Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Kaliś pisali...

Pra paŭsiudnuju biełaruskaść na Sakolščynie

Sakolščyna na mapie z pacz. XX st.
Sakolščyna na mapie z pacz. XX st.

100 lat temu w „Biełaruskaj Krynicy” ukazał się artykuł Dominika Aniśko „Biełaruskaść u Sakolščynie”. Autor urodził się 7 stycznia 1888 r. w Słojnikach pod Sokółką. Ukończył szkołę w Janowszczyźnie, a następnie w Sokółce. W latach 1907-1909 odbywał służbę wojskową w 102 Pułku Piechoty w Grodnie. W czasie I wojny światowej był powołany do armii rosyjskiej, a w wojnie polsko-bolszewickiej był w wojsku polskim. W 1923 r. przeszedł do rezerwy. Pisał głównie na tematy religijne do gazet białoruskich: „Biełarus”, „Krynica”, „Biełaruskaja Krynica”, „Chryścijanskaja Dumka”. W 1939 r. był zmobilizowany do armii, trafił do Kozielska, skąd do Grazowca, a następnie do armii gen. Władysława Andersa. W 1947 r. osiadł w Domu Białoruskim w Londynie, gdzie zmarł 28 grudnia 1971 r. Zebrał „Našy prykazki z pad Sakołki”, których rękopis znajduje się w Dziale Rękopisów Centralnej Naukowej Biblioteki im. Jakuba Kołasa Narodowej Akademii Nauk Białorusi w Mińsku.

Helena Głogowska

Biełaruskaść u Sakolščynie.

  1. Ludnaść. II. Nacyjanalnaja świedamaść. III. Mowa: a) Adnosiny da swajej mowy. b) Polskija słowy. c) Biełaruskija asobnaści. IV. Pieśni. 

Ludnaść Sakolskaha pawietu, heta, – jak wiedama, ludnaść biełaruskaja.

Nacyjanalnaja świedamaść u tutejšych biełarusaŭ raźwita wielmi słaba; im dawoli terminaŭ: „polski”, „ruski”; „polskimi” nazywajuć katalikoŭ, „ruskimi” – prawasłaŭnych. Naša niaświedamaść nacyjanalnaja j daje powad druhim dumać ab tym, ci my jość, ci nas niama. Ale znachodziacca siud-tut i ŭ nas świadomyja biełarusy, jak z pamiž intelihiencyi, tak i z prostaha narodu.

Mowu swaju, jak i usiudy nazywajuć „prostaju”.

Tut u nas, najčaściej u Sakołcy, a nawat časam i pa wioskach, možna zaŭwažyć takuju prajawu, što baćki haworać pamiž saboju pa biełarusku, a da dzieciaci pa polsku. I mnie ŭ adnej siamji zdaryłasia bačyć hetki abrazok. Kali dzicia začało pramaŭlać pa biełarusku, to maci na jaho swaryłasia, haworačy: „ty hetak nie hawary pa prostu, hetak brydka, i jak pojdzieš da škołki, to z ciabie buduć śmiajacca”.

Časam iznoŭ zdarycca, što jaki palak z hłybokaj Polščy, pačuŭšy, jak tutejšyja ludzi jdučy da kościoła haworać pa biełarusku, dziwicca j biaz nijakaj złoje myśli pytajecca: „jak to wy rozmawiacie?” A jany zastydajucca, spuściać wočy, jak-by ich zławili na jakim prastupku j adkažuć: „što-ž, kali my ciomnyja!”

Nu, sapraŭdy, jak wy sabie chočacie! Ale kali wy čaławiek praŭdziwy, kali wy majecie zdarowy rassudak – to wy pryznajecie, što stałasia niešta praciŭnaje pryrodzie; što dziakujučy ŭsialakim nieadpawiednym warunkam , stałasia niešta nienarmalnaje ŭ paniaćci našaha narodu, stałasia niejkaje skryŭleńnie jaho natury. Kali wy chryścijanin świadomy, to wy musicie pryznać, što robicca niešta praciŭnaje etyce chryścijanskaj. Kali serca naša nie zakamianieła, to hetyja dwa abrazki, jakija ja adsłaniŭ pierad wami parušać waša serca i wy pryznajecie, što robicca kryŭda čaławieku biez nijakaj pryčyny. Čaławiek astajecca winawatym u tym, u čym jon nie zawiniŭsia; čaławiek winawaty i ciarpić za toje, što jon urodžany biełarusam, a nie jakoj inšaj narodnaści!?

Z hetych tolki dwóch prykładaŭ my bačym, kolki adnaka-ž ludzi znosiać niezasłužanaha bolu, kolki ciarpieńnia, jakoha mahło-b nia być. I heta robicca nia tolki ŭ nas, ale i ŭsiudy, dzie narod nia maje nacyjnalanaj świedamaści.

A za heta niezasłužanaje ciarpieńnie chtości musić paniaści adkaznaść. Adkaznaść za ciarpieńnia, za kryŭdu danaha narodu paniasie kožny toj, chto choča trymać jaho ŭ nacyjanalnaj niaświedamaści; chto pieraškadžaje takomu narodu da paznańnia swajho nacyjanalnaha „ja”. Bo kožny toj praz heta hrašyć proci miłaści bliźniaha, a pačatkam hetaha hrechu jość zajzdraść i prahawitaść.

A ciapier wy, bratki, maje darahija, wiedajecie, što narod naš nia jość jakimści praklatym narodam i mowa naša  biełaruskaja nia jość horšaja ad jakojści inšaje mowy; i ŭstydacca swaje mowy nam niama čaho, bo jana jość takaja samaja dobraja, jak i kožnaja inšaja; a dla nas jana najlepšaja, bo jana naša rodnaja j my jaje lubić pawinny! Hetaju mowaju hawaryli našy pradziady, dziady i baćki j my sami ŭ dziacinstwie hetaju mowaju začali wyhawarywać pieršyja slowy. Praz pamiać tady – na swaich baćkoŭ, katoryja hetaju mowaju ŭmirajučy raźwitywalisia z nami, šanujma našu mowu biełaruskuju!

Praŭda, dobra ŭmieć pa polsku, nawat i treba, ale kali ty, bratka moj, nawučyšsia pa polsku, to heta nia značyć, što maješ pahardžać swaim! Moža tabie zdajecca, što ŭsia wučonaść i intelihiencyja znachodzicca ŭ tym, kab umieć hawaryć pa polsku?! O!… Nie! Možna być wučonym, nie wyrakajučysia ni swajej mowy, ni narodnaści. Možna być intelihientam i hawaryć pa biełarusku.

Heta takija rečy, ab jakich nia warta było-b i hawaryć. Ale što-ž, treba, bo tut idzieć ab praŭdu!

I tak my bačyli ŭ jakich dziŭnych, nienarmalnych adnosinach znachodziacca našy niekatoryja biełarusy da swajej mowy; kažu niekatoryja, bo znachodziacca i tut u nas, nawat z pamiž saŭsim nieświadomych, što haworać: jak-by tam nia było, ale pa swojmu najlepiej”.

Što da samaj mowy, to tut u Sakołcy i kala Sakołki, praz nia tak dalokaje susiedztwaz polskaju ludnaściu, jość u ahulnym užyćci takija polskija słowy, jak „teraz”, „kiedy”, i inš. Pomniu, jak daŭniej i tut starejšyja ludzi hawaryli – „ciapier”, „kali”. Hetyja słowy siańnia možna tut, kala Sakolki, pačuć jašče tolki ad ludziej starych i to wielmi redka. Bolš čystaja biełaruskaja mowa ŭ pałudniowaj i ŭschodniaj čaści pawietu. Za toje ŭ zachodniaj – napr. kala Čarnaŭsi ŭ našych biełarusaŭ u užyćciu polskaje „co”.

Aproč hetaha jość tut i swaje biełaruskija asobnaści. Padaju tut bolš wyraznyja. Pradusim tut niama taho wialikaha akannia, jakoje dajecca zaŭwažyć u centralnaj Biełarusi. Tak imiony mužčynskaha rodu majuć akančatak na „o”, napr. u takich słowach, jak: baćko, dziadźko, Michałko, Staśko i inš.; imiony nijakaha rodu, napr.: woko, sieno, carstwo. Tak sama majuć akančatak na „o” i prymiety ŭ skłonie rodnym mužčynskaha i nijakaha rodu, napr.: biełaruskaho, dobraho i inš.; čysły paradkawyja, napr.: pieršaho, treciaho i inš.; zajmieńnia, napr.: hetaho, nijakaho i inš. Jašče dziejasłowy ŭ liku množnym zahadnaha ładu ŭ pieršaj asobie; napr.: trymajmo, nie zwažajmo i inš.

Imiony liku množnaha majuć akančatak na „e”, kali na kancy słowa prypadaje nacisk, napr.: stałe, brate, łastaŭkie i inš.

Imiony i prymiety žanockaha rodu ŭ skłonie twornym majuć akančatak tolki na „aju”, napr.: darohaju zialonaju, chustkaju čyrwonaju i h. d.

Rodny skłon prymiety žanockaha rodu maje akančatak na „i”, napr.: sianiai, biełai; tak-sama i niekatoryja pakazalnyja zajmieńni, jak: hetai, takoi.

Miesny skłon prymiety mužčynskaha i nijakaha rodu, a tak-sama  inšyja pakazalnyja zajmieńni, jak „hety” maje akančatak na „um”; napr.: U hetum čystum poli, pry zialonum dubi.

Uspomnienyja asobnaści datyčać pierawažna Sakolki i bliskich wiosak, jak miascowaści bolš mnie wiedamaj.

Pieśni śpaiwajuć relihijnyja polskija i świeckija, z hetych apošnich, jak biełaruskija, tak polskija i rasiejskija, časam spatykajucca i miašanyja.

Nižej dałučajem dźwie pieśni dla prykładu. Jany padajucca z tymi tutejšymi asobnaściami pawodle miajscowaha wyhawaru. Tak-sama ŭ hetych pieśniach znojdziecca i adna, – druhaja aryhinalnaść, jakoje časam wymahaje rytmika na niekaryść prawilnaści mowy.

I.

Hej! Zadumaŭ,

Zahadaŭ – 

Ni pad myśli žonku ŭziaŭ;

Ni pad myśli žonku ŭziaŭ.

Ni mnie z jeju pažyci,

Ni mnie z jeju pabyci.

Pajdu ŭ wojsko słužyci;

Pajdu ŭ wojsko słužyci. 

Pajdu ŭ wojsko

Ŭ čužy kraj,

Pad rečańku pad Dunaj;

Pad rečańčku pad Dunaj.

Pad rečańku 

Bystruju,

Pad horańku krutuju;

Pad horańku krutuju.

Saławiejku

Siwiańki!

Twoj hałasok cieniańki;

Twoj hałasok cienianki.

Zaščabiačy 

Aba mnie,

Što ja ŭ čužoj staranie;

Što ja ŭ čužoj staranie.

Na što mama zradziła,

Ščaścia j doli nie dała,

Dyj da wojska addała!

Dyj da wojska addała!

„Ach moj synie

Radzony!

Dzie twoj wianok šlubiony?

Dzie twoj wianok šlubiony?”

– „Tam u wojsku

Pry pałku:

Hostra šabla pry baku!

Hostra šabla pry baku!”

II.

A ty dubie kučarawy,

Šyroki list na tabie!

Ty, małodčyk maladzieńki,

Niama praŭdańki ŭ tabie!

Ty bažyŭsia, prysiahaŭsia,

Što ni pakinieš mianie;

A ciapier-ža pakidajaš,

Sercu žalu zadaješ!

Ni zadawaj sercu žalu,

Bo pajdu ja ŭ ciomny les;

Niachaj minie maładuju

U ciomnym lesie źwier zajeść!

A zabili taho źwiera 

Pry zialonym pry dubu,

Raznosili jaho kości

Pa čystamu pa polu.

Šyrokaja huličańka,

Jašče šyršu rastaču,

A na toj-ža huličancy

Klon-dziarewa zasadžu.

Raści, raści, klon-dziarewa,

Tonki roŭny wysako!

Pachawała žonka muža

U žoŭty piasok hłybako.

Wytaptała čornu ściežku

Ŭsie da jaho chodziačy,

Wypłakała sinie wočki

Usie pa jom płačučy.

  1. Aniśko.

„Biełaruskaja Krynica”, nr 3, 24.01.1926 h., s. 2-6

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com