Placu NZS, jak też z ekipy Jaruzelskiego w Warszawie z nadzieją spoglądali na „bratni” Związek Radziecki, gdzie do władzy doszedł młody i energiczny Michaił Gorbaczow. Ogłosił on pierestrojkę (przebudowę) gospodarki i głasnost’ (jawność), czyli poluzowanie swobód obywatelskich w totalitarnym państwie. Nie zdawano jednak wówczas sprawy, że cały blok wschodni podporządkowany Moskwie już za kilka lat runie, a potem rozpadnie się i sam Związek Radziecki.
Tymczasem 22 października 1986 r. TW „Dąb” donosił, jak w jego miejscu pracy wśród pracowników administracji rozgorzała dyskusja na temat zapowiedzianego spotkania Gorbaczowa z prezydentem USA Ronaldem Reaganem w Waszyngtonie:
(…) Jak zwykle, gdy chodzi o sprawy polityczne, zdania były podzielone. Jedni twierdzili, że na spotkaniu zapadną ważne decyzje w kierunku rozbrojenia. M. Gorbaczow na pewno chce rozbrojenia (…), inna sprawa, czy Reagan również chce rozbrojenia i nie będzie wynajdywać coraz to nowych kontrargumentów, aby do tego nie dopuścić. Drudzy natomiast twierdzą, że R. Reagan nawet pod naciskiem opinii swego społeczeństwa jak również pod naciskiem opinii światowej nie pójdzie na żadne ustępstwa i wtedy może nie dojść do porozumienia. Jednak wszyscy są zgodni co do tego, że podczas spotkania muszą zapaść konkretne decyzje.
16 grudnia 1986 r. agent z kolei poinformował o odczuciach swych współpracowników po obejrzeniu w telewizji wystąpienia premiera Zbigniewa Messnera podczas obchodów Dnia Górnika w Zabrzu. Kapitan Sakowski w sporządzonej notatce podkreślił długopisem, iż:
(…) Z przemówienia premiera niemal wszyscy dyskutujący wyciągnęli następujący wniosek: w najbliższym czasie nastąpi podwyżka cen na wszystkie artykuły (jedni mówią, że już od 1 stycznia 1987 r., inni, że nastąpi to później). Wniosek ten wyciągnięto na podstawie wypowiedzi Messnera, że od nowego roku tylko niektóre kopalnie (stare) będą dotowane przez Państwo. Pozostałe, z nowoczesnym parkiem maszynowym, przejdą na własny rozrachunek. W związku z tym uważa się, że wzrosną ceny na węgiel, a co za tym idzie nastąpi reakcja łańcuchowa tzn. wzrosną ceny na wszystkie produkty pochodne mające związek z tym surowcem.
Dudzik w tym okresie rzadko natomiast informował o nastrojach w środowisku białoruskim. Co prawda oficer prowadzący nieprzerwanie dawał mu takie zadanie, lecz agent tłumaczył się, że już nie jest zaangażowany w działalności mniejszości białoruskiej. Mimo to czasem przekazywał na ten temat informacje, zasłyszane od znajomych. Ze sporządzanych przez Sakowskiego notatek wynika, że SB bacznie się przyglądała sytuacji w redakcji „Niwy” w związku ze zbliżającym się odejściem na emeryturę redaktora naczelnego Jerzego Wołkowyckiego, który na tym stanowisku pracował od początku istnienia tygodnika, założonego na początku 1956 r. Po trzydziestu latach przyszedł czas na zmianę. W ówczesnych realiach o obsadzie takich stanowisk decydowali towarzysze z KW PZPR. TW „Dąb” donosił, iż o posadę nowego naczelnego „Niwy” starały się trzy osoby. Trwało to aż półtora roku.
Już 5 czerwca 1986 r. agent poinformował:
(…) Redaktor naczelny „Niwy” J. Wołkowycki odchodzi w bieżącym roku na emeryturę (rentę) ze względu na stan zdrowia. Na jego miejsce najbardziej zabiega M. Chmielewski. W związku z tym w rozmowach z innymi często „obmawia” M. Hajduka, który również jest brany pod uwagę na to stanowisko. Mimo wszystko najwięcej szans daje się M. Hajdukowi, który ma większe przebicie w KW PZPR.

Fot. z archiwum „Niwy”
Powyższą informację Dudzik uzyskał od emerytowanego funkcjonariusza więziennictwa A. Karpiuka. Po ośmiu miesiącach, na początku lutego 1987 r., agent przypadkiem spotkał dziennikarza „Niwy” Wiktora Rudczyka, którego wypytał o to, kiedy Wołkowycki odejdzie na emeryturę i kto ma być jego następcą. Kapitan Sakowski zanotował:
(…) J. Wołkowycki na emeryturę odchodzi w kwietniu br. (na początku). Swoje odejście uzależniał od otrzymania podwyżki pensji, którą otrzymał pod koniec ub. roku lub na początku bieżącego. Na miejsce J. Wołkowyckiego ma awansować Mikołaj Hajduk, który już w tej chwili, mimo że nie zapadły jeszcze decyzje, czuje się naczelnym.
Z wypowiedzi Rudczyka agent wywnioskował, że z awansu Hajduka nie jest on zadowolony, a na stanowisku redaktora naczelnego najchętniej widziałby… siebie.
Po miesiącu „Dąb” przekazał więcej informacji na ten temat:
Ostatnio w redakcji „Niwy” mówi się dużo na temat obsadzenia stanowiska redaktora naczelnego (dotychczasowy naczelny red. J. Wołkowycki odchodzi na emeryturę w kwietniu br.). Obecnie etatowym zastępcą redaktora naczelnego jest Mikołaj Hajduk. Etat ten celowo stworzono dla niego, aby po odejściu J. Wołkowyckiego mógł awansować. Po typowaniu Mikołaja Hajduka na zastępcę z perspektywą awansu na naczelnego nikt nie wnosił żadnych uwag czy zastrzeżeń łącznie I sekretarzem POP w „Niwie”, którą to funkcję sprawuje Wiktor Rudczyk. W tej chwili właśnie W. Rudczyk ma najwięcej zastrzeżeń co do kandydatury M. Hajduka. Podobno był nawet w tej sprawie w KW PZPR, gdzie zgłosił nowego kandydata. Bliższych danych na ten temat nie znam jednak. Wydaje się, że na miejscu naczelnego W. Rudczyk najchętniej widziałby siebie, ponieważ on właśnie najwięcej „rozrabia”. Drugim problemem jest również sprawa dot. obsadzenia stanowiska zastępcy red. naczelnego.
Wołkowycki z przejściem na emeryturę jednak zwlekał. 26 maja 1987 r. „Dąb” informował:
Mimo zapowiedzi i deklaracji o odejściu na emeryturę jak dotąd J. Wołkowycki nie zamierza odejść. Mówiono podobno, że znowu były w redakcji „Niwy” podwyżki i dlatego J. Wołkowyckiemu nie jest na rękę odejście. Taka „huśtawka” do zespołu redakcyjnego wprowadza tylko ferment, ponieważ każdy liczy na jakiś awans. Najbardziej niezadowolony z tego stanu rzeczy jest obecny zastępca redaktora naczelnego – Mikolaj Hajduk i Wiktor Rudczyk sekretarz POP przy „Niwie”, który liczy na stanowisko zastępcy naczelnego. Jak wiadomo o awansach będzie decydował Komitet Wojewódzki, ale już teraz W. Rudczyk „nachodzi” kierownictwo ZG BTSK, gdzie stara się o wyrobienie sobie dobrej opinii. Ponieważ tyg. „Niwa” jest organem prasowym BTSK, ze względów nawet formalnych KW PZPR powinien zwrócić się do Zarządu Głównego o wytypowanie i zaopiniowanie kandydatów na naczelnego i jego zastępcę.
Informacje o tych zawirowaniach w redakcji „Niwy” trafiały do odpowiednich komórek białostockiej Służby Bezpieczeństwa, były przekazywane do Wydziału V Departamentu III, zajmującego się inwigilacją sfery kulturalno-naukowej. Dołączano je także do prowadzonych spraw obiektowych, przede wszystkim o kryptonimie „Narew”.
Jerzy Wołkowycki ostatecznie przeszedł na emeryturę dopiero z końcem 1987 r. Wybór jego następcy kierownictwo BTSK konsultowało z zespołem redakcyjnym. Kandydatura Mikołaja Hajduka nie uzyskała jego poparcia. Na to stanowisko wytypowano zatem Witalisa Łubę, sekretarza ZG BTSK. W Komitecie Wojewódzkim PZPR jego kandydaturę zaakceptowano. Mikołaj Hajduk zachował stanowisko zastępcy. Zabiegał o nie także Wiktor Rudczyk, który starał się również o pracę w roli redaktora cotygodniowego Magazynu Białoruskiego w białostockiej rozgłośni Polskiego Radia. Audycje te przygotowywał i prowadził już wcześniej. W tej roli zastąpił go absolwent filologii białoruskiej Uniwersytetu Warszawskiego Władysław Prochowicz. Rudczyk opowiadał Dudzikowi o zamiarze jego rezygnacji, wobec czego chętnie by poszedł na jego miejsce nawet na pół etatu. Twierdzi, że potrafi to robić i na pewno lepiej niż Prochowicz. W czasie kiedy on redagował Magazyn było więcej słuchaczy.
W donosach z ostatnich miesięcy współpracy Dudzika z SB pojawia się też sprawa budowy Muzeum Białoruskiego w Hajnówce. 4 września 1986 r. „Dąb” informował:
(…) Według słów K. Mojsieni – wiceprzewodniczącego Zarządu Głównego BTSK we wrześniu br. ruszą prace przy budowie Muzeum Białoruskiego w Hajnówce. Jest to któryś z rzędu termin rozpoczęcia prac. Dlatego też część działaczy Towarzystwa nie wierzy w podawany przez Mojsienię termin, tym bardziej, że nie zostały zebrane środki takie jak planowano. Akcja dobrowolnych składek jak dotąd nie spełniła oczekiwań. K. Mojsienia, A. Barszczewski jak i inni działacze twierdzą, że wpływy pieniężne na konto Społecznego Komitetu Budowy Muzeum wzrosną, jak ludzie zobaczą, że budowę rozpoczęto. Dotychczas zebrano 7 mln zł i ponad 2 tys. dolarów.
W tej informacji poruszona została jeszcze kwestia honorariów dla autorów piszących książki po białorusku, a należących do Związku Literatów Polskich. Według słów Dudzika Mojsienia użalał się na dotychczasową praktykę, że jeśli pisarz białoruski wydał książkę w języku polskim, to otrzymywał honorarium, a jeśli po białorusku, to nie otrzymywał nic.
W jednym z donosów agent poinformował z kolei o artykule w „Gazecie Współczesnej” o dwujęzycznych, polskich i czeskich, nazwach ulic i urzędów na Zaolziu. W środowisku białoruskim wywołało to sporo dyskusji i komentarzy:
(…) W rozmowach podkreśla się, że Czesi są bardziej liberalni w tym względzie niż Polacy. Znamiennym jest przede wszystkim to, że na Zaolziu zamieszkuje tylko 70 tys. Polaków, na Białostocczyźnie 3 razy więcej Białorusinów, a władze polskie nie mogą zdobyć się na gest w kierunku białoruskiej mniejszości.
Jednego razu, we wrześniu 1986 r., Dudzik zadenuncjował niedawnego wiceprezydenta Białegostoku Witalisa Sadowskiego. Doniósł, że został on przyjęty do organizacji kombatanckiej na podstawie sfałszowanych dokumentów. Kapitan Sakowski zanotował:
(…) Na podstawie fałszywego oświadczenia (oświadczeń), potwierdzonego przez Urząd Miasta i Gminy w Bielsku Podlaskim został przyjęty do ZBoWiD-u. Były przewodniczący miejskiego oddziału ZBoWiD w Białymstoku – Przekop podpowiedział Sadowskiemu jakiej treści oświadczenia ma przedstawić komisji dokonującej przyjęć w szeregi ZBoWiD. W Sadowski w zamian za to miał rzekomo załatwić telefon Przekopowi i dla ZBoWiD-u.
Przynależność do Związku Bojowników o Wolność i Demokrację (ZBoWiD) w czasach PRL dawała członkom szereg różnych przywilejów, jak zasiłki specjalne, dodatek do emerytury, zniżki na zakup leków, dostęp do deficytowych towarów, a także pierwszeństwo w uzyskaniu przydziału na mieszkanie czy telefon. Dlatego środowisko kombatanckie pozostawało pod baczną kontrolą Służby Bezpieczeństwa. Informację dotyczącą Sadowskiego dołączono do prowadzonej wówczas sprawy obiektowej krypt. „Wictus”, która najwidoczniej dotyczyła nadużyć w kierownictwie ZBoWiD-u.
W latach 1986–1987 Jan Dudzik dwukrotnie przeszedł zawał serca i chorował na zwyrodnienie kręgosłupa, co utrudniało mu poruszanie się. Zły stan zdrowia agenta nie pozwalał już na wykorzystywanie go do zadań w takim zakresie jak poprzednio. Ze względu na choroby nie utrzymywał też kontaktów z BTSK, wobec czego zaniechano używania go do inwigilacji tego środowiska.
We wrześniu 1987 r. przekwalifikowano go z tajnego współpracownika na źródło sygnalne, a 26 lipca 1988 r. został wyrejestrowany. Miał wówczas 67 lat. Ze Służbą Bezpieczeństwa współpracował od 1968 r. Wielokrotnie był za to wynagradzany pieniężnie. Zmarł w połowie lat dziewięćdziesiątych. Został pochowany na cmentarzu prawosławnym przy ulicy Wysockiego w Białymstoku.
Cdn.
Jerzy Chmielewski











