Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Opowieści białowieskie

Rok 1926 w Białowieży

Co się działo w Białowieży i jej okolicach równo sto lat temu? Jakimi wydarzeniami żyli wtedy tutejsi mieszkańcy? Jesteście ciekawi, to zapraszam do wehikułu czasu, który przeniesie nas do 1926 roku.

Najważniejszym wydarzeniem tego roku było niewątpliwie erygowanie w Białowieży przez biskupa sufragana Kazimierza Michalkiewicza parafii rzymskokatolickiej pw. św. Teresy od Dzieciątka Jezus. Społeczność katolicka tych terenów przyjęła ów fakt z entuzjazmem. Dekret w tej sprawie został wydany 15 sierpnia. Wileński Wikariusz Kapitulny naznaczył pierwszego proboszcza – ks. Józefa Dowgwiłło. Tuż po utworzeniu parafii powstał Komitet Budowy Kościoła w Białowieży, w zamierzeniach którego świątynia miała być wzniesiona w stylu polskiego renesansu. Komitet wydzierżawił od władz województwa białostockiego na dwanaście lat 20 ha ziemi, by dochody z uprawy przeznaczyć na budowę świątyni.

Skoro już jesteśmy przy sprawach religijnych, warto odnotować dwa fakty z życia innych konfesji wyznaniowych. I tak, 1 grudnia społeczność prawosławna powitała nowego psalmistę w swojej cerkwi, którym został diakon Włodzimierz Żuk. Funkcję tę wykonywał on do początku sierpnia 1934 roku, a następnie został przeniesiony do cerkwi w Boćkach. Natomiast 20 czerwca odbył się chrzest wiernych Kościoła Chrześcijan Baptystów. Dał on początek bielsko-białowieskiemu zborowi. Wybrano wówczas radę i przewodniczącego zboru, którym został Jan Stankiewicz. 

Rysunek przedstawiający projekt kościoła rzymskokatolickiego w Białowieży, który opracował Borys Zinserling w 1927 roku. Źródło: „Echa Leśne” nr 7/1933
Rysunek przedstawiający projekt kościoła rzymskokatolickiego w Białowieży, który opracował Borys Zinserling w 1927 roku. Źródło: „Echa Leśne” nr 7/1933

Ważne wydarzenia miały miejsce także w życiu politycznym miejscowości. W maju, z inicjatywy części posłów sejmowego Klubu Białoruskiego, została utworzona partia Białoruska Włościańsko-Robotnicza „Hromada”. Już w lipcu powstały koła „Hromady” w Białowieży (na Stoczku i Zastawie). Ich działalnością kierowali: Sergiusz Pisarewicz, Afanazy Piekacz, Paweł Szpakowicz, Antoni Szpakowicz i Aleksander Waszkiewicz. Z ramienia „Hromady” we wrześniu spotkał się z mieszkańcami Białowieży poseł do Sejmu RP Paweł Wołoszyn. A 4 grudnia odbył się wiec zwołany przez posłów Piotra Miotłę i Pawła Wołoszyna. Nawoływali oni do tworzenia kół „Hromady”, obiecywali włościanom bezpłatną ziemię. W pewnym momencie kilku mężczyzn ze zgromadzonej publiczności rzuciło się na mówców z kijami i dotkliwie ich pobiło. Posłowie uciekli z wiecu i najbliższym pociągiem pojechali do Wilna.

W 1926 roku zawiązała się też w Białowieży komórka Komunistycznej Partii Zachodniej Białorusi, którą tworzyli Sergiusz Pisarewicz, Antoni Szpakowicz, Paweł Szpakowicz, Mojsiej Wołkowycki i Paweł Wołkowycki. Zadaniem komórki było szpiegostwo na rzecz GPU w Mińsku i zabicie gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza. Grupa ta zostanie aresztowana i osądzona w lutym 1929 roku przez Sąd Okręgowy w Białymstoku.

Działalność białowieskich komunistów była pilnie śledzona przez organy bezpieczeństwa. W styczniu 1926 roku aresztowały one Lejbę Liberta Sławskiego – kupca z Białowieży, który dostarczając produkty żywnościowe do kantyn robotniczych na terenie Puszczy Białowieskiej przemycał jednocześnie bibułę komunistyczną z Rosji. Z kolei 16 sierpnia w Sądzie Okręgowym w Białymstoku odbyła się rozprawa przeciwko grupie mieszkańców Białowieży, oskarżonych o działalność komunistyczną. Na ławie oskarżonych zasiedli: Filip Bajko, Jan Bajko, Andrzej Brytunow, Olga Gabiec, Płaton Hucow, Józef Kraśko, Filip Piekacz, Józef Równiejko, Nestor Równiejko, Wasyl Szepiel i Mikołaj Ulezło. Sąd z braku dowodów winy oskarżonych uniewinnił.

Znać o sobie dawała również Polska Partia Socjalistyczna. 25 lipca zorganizowała ona wiec polityczny w Białowieży, w którym uczestniczył m.in. Stanisław Dubois – sekretarz redakcji „Robotnika”. Głos zabierał także gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz. Uchwalono rezolucję, w której zebrani domagali się m.in. natychmiastowego rozwiązania Sejmu i Senatu, przeprowadzenia nowych wyborów oraz utworzenia rządu robotniczo-włościańskiego. Od rządu domagano się m.in. energicznej walki z drożyzną, bezrobociem, nadużyciami i korupcją oraz przeprowadzenia reformy rolnej. 

Zauważalną działalność prowadziła białowieska kolonia ukraińskich emigrantów politycznych. 10 marca zorganizowała ona obchody 65. rocznicy śmierci Tarasa Szewczenki. Z tej okazji w cerkwi odprawiono uroczystą liturgię i panichidę, a w tartaku w Grudkach odbyła się akademia, na której odczytano kilka referatów.

Będąc przy sprawach politycznych, należy wspomnieć, że 12 maja, na wieść o przewrocie majowym, gen. Stanisław Bułak-Bałachowicz wyruszył z Białowieży z dobranym oddziałem kawalerii na pomoc Józefowi Piłsudskiemu. Uczestniczył on w „osaczaniu uciekinierów z byłego rządu”.

Komandor Marynarki Wojennej prof. Jerzy Gniewszew, urodzony w Białowieży w 1926 roku. Ze zbiorów Ireny Bielickiej (zm. w 2024 r.)
Komandor Marynarki Wojennej prof. Jerzy Gniewszew, urodzony w Białowieży w 1926 roku. Ze zbiorów Ireny Bielickiej (zm. w 2024 r.)

Mieszkańców Białowieży i okolicznych wsi mocno bulwersowała działalność angielskiej firmy „Century”, z którą rząd polski w kwietniu 1924 roku zawarł umowę na eksploatację Puszczy Białowieskiej na okres dziesięciu lat. Na wspomnianym już wiecu PPS domagali się oni niezwłocznego usunięcia z Puszczy Białowieskiej tej firmy, którą oskarżono o sabotowanie interesów Państwa, poprzez zawieszenie prac eksploatacyjnych, przez co pozbawiono pracy parę tysięcy robotników, pogrążając ich w nędzy.

W dniach 27-28 czerwca gościł w Białowieży nowo mianowany minister rolnictwa i dóbr państwowych dr Aleksander Raczyński, któremu towarzyszył dyrektor departamentu leśnictwa Jan Miklaszewski. Minister zwrócił szczególną uwagę na działalność „Century” oraz zakładów przemysłowych w Hajnówce, Białowieży i Grudkach. Stwierdził, że firma nie zabezpieczyła dla swoich robotników odpowiednich warunków mieszkaniowych.

10 sierpnia w Warszawie odbyło się posiedzenie Komitetu Ekonomicznego Rady Ministrów w sprawie rewizji umowy z „Centurą”. Wyszło na jaw, że firma nie wpłaciła dotąd do skarbu państwa sum przewidzianych w umowie. Komitet podjął w tej sprawie uchwałę zabezpieczającą interesy skarbu. 

Z działalności „Century” byli niezadowoleni tak pracownicy fizyczni, jak i umysłowi. 30 października wspólnie interweniowali oni u wojewody białostockiego Mariana Rembowskiego. Delegaci dowodzili, że przedsiębiorstwa należące do „Century” rugują pracowników polskich i przyjmują na ich miejsce cudzoziemców i azylantów. Twierdzili też, że zgodnie z odnowioną ostatnio przez Rząd Polski umową z firmą ma ona obowiązek zatrudnienia miejscowej ludności. Wojewoda przyrzekł skargę rozpatrzyć. Z tym problemem zetknął się już wizytując Białowieżę 11 czerwca.

Przyrodników wciąż niepokoił nierozwiązany problem statutu organizacyjnego Nadleśnictwa Rezerwat jako Parku Narodowego Puszczy Białowieskiej. Pomimo wniesionych do statutu poprawek przyszły Park Narodowy nadal był traktowany jako nadleśnictwo i podlegał bezpośrednio Dyrekcji Lasów Państwowych w Białowieży. 23 czerwca w Ministerstwie Rolnictwa i Dóbr Państwowych w Warszawie odbyła się w tej sprawie konferencja, zwołana przez Departament Leśnictwa. Ustalono, że w celu zachowania utrzymanego dotychczas pierwotnego charakteru tego terenu, nie będą wykonywane na nim żadne czynności gospodarcze, a w szczególności cięcie drzew. Był to na pewno prztyczek w nos dyrektorowi Lasów Państwowych w Białowieży Stanisławowi Zaniewskiemu, który w lutym wydał polecenie odpłatnego usuwania posuszu i powału w Nadleśnictwie Rezerwat, które pod nieobecność nadleśniczego Józefa Paczoskiego zaczęto wykonywać. Natomiast dobrym posunięciem było na pewno rozpoczęcie grodzenia przyszłego Parku Narodowego od strony Polany Białowieskiej. 

W 1926 roku Lasy Państwowe definitywnie zakończyły urządzenie lasów w okręgu białowieskim, rozpoczęte w 1921 roku.

Rozwijał się miejscowy handel i usługi. W Białowieży powstawały nowe placówki. Sąd Okręgowy w Białymstoku w 1926 roku wciągnął do rejestru handlowego Polską Restaurację Stefana Forkasiewicza (później zmieniła ona nazwę na Handel Win i Wódek), jadłodajnię i kawiarnię Mieczysława Szychulca, piwiarnie Szai Goldberg i Jana Wydzierzeckiego, sklepy spożywczo-galanteryjne Marka Czarnockiego, Racheli Słonimskiej i Chany Szrajbman, sklep spożywczy i wędliniarski Bolesława Gniado, sklep spożywczo-kolonialny Leonarda Kukulskiego, sklepy spożywcze Lejby Wołkostawskiego, Arona Szustera i Władysława Szutowicza (w Grudkach) oraz sklep ze sprzedażą skór, przyborów szewskich oraz nafty Kelmana Jagodzińskiego.

W lipcu do rejestru handlowego została wciągnięta Spółka Rolników Błońskich, która swą siedzibę miała w Tartaku „Stoczek” w Białowieży, a zajmowała się handlem drewnem, produkowaniem wyrobów z drewna oraz handlem produktami rolnymi.

Ruch turystyczny do Białowieży nie był jeszcze wielki. W 1926 roku odnotowano tutaj ponad 2,4 tys. turystów, w tym 11 osób z zagranicy (z 5 państw), tj. o ponad 120 osób mniej niż w roku poprzednim. Niemniej miejscowość odwiedzało coraz więcej ważnych osób. W połowie kwietnia gościła w niej wycieczka złożona z dyplomatów zagranicznych i wyższych urzędników państwowych. W czerwcu natomiast aż przez 6 dni przebywał marszałek Sejmu RP Maciej Rataj. W początku października w Białowieży i Hajnówce gościł prof. dr Aimo Kaarlo Cajander, dyrektor generalny lasów i były premier Finlandii. Warto jeszcze odnotować przemarsz jesienią przez Puszczę Białowieską Romana Frankowskiego – powstańca wielkopolskiego i inwalidy wojennego, który 18 września wyruszył w podróż dookoła świata.

Ważnych gości ściągnęło do Białowieży także polowanie reprezentacyjne na głuszce, które urządzono 19 kwietnia. Wzięli w nim udział m.in. minister rolnictwa Władysław Kiernik, minister przemysłu i handlu Stanisław Osiecki, były minister rolnictwa Stanisław Janicki oraz ambasador angielski i poseł duński.

W 1926 roku miały miejsce dwa ciekawe wydarzenia sportowe. 31 maja w Białowieży przebywała harcerska ekspedycja, której celem było sprawdzenie sprawności samochodu Ford. Był to pierwszy etap wyprawy dookoła świata. Jego marszruta rozpoczynała się i kończyła w Warszawie, a prowadziła m.in. przez Białowieżę i Białystok. Przebieg ekspedycji był rejestrowany na taśmie filmowej.

Natomiast 19 października nad Puszczą Białowieską odbył się przelot balonu „Poznań”, biorącego udział w II Rajdzie Balonów Kulistych. Rajd przebiegał w niezwykle ciężkich warunkach. W pewnym momencie balon zaczepił się tzw. wleczką o konary drzew. Wobec niemożliwości jego odczepienia, pilot por. Stanisław Brenk opuścił się po wleczce o długości około 25 metrów na ziemię. Balon poleciał dalej i wylądował w leśnictwie Świsłocz. Okazało się, że dokonał on najdłuższego lotu, zostając zwycięzcą rajdu.

Muzeum Przyrodnicze w Białowieży w maju wzięło udział w wystawie w Mediolanie, wysyłając na nią przekroje drzew z Puszczy Białowieskiej i zdjęcia drzewostanów. Niestety z początkiem tegoż miesiąca został zwolniony z pracy jego kustosz Jerzy Jurginson, niemniej pracował on jeszcze do końca sierpnia. Z kolei z początkiem grudnia zwolnił się z pracy preparator Afanazy Dackiewicz, ze  względu na niskie pobory.

W 1926 roku odnotowano na tym terenie dwa większe pożary. Jeden wybuchł 2 stycznia w tartaku w Białowieży, drugi pod koniec lipca w oddziale 295 Puszczy Białowieskiej. 

Z innych spraw odnotujmy przeniesienie stacji meteorologicznej z Parku Dyrekcyjnego do Parku Pałacowego w Białowieży, która funkcjonuje do chwili obecnej. Zbudowano też 9-kilometrowy odcinek toru kolejki wąskotorowej z Topiła do oddziału 774.

Niespokojny jeszcze na tym terenie czas obfitował w liczne wydarzenia natury kryminalnej. 18 stycznia na granicy Puszczy Białowieskiej i Ladzkiej bandyci Bazyli Naumczyk, Adolf Daniluk i Paweł Trofimiuk zaatakowali kontrolujących ich dwóch policjantów. Zostali oni ujęci dopiero 13 lutego. Policja odszukała także ich kryjówkę, w której znalazła obfity zapas broni i narzędzi do włamań. Bandyci otrzymali wysokie wyroki więzienia.

Natomiast 14 kwietnia Aleksander Bajko zamordował jadącego furmanką z Białowieży do Białego Lasku Karola Lasza, właściciela zakładu masarskiego w Białowieży. Działał na zlecenie swego znajomego Mojsieja Wołkowyckiego, który był dłużnikiem Lasza. Jadącemu furmanką 16-letniemu Bolesławowi Zdankiewiczowi udało się uciec. 

Już następnego dnia czterech innych bandytów dokonało napadu na 60-letniego Zelmana Ajbryka, jadącego furmanką do Szereszewa. Ajbryk został ciężko zraniony i obrabowany, a przypadkowy podróżny, 46-letni Marcin Krzywda z Hajnówki, zginął od wystrzału z karabinu. W kwietniu doszło też do postrzelenia Grzegorz Szumskiego ze wsi Krynica przez gajowego Zachariasza Wierzbickiego. Gajowy wziął go za kłusownika.

2 września nieznani sprawcy postrzelili w ramię gajowego Mikołaja Dulkę, który rano poszukiwał swych krów w oddziale 546 puszczy. Natomiast 21 września wieczorem w Białowieży doszło do bójki pomiędzy byłymi żołnierzami armii gen. Stanisława Bułak-Bałachowicza a mieszkańcami osady. W wyniku bójki śmierć od uderzenia nożem poniósł 28-letni Teodor Szarow, natomiast ciężko ranny został Paweł Gorochow. Sprawcami byli Stanisław i Jan Tkaczykowie (ojciec i syn), mieszkańcy Warszawy. 

20 października na szosie z Hajnówki do Białowieży sześciu nieznanych bandytów oddało strzały w kierunku powracającego furmanką do domu Romana Zdankiewicza. Właścicielowi restauracji i hotelu w Białowieży udało się szczęśliwie ujść przed napastnikami. W tym samym miesiącu na terenie Puszczy Białowieskiej, w pobliżu Hajnówki, funkcjonariusze Ekspozytury Urzędu Śledczego w Bielsku Podlaskim wykryli wytwórnię fałszywych monet 1- i 2-złotowych, które były rozpowszechniane na terenie powiatów bielskiego i brzeskiego. Fałszerze zostali ujęci. 

23 listopada komendant policji z Hajnówki Kazimierz Wiczyński przyłapał nieznanego mężczyznę na próbie wzniecenia ognia w Puszczy Białowieskiej. Niedoszły podpalacz został zraniony w nogę i zatrzymany. Podał się on za Szymona Majewskiego. Zdaniem ówczesnej prasy był to prawdopodobnie działacz komunistyczny, który przedarł się przez tzw. zieloną granicę z Litwy Kowieńskiej.

W 1926 roku w Białowieży urodziły się co najmniej dwie osoby, które w swym życiu osiągnęły znaczące sukcesy. 17 lutego na świat przyszedł Wiktor Waszkiewicz, absolwent pedagogiki na Uniwersytecie Warszawskim, nauczyciel w Technikum Leśnym oraz  animator życia kulturalnego Białowieży (twórca pierwszego chóru białoruskiego) i znawca sygnalistyki myśliwskiej. Natomiast 1 kwietnia urodził się komandor Marynarki Wojennej prof. Jerzy Gniewszew. Obaj spoczywają teraz na cmentarzu w rodzinnej miejscowości (Waszkiewicz zmarł 24 listopada 1997 roku, a Gniewszew 5 listopada 2002 roku).

Piotr Bajko

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com