Czas jednak nie gonił. Ali i Madi spotykali znajomych, więc miałem go dla siebie, by pić litry zielonej herbaty na zmianę z herbatą z mlekiem i gapić się na targowisko. Towarzyszył mi mentalny bezruch – wręcz stupor, w jaki zdarza mi się wpadać coraz częściej na wyprawach do Azji Centralnej. Co ciekawe winne takim nawykom jest Podlasie. Nauczyłem się tego w Sakach, Parcewie, Ozieranach, Krynkach i teraz po prostu zamieniam ławeczkę przed domem na zakurzony murek z gliny. Istota zjawiska pozostaje ta sama. Życie w swych powtarzalnych czynnościach, gestach, mimice i odruchach. Obserwacja ludzkich twarzy fascynowała mnie do tego stopnia, że niekiedy prosiłem o pozowanie, co robię niezmiernie rzadko. Pozował skośnooki Hazar z szyickiej wioski, rodowity Iszkoszimiec o blond włosach i Tadżyk z Baharak w turbanie.

Iszkoszimcy zaś to znowu kategoria nie tyle etniczna, co językowa. Warto ich casus zaznaczyć, bo przypominał mi samotną wyspę językową na Polesiu – wieś Lelikowo, a i niektóre wsie polskiego Podlasia. Istniejącego jedynie w wersji ustnej języka, czy też gwary (nie ma tu zgodności lingwistów) używają tylko mieszkańcy tej dużej wsi. Miejscowość leży w połowie w Tadżykistanie, a po drugiej stronie rzeki Piandż już w Afganistanie. Łączy je pamirska kultura materialna i niematerialna oraz religia, ale mentalnie wciąż głębszy i głębszy jest podział między Iszkoszimem poradzieckim, a afgańskim.
Podczas gdy Iszkoszimcy z północy doświadczyli wszystkich plusów i minusów władzy radzieckiej, to część afgańska żyje nieco biedniej i nie cieszy się bynajmniej z obecności opętanych jedyną słuszną interpretacją koranu talibów. Ten kilkutysięczny ludek jest projekcją tego, jak chciała przedstawić władza radziecka i peerelowska przedwojenny los chłopa białoruskiego. Porzucając wielkie narracje Iszkoszimcy wciąż klepią biedę po obu stronach granicy.
Ostatnie prześladowania Wachów w niepodległym od 1991 roku autorytarnym Tadżykistanie przeniosły się na ich współbraci, ku którym zmierzałem. Są prześladowani nie ze względów religijnych, ale przez fakt, że długo byli niezależni w swych poglądach na świat. Otwierali kraj na współpracę transgraniczną w ramach organizacji pozarządowych i w takich działaniach zaczęli przewyższać szefa państwa. Niezależność od nieznoszącego sprzeciwu lokalnego dyktatora Emomali Rachmona skończyła się zabójstwami w 2022 r. i znikaniem bez śladu wielu ludzi.
Łukaszenkowskie standardy, jakie stosuje wobec opozycji Rachmon, to owoc tej samej sowieckiej szkoły. Nawet jeśli nie angażujesz się otwarcie w wojnę wobec władzy, to sam fakt, że miejscowa ludność za bardzo się jednoczy i – o zgrozo – poszukuje kontaktu z krajanami za granicą to już za dużo. Tak jak dla Łukaszenki niekorzystnym było, by Białorusini z Białorusi wiedzieli jak żyje się ich braciom z Polski, tak i Rachmon posłał na granicę wiernych mu żołdaków z innych części kraju i poucinał coraz lepsze relacje z Wachami z Afganistanu i Pakistanu. Jeśli ktoś pokojowo protestował, to kończył w najlepszym razie za granicą.
Gdy pytałem Alego o tę niekończącą się smutę i rozłąkę ludów Pamiru, spuszczał po swojemu głowę jak skarcone dziecko. Mając ledwie 160 cm i drapiąc się po łysiejącej głowie stanowił przez moment personifikację losu prostego człowieka. Na co dzień okazujący dużą pewność siebie i roześmiany, kurczył się wobec podobnych pytań. Ta maniera powtarzała się potem w samym Korytarzu Wachańskim wielokrotnie, gdy rozmawialiśmy o jego rodzinnym Wachanie: „No co my możemy?”, „Tak to już jest.”, „Taki los” itp.

Pytałem go też o wpływy talibów w regionie przed rokiem 2021. Ali mówił o „braciach” z Baharak, jacy od lat siali postrach również w Badachszanie. Pochodzili ze skoligaconych rodów, a ich braterstwo wynikało raczej z braterstwa broni i obranej drogi życiowej. Gdy talibowie zakorzenili się m.in. dzięki tej dwójce w sąsiedniej prowincji Tachar, Ali omal nie przypłacił spotkania z nimi życiem. Zatrzymano go w 2013 roku na założonej przez Amonadina Mansura blokadzie drogowej. Dokładniej mówiąc to Ali spowodował małą kraksę. Toyota, jaką podróżował, poślizgnęła się na lodzie i zjechała ze wzniesienia prosto na samochód talibów.
Już wtedy watażka miał opinię bezwzględnego. Aktywnych oponentów wobec ruchu talibów likwidował, a nie chodzących na czas do meczetów zaganiał kijami. Aliego uratowało wtedy to, że podróżował z Niemcem, a talibowie po interwencji USA obawiali się gniewu Zachodu bardziej niż ognia. Amonadin puścił go wolno, ale gdy w 2021 r. wraz z kompanami wchodził do Badachszanu, doznał dzięki wizycie jego ludzi uszczerbku mienia. W ferworze niszczenia co zachodnie uderzyli oni w biura ismaelickiej fundacji Aga Chana w Fajzabadzie i zniszczyli m.in. jego komputer. Wyjątkowo pechowo znajdował się wtedy w stolicy prowincji celem naprawy. Ali stracił nie tylko własne archiwa, ale i część prac poświęconych językowi wachańskiemu (był współuczestnikiem badań).
O ile więc sunnicką – zachodnią – część Badachszanu zamieszkuje ludność po trosze przychylna, a po trosze bojąca się Amonadina, jaki dosłużył się wysokiej posady w Kabulu, to wschód talibów całym sercem go nienawidzi. Nienawidzi na tyle, że w domu gościnnym w Iszkoszim na ścianie wisi portret byłego lidera opozycji wobec talibów – Tadżyka Burhanuddina Rabbaniego.
Czy właściciela guesthouse’u chroni immunitet związany z częstymi wizytami przyjezdnych, czy po prostu władza talibów jest w Iszkoszim na tyle słaba, tego nie zdążyłem niestety ustalić. Ruszyliśmy w drogę, a po godzinie wjechaliśmy do Korytarza Wachańskiego.

Kolejny odcinek drogi nie był długi. Ledwie 110 km z miasteczka Iszkoszim do Kala-i-Pandża. Cały czas na wschód. Na mapie to skok, ale niekoniecznie po afgańskich drogach. Coraz gorszych i wymagających ryzykownych mijanek z innymi jej użytkownikami. W tumanach kurzu, od jakiego zasłanialiśmy się okularami, niewidzialna ręka wcisnęła nas do czegoś na kształt ogromnej rynny.
Z wielkiego kraju, którego południowe rubieże były jeszcze wczoraj setki kilometrów od naszej Toyoty, raptem perspektywę zawęziła naturalna zapora wodna z jednej, a zbocza Hindukuszu z drugiej strony. Wielki kraj skurczył się do szerokości 15-25 km.
Jechaliśmy wzdłuż rzeki Piandż. Poziom wody w niej nawet jak na październik był bardzo niski. Na drugim brzegu rozciągał się już Tadżykistan. Witały nas stamtąd pozdrowienia cyrylicą. Ogromne bukwy z białego kamienia skierowano w sumie nie wiadomo do kogo, bo znajomość cyrylicy w Afganistanie jest znikoma. Napisy na zboczach Pamiru górowały nad szpalerem drzew, posadzonych tam chyba tylko po to, by nie korciło miejscowych Wachów zaglądać do kuzynów z byłego ZSRR.
To nic nowego. Białorusinów z Podlasia oddziela od Republiki Białoruś także ściana lasu. Podobnie jest na granicy z Litwą. Naturalne masywy leśne uzupełniono nowymi nasadzeniami, bo Sowieci, a teraz kontynuują to ich mentalni spadkobiercy we władzach w Mińsku, w ten sposób przerwali ciągłość etniczną i kulturową rozdzielonego granicą narodu, walcząc nawet z otwartą przestrzenią.
Skoro po wojnie pół wsi Tokary, która pozostała po białoruskiej stronie, przeniesiono dwa kilometry od granicy, to czym było posadzenie kilku tysięcy drzew? Szczelnie zasłonięto nimi też pas graniczny w powiecie. sokólskim, a zwłaszcza hajnowskim. Po to, by nie było żadnej więzi, nawet w psychicznym odczuciu, z kadłubowym skrawkiem ziem etnicznych Białorusinów jaki został po polskiej stronie, który zwłaszcza po 2020 roku dla reżimu w Mińsku stał się wrogi. Azyl znaleźli tu bowiem uchodźcy polityczni.

Na tej zasadzie również obecna tadżycka władza lęka się nie tylko talibów, ale i Wachów z Afganistanu. Bo wie, że w Azji pamiętać o przodkach i krewnych sprzed kilkunastu generacji znaczy to samo, co uświadamiać absurd granicy na rzece Piandż. A czego oczy nie widzą, tego sercu nie żal. Po to właśnie drzewa. Casus Podlasia i Polesia tylko, że jeszcze bardziej pogmatwany.
Po drugiej stronie drogi, która stała się naszą busolą, leżały zaś wioski przyklejone do zboczy Hindukuszu i gór, których szczytami biegnie granica z Pakistanem. Tam w dolinach Czipursan i Misgar mieszka ten sam naród, co po obu stronach Piandż. Ta świadomość potęgowała wrażenie irracjonaliści tego, co się tu dzieje.
Wjechaliśmy do Wachanu, dawnego księstwa (miratu) zamieszkanego przez słabo znany, niewielki irański naród. Nagle zniknął gwar targowisk i gwar w ogóle. W długim aż na 350 km Korytarzu Wachańskim mieszka dziś góra 25 000 osób. Oprócz Wachów jeszcze garstka Kirgizów, jacy w dzisiejszym Afganistanie znaleźli się podobnie, jak przypominający potomków Aleksandra Wielkiego sąsiedzi – czystym przypadkiem.
Sto trzydzieści lat temu przy podziale ziem Azji Centralnej między Brytyjczyków, Rosjan i Cesarstwo Chin ten kawałek Wachanu przypadł „Afganowi”. Dlaczego? Ano po to, by istniał naturalny bufor pomiędzy imperiami. Petersburg i Londyn tym samym chcieli zakończyć trwające zwłaszcza w latach 1885-1891 przepychanki, wzajemne wrogie gesty i tym samym oddalić ryzyko wojny na pełną skalę.
Takim sposobem od końca XIX wieku Wachowie znaleźli się w czterech organizmach politycznych – Rosji carskiej, Cesarstwie Chin, Emiracie Afganistanu i Indiach Brytyjskich. Bez pytania władców zlikwidowanego państewka i bez pytania mieszkańców podzielono niemal wszystkie rodziny. Surowe warunki nie stanowiły wszak dla zahartowanych górali przeszkód. Rzeka Piandż ich do końca nie podzieliła. A to dzięki wielu drewnianym mostom, które choć chybotliwe, były opisywane np. przez podróżnika Bronisława Grąbczewskiego jako bardzo wytrzymałe. Górale spokojnie przekraczali też pamirskie i hindukuskie przełęcze, a za Marco Polo prężnie działała tu odnoga Jedwabnego Szlaku. To wszystko przepadło ponad ich głowami.
Jadąc z bądź co bądź wachańskim przewodnikie, poczułem, że od wjazdu do Wachanu emanuje od niego inna aura. Dziecięca radość z zawitania do domu była tak oczywista, że mnie samego przyprawiła o ekscytację. Internet i sieć telefoniczna zanikły całkowicie, ale Ali powtarzał, że dla niego jest to stan normalny i dziwił się po co nam właściwie Internet w Wachanie?

Nie jest jednak prawdą, że go do nowoczesności nie ciągnęło. Słyszałem z przedniego siedzenia jak w pełnym skupieniu puszczał ściągnięte wcześniej na swój telefon filmy. Leciała też tadżycka muzyka, którą na cały głos puszczał przez głośniki Toyoty.
Po upiornie zimnej nocy w Kala-i-Pandża pomachaliśmy ostatni raz Tadżykistanowi na pożegnanie. Odbiliśmy od linii rzeki Piandż i skręciliśmy na południowy-wschód. Od tego momentu co rusz trafiały się nie mające końca przerwy i powitania krewnych czy znajomych. W Wachanie jest tylko ta jedna, jedyna trasa, więc rytualne uprzejmości były nie do obejścia. Nie tylko geografia, ale tutejsza kultura osobista o tym decydowały. Poza tym – po co się śpieszyć? Droga raz była tak wąziutka, że ledwie mieścił się w niej nasz samochód, raz zamieniała się w niestabilne, piaszczyste dno wyschniętego bagna.
Ali jechał przekazać trzy worki z jedzeniem swojej rodzinie z wioski Kret. Ponieważ leży ona po drugiej stronie rzeki Wachan, więc przy okazji zobaczyłem też, jak porządny most ufundowała mieszkańcom poprzednia władza. Oczywiście z potężnym wsparciem fundacji Aga Chana. Bez ismaelickiej zasady pomocy wzajemnej ciężko byłoby tu wyżyć.
Kala-i-Pandża oznacza po wachańsku tyle co pięć fortec (umocnień). Nad wioską, jaka dawniej była stolicą Księstwa Wachanu, faktycznie coś góruje. Niestety to, co zostało z mającej cztery baszty i środkową – najwyższą wieżę – twierdzy, to ruina. Głównie walające się na wzgórzu cegły i parę kikutów wysokich ścian. To mocno kontrastuje z leżącą na przeciwległym brzegu rzeki zaratusztriańską twierdzą Jamczun (już na terenie Tadżykistanu), której zarysy i komnaty są do dziś wyraźnie widoczne.
Pytałem o powody takiego stanu rzeczy i nikt nie chciał mi powiedzieć wprost, ale najpewniej był to po prostu atrakcyjny budulec. Kawałek po kawałku opuszczony obiekt walił się, a wraz z jego dawnymi włodarzami znikały skrupuły, by podbierać co z niego zostało do swoich domów.
Jamczun też nie jest kompletne. Czemu niszczało? Najpierw budowle straciły na znaczeniu po upadku jedwabnego szlaku w XV-XVI wieku, a pod koniec XIX-tego przypadł on Rosji, a Kala-i-Pandża Afganistanowi. To miało kolejne konsekwencje.
Cdn.
Mateusz Styrczula
Fot. autor











