
IPN Bi 009/285
U schyłku PRL, od połowy lat osiemdziesiątych, Służba Bezpieczeństwa działała już coraz bardziej niemrawo. Wobec poluzowania przez ekipę generała Wojciech Jaruzelskiego rygorów życia w kraju zaprzestano brutalnych nieraz metod inwigilacji społeczeństwa. Mimo to spółdzielnia przy Sienkiewicza w Białymstoku z podległymi komórkami rejonowymi w województwie nadal stała bezwzględnie na straży ustroju socjalistycznego. Prowadzono dotychczasowe i wszczynano kolejne sprawy operacyjne oraz rekrutowano nowych tajnych współpracowników.
W tym czasie rozpracowywaniem środowiska białoruskiego przez Wydział III Komendy Wojewódzkiej Milicji Obywatelskiej w Białymstoku zajmował się głównie kapitan Piotr Sakowski. Urodzony w 1944 r. pochodził z prawosławnej rodziny ze wsi Litwinowicze w gminie Nurzec-Stacja. W kartotece służbowej figurował także z cerkiewnymi imionami jako Gałaktion / Gałaktjon / Gałakcjon. Dowodził grupą operacyjno-dochodzeniową, w skład której wchodził m.in. kapitan Zdzisław Wasilewski. Urodził się on w 1940 r. w Białymstoku w rodzinie katolickiej. Jego żona pochodziła ze wsi Waliły pod Gródkiem i miała krewnych prawosławnych. On sam deklarował się jako „bezwyznaniowy”.
Mimo prywatnych więzów ze środowiskiem białoruskim, ci oficerowie traktowali je bez żadnych sentymentów, zwalczając w nim „nacjonalistyczne nastroje”. Przy pomocy tajnych współpracowników nadzorowali nade wszystko Białoruskie Towarzystwo Społeczno-Kulturalne i redakcję „Niwy”. Środowisko to było inwigilowane w ramach prowadzonej przez całą dekadę lat osiemdziesiątych sprawy obiektowej „Narew”. Jej teczka jednak się nie zachowała. Szczątkowe informacje można znaleźć tylko w innych materiałach. Przede wszystkim w teczkach personalnych tajnych współpracowników, zwerbowanych ze względu na potrzebę zapewnienia dopływu informacji w sprawie obiektowej „Narew” w celu ujawnienia i rozpracowywania ewentualnych zagrożeń w środowisku białoruskiej mniejszości narodowej.
Siatka tych informatorów nie była duża. SB swych agentów miała przede wszystkim wśród szeregowych członków Zarządu Głównego BTSK, liczącego wówczas czterdzieści pięć osób. Na zjeździe organizacji w maju 1984 r. do tego gremium wszedł m.in. Eugeniusz W., inspektor w Urzędzie Gminy w Narewce. Po dwóch latach zainteresowała się nim SB. Na tajnego współpracownika został zarekomendowany przez ppor. Jana Sapieżyńskiego z Hajnówki. W celu dokonania werbunku osobiście do Narewki pofatygował się z Białegostoku kpt. Jerzy Szematowicz. Miał ze sobą zatwierdzony przez zwierzchnika kwestionariusz kandydata. Napisano w nim:
(…) Jest członkiem ZG BTSK, zatem uczestniczy we wszystkich inicjatywach podejmowanych przez organ reprezentujący białoruską mniejszość narodową. Cechy charakteru (duży zasób wiedzy ogólnej, łatwość nawiązywania kontaktów i wypowiadania myśli) oraz fakt, że jest inspektorem w Narewce, gdzie skupia się białoruska mniejszość narodowa predysponują w/w do realizacji naszych zadań w tym środowisku. Prezentuje właściwy stosunek do aktualnej rzeczywistości w Polsce. Jest pozytywnie ustosunkowany do organów SB, rozumie potrzebę ich istnienia.
Po rozmowie werbunkowej, która odbyła się 19 września 1986 r. w Urzędzie Gminy w Narewce kapitan Szematowicz zaprotokołował fakt pozyskania do współpracy Eugeniusza W. Kandydat własnoręcznie napisał stosowne oświadczenia i wybrał dla siebie pseudonim „Gienek”. Został zwerbowany na zasadzie współodpowiedzialności obywatelskiej.
Z materiałów z jego teczki (sygn. IPN Bi 009/220) wynika, że Eugeniusz W. współpracę z SB podjął w dobrej wierze. Liczył bowiem na to, że będzie to z korzyścią dla BTSK i społeczności białoruskiej. Już na rozmowie pozyskaniowej zasygnalizował niezrealizowanie przez władze ważnych dla mniejszości postulatów. Chodziło zwłaszcza o dezyderat do Jana Dobraczyńskiego, przewodniczącego Rady Krajowej PRON (Patriotycznego Ruchu Odrodzenia Narodowego), by polscy Białorusini mieli swoją reprezentację w Sejmie PRL. Tymczasem rekomendowanych przez ZG BTSK przedstawicieli na listach wyborczych nie umieszczono.
TW „Gienek” użalał się też na zaniedbania w zakresie budownictwa szkół z białoruskim językiem nauczania. Narzekał jeszcze na ruch amatorski, który w naszym województwie w ogóle jest słabo rozwinięty, zatem w białoruskich środowiskach również.
Jak się okazało, z informatora z Narewki SB pożytku miała niewiele. Współpraca z nim trwała zaledwie niecały rok. W tym czasie przekazał tylko dwie informacje dotyczące problemów środowiska białoruskiego, wyrażając własne odczucia i spostrzeżenia. Pierwsza pochodziła z rozmowy werbunkowej, druga ze spotkania dwa miesiące później, w której zaznaczył:
(…) Na podstawie mojej dotychczasowej działalności w Zarządzie Głównym BTSK nie wiem, by osoby związane z BTSK utrzymywały kontakty z Zachodem. Ze względu na odległość siedziby ZG BTSK od mego miejsca zamieszkania mam sporadyczne tylko kontakty. Niemniej jednak wiem, że różne środowiska w BTSK mają różne problemy np. literaci. W osobie S. Janowicza prezentują dążenia nacjonalistyczne, natomiast większość działaczy BTSK chce rozwijać Towarzystwo w płaszczyźnie kulturalno-oświatowej. S. Janowicza bliżej nie znam i nie utrzymuję z nim kontaktu. Czasami widuję go na posiedzeniach Zarządu Głównego BTSK.
Wiem, że grupa literacka „Białowieża” przejawia pewną aktywność na terenie Hajnówki. Moim zdaniem są to zdrowe zapędy rozwoju środowiska wyłącznie pod względem kulturalnym. Negatywnego podtekstu politycznego nie zauważyłem.
Od stycznia 1987 r. TW „Gienek” ze względu na chorobę żony wycofał się z działalności w ZG BTSK, chociaż oficjalnie rezygnacji nie złożył. 11 maja Szematowicz sporządził charakterystykę agenta, w której na koniec napisał:
(…) Aktualnie zajął się wyłącznie pracą zawodową oraz wypełnianiem obowiązków rodzinnych (chora żona) i nie jest zorientowany w poczynaniach Towarzystwa. Z tych powodów tw „Gienek” zwrócił się do mnie z prośbą, by nasze kontakty ograniczyć do płaszczyzny koleżeńskiej, gdyż nie ma możliwości realizacji naszych potrzeb. W związku z tym wnioskuję o wyeliminowanie go z sieci tajnych współpracowników ze względu na brak możliwości operacyjnych. Kontakt koleżeński będzie nadal utrzymywany.
TW „Gienek” jeszcze tego samego dnia został wyeliminowany z sieci tajnych współpracowników z powodu wyczerpania możliwości.
Na początku 1985 r. po ponad rocznej przerwie spowodowanej problemami zdrowotnymi współpracę z SB wznowił TW „Dąb” (Jan Dudzik). Był agentem z bardzo długim stażem. Z SB współpracował od 1968 r. Do jesieni 1983 r. systematycznie – niemalże co miesiąc, a nawet częściej – donosił na swych współpracowników z białostockiego Biura Projektów Wodnych Melioracji oraz informował o sytuacji i nastrojach w BTSK. Teraz był już emerytem, ale na pół etatu nadal pracował w macierzystym zakładzie pracy.
Pierwszy jego donos po wznowieniu współpracy został odnotowany 11 lutego 1985 r. „Dąb” denuncjował w nim wiceprzewodniczącego BTSK Konstantego Mojsienię:
(…) Przebywa często poza BTSK pozorując załatwianie różnych spraw, a faktycznie to chodzi mu o otrzymanie mieszkania w Białymstoku. Przy każdej okazji niedwuznacznie daje do zrozumienia, że władze polityczno-administracyjne województwa celowo robią różne trudności, aby hamować działalność BTSK. (…) Poza tym „rozłożenie” pracy BTSK wynika z dużego zaangażowania się K. Mojsieni w organizację białoruskiego muzeum w Hajnówce. Powstał Społeczny Komitet Budowy Muzeum, którego został przewodniczącym. Budownictwo jest jedyną płaszczyzną działania, gdzie K. Mojsienia najlepiej czuje się i może wykazać się.
Agent ustosunkował się również do postulatu działaczy BTSK odnośnie reprezentacji Białorusinów w Sejmie:
(…) Każdy trzeźwo myślący wie, że Państwo nie może pozwolić na oficjalną reprezentację mniejszości narodowych w Sejmie. Można powiedzieć, że temat ten nie jest popularny w białoruskiej mniejszości narodowej (generalnie).
Pod tym stwierdzeniem kpt. Sakowski zaznaczył, że Tw „Dąb” aktualnie nie jest zaangażowany w działalność BTSK, wiadomości dot. środowiska białoruskiego posiada od znajomych, z którymi utrzymuje kontakty towarzyskie.
Dudzik skomentował także bieżącą sytuację w kraju, informując jak społeczeństwo reaguje na ciągłe podwyżki cen artykułów żywnościowych. Przekonywał, że powinno to przebiegać bardziej łagodnie:
(…) Wszelkie podwyżki winne być (jeśli już muszą) częstsze, ale mniej odczuwalne dla społeczeństwa.
Następne spotkanie Sakowski zaplanował na 7 marca, ale doszło do niego dopiero 25 kwietnia. „Dąb” poinformował na nim o przygotowaniach w swym zakładzie pracy do pochodu pierwszomajowego, w którym miało wziąć udział około czterdziestu osób – przede wszystkim członkowie Partii i związkowcy nowych związków. Nie są znane żadne fakty związane z przygotowywaniem bojkotu obchodów Święta Pracy, wrogich haseł, kontrpochodów itp.
Druga informacja dotyczyła zaproszenia Sokrata Janowicza do Warszawy, by w Klubie Inteligencji Białoruskiej wygłosił odczyt na temat prawosławia w Polsce. Ze względu na nieznajomość tej problematyki S. Janowicz odmówił, ale jednocześnie polecił Antoniego Mironowicza. A. Mironowicz w KIK-u w Warszawie miał wygłosić referat „Prawosławie polskie dziś i jego przyszłość”.
Agent poinformował również, że przypadkowo spotkał Mojsienię, który powiedział mu, że prowadzone są starania o utworzenie w Filii UW w Białymstoku Instytutu Białoruskiego. Inicjatywa utworzenia Instytutu wyszła prawdopodobnie od kogoś z Warszawy.
Z rocznej charakterystyki informatora, sporządzonej w styczniu 1987 r., wynika, że w 1986 r. odbyto z nim aż 28 spotkań, czyli po 2-3 w miesiącu. Informacje przekazywał wyłącznie ustnie. Dotyczyły one nastrojów społeczeństwa, nieprawidłowości występujących w jego miejscu pracy. TW „Dąb” w tym okresie praktycznie zaprzestał natomiast przekazywania informacji, dotyczących środowiska białoruskiego. Kapitan Sakowski napisał:
(…) Do realizacji zadań w stosunku do mniejszości białoruskiej emocjonalnie nie angażuje się. Wynika to m.in. z tego, że działalność BTS-K jak i problemy związane z tym zagadnieniem są mu mało znane.
Niemniej, gdy Dudzik przypadkowo spotykał na ulicy znajomych z kręgów białoruskich, wypytywał ich, co aktualnie w tym środowisku się dzieje. Tak było na początku marca 1986 r. Wówczas przypadkiem spotkał on Sokrata Janowicza. To, co od niego usłyszał, natychmiast przekazał swemu oficerowi prowadzącemu. Na podstawie relacji agenta kpt. Sakowski sporządził informację operacyjną. Jej treść dotyczyła przebiegu niedawnych obchodów jubileuszy 30-lecia powstania BTSK i tygodnika „Niwa”. Z tej okazji zorganizowano sesję popularno-naukową.
(…) S. Janowicz opowiadał, że podczas trwania sesji doszło do większej „awantury” na tle referatu Jerzego Turonka n/t szkolnictwa i nauczania języka białoruskiego. Po odczytaniu tego referatu, nie zawierającego zresztą żadnych wrogich treści, obecny na sesji „towarzysz” z KC ostro replikował wykład J. Turonka. Gardłował, że Białorusini nigdy nie mieli tak dobrze jak teraz w Polsce Ludowej. Nawet za okupacji niemieckiej, gdy Białorusini współpracowali z Niemcami. I to właśnie stwierdzenie wywołało „burzę”. Najbardziej ostro przeciwstawił się Teodor Golonko z Warszawy, który zapowiedział, że napisze do KC skargę na tego „towarzysza”, że nie wyobraża, aby tak wysokiej rangi funkcjonariusz Partii mógł powiedzieć, że Białorusini generalnie współpracowali z okupantem.
Należy tu przypomnieć, że TW „Dąb” podczas okupacji służył w Białymstoku w formacji hitlerowskiej i nosił mundur niemiecki. Wykorzystano to, by w 1968 r. nakłonić go do współpracy ze Służbą Bezpieczeństwa.
Sakowski wiadomość o szykowanej skardze na „towarzysza z KC” zbagatelizował. Być może zrobił to celowo, by tamten nie miał kłopotów. W notatce napisał, że uzyskana od Dudzika informacja nie przedstawia większej wartości operacyjnej. Uzasadniał to tym, że osobiście był obecny na sesji i dyskusję po referacie Turonka odebrał inaczej. (…) S. Janowicz, relacjonując jej przebieg dla tw, przesadził używając słów „awantura”, „burza”.
W jednej z kolejnych notatek z teczki pracy Dudzika mowa jest jeszcze o jednej prowadzonej wówczas przez SB sprawie, dotyczącej środowiska białoruskiego. Miała kryptonim „Aktyw”, a jej figurantami byli m.in. Michał Chmielewski, Jan Zieniuk i Teodor Chlabicz. Materiały tej sprawy jednak się nie zachowały. Podobnie, jak o kryptonimie „Festiwal”, dotyczącej organizowanego w Hajnówce festiwalu muzyki cerkiewnej. W teczce pracy TW „Dęba” znajduje się notatka, sporządzona 20 maja 1986 r., w której jest mowa o aresztowaniu przez milicję inicjatora i głównego organizatora tej imprezy, dyrektora Hajnowskiego Domu Kultury „Górnik” Mikołaja Buszki. Do zatrzymania doszło w maju tuż przed kolejną edycją festiwalu. Buszkę aresztowano pod zarzutem nieuprawnionego pobierania kartek żywnościowych ze względu na posiadane gospodarstwo rolne. Zostało ono wprawdzie notarialnie przepisane na siostrę, ale milicja uważała, że nadal je uprawiał. TW „Dąb” donosił:
(…) Niektórzy uważają, że milicja postąpiła zbyt pochopnie, nie sprawdzając faktów do końca. (…) Zatrzymanie M. Buszko w czasie bezpośrednio przed Festiwalem Muzyki Cerkiewnej, którego jest on organizatorem, uważa się za błąd taktyczny milicji, ponieważ powszechnie mówi się, że działanie milicji w tym czasie było celowe, aby storpedować Festiwal.
Mikołaj Buszko po nocy spędzonej w areszcie i złożeniu zeznań został zwolniony.
Cdn.
Jerzy Chmielewski











