19 czerwca prezydent Karol Nawrocki odebrał Order Orła Białego prezydentowi Ukrainy Wołodymirowi Zełenskiemu. Najwyższe polskie odznaczenie ukraińskiemu przywódcy przyznał w 2023 r. jego poprzednik Andrzej Duda.
Powodem cofnięcia tej decyzji było nadanie pod koniec maja przez Zełenskiego jednej z jednostek Sił Zbrojnych Ukrainy imienia „Bohaterów Ukraińskiej Powstańczej Armii”. Uhonorowanie miało na celu wzmocnienie morale ukraińskiego wojska w trwającej już piąty rok wojnie z Rosją. W Polsce natychmiast wywołało to falę oburzenia, gdyż UPA odpowiedzialna jest za zbrodnie ludobójstwa na polskiej ludności cywilnej na Wołyniu i w Galicji Wschodniej w latach 1943–1945.
Gorąca dyskusja w kraju z udziałem polityków, dziennikarzy i historyków nieoczekiwanie przybrała niebezpieczny kierunek. W przestrzeni publicznej zaczęła narastać narracja o zabarwieniu ksenofobicznym z hejtem i mową nienawiści wobec Ukraińców w Polsce oraz tych, którzy mają ukraińskie pochodzenie. Wywołało to strach także u innych mniejszości, obawiających się niebezpiecznej retoryki narodowców, głoszących hasła „Polski dla Polaków”.

Zaczęło się od wypowiedzi wiceministra w polskim rządzie, Andrzeja Szeptyckiego. Podczas rozmowy w radiu o stosunkach polsko-ukraińskich został zapytany, dlaczego Ukraińcy nie potrafią usunąć UPA ze swojej zbiorowej pamięci historycznej. Szeptycki odpowiedział: Niezależnie od tego, co byśmy nie powiedzieli o rzezi wołyńskiej, oni walczyli o niepodległość Ukrainy, walczyli w tamtym wyobrażeniu ukraińskim przede wszystkim z Sowietami, i to była walka beznadziejna. Oni byli tacy trochę, ze wszystkimi pozytywnymi, negatywnymi konotacjami tego słowa, tacy ukraińscy żołnierze niezłomni.
Słowa te, zwłaszcza porównanie UPA z polskim podziemiem niepodległościowym, wywołały histerię u polityków opozycji i części dziennikarzy. Natychmiast wyciągnięto ukraińskie korzenie wiceministra i oskarżono go o reprezentowanie wrogich interesów Ukrainy. Poseł Przemysław Czarnek, kandydat PiS na premiera w następnej kadencji, nazwał obecność Szeptyckiego w rządzie skandalem. Znana dziennikarka Polsatu Dorota Gawryluk powiedziała: Zastanawiam się, jak to jest możliwe, że człowiek o pochodzeniu ukraińskim, reprezentujący ukraińskie interesy, jest wiceministrem w polskim rządzie. Nadmienić należy, że pochodząca z Małopolski dziennikarka białorusko brzmiące nazwisko nosi po mężu, z którym w 1993 r. wzięła ślub w cerkwi w Hajnówce.
Kontrowersyjne określenie Szeptyckiego „ukraińscy żołnierze niezłomni” to nawiązanie do pielęgnowanej w Polsce pamięci o żołnierzach wyklętych. Na Podlasiu przyćmiewają ją zbrodnie podziemia na mieszkańcach białoruskich wsi. Przywoływanie ich w kontekście UPA, co miało czasem miejsce w dyskusjach internetowych, jest jednak pewną manipulacją i do niczego dobrego nie prowadzi.
Cały ten spór polityczny przybrał jednak groźny obrót. W końcu w Sejmie głos w sprawie zabrał premier Donald Tusk. Zdecydowanie stanął on w obronie swego wiceministra, mówiąc że atak opozycji na niego wykracza poza dozwolone ramy. Zaapelował o opamiętanie, ostrzegając przed narastaniem ksenofobicznych nastrojów w debacie publicznej.
Premier ostrzegał, że absurdalne oskarżenia liderów opozycji o nielojalność wobec Rzeczypospolitej polskiego wiceministra o pochodzeniu ukraińskim mogą ośmielać większe grupy ludzi, aby siać ksenofobię, pogardę dla osób o innych poglądach. Pogardę o ludziach o pochodzeniu, które nie odpowiada wzorom czystej polskości, czystej rasy. Wiemy, czym to się kończy. To marsz w stronę brunatnego politycznego krajobrazu.
Ponieważ politycy z prawej strony zaczęli nawet lustrować, kto w urzędach ma pochodzenie „nie czysto polskie”, premier powiedział, że ktoś może zapytać o to także niektóre osoby z ich szeregów, co wywoła w kraju niebezpieczne podziały. Z pewnym sarkazmem wskazał nazwiska o nie czysto polskim brzmieniu posłów Pawła Szrota, Łukasza Schreibera, Radosława Fogiela. A może ci posłowie wezmą się za łby z posłem (Sławomirem) Mentzenem, z panem (Grzegorzem) Braunem, z panem (Romanem) Fritzem i między sobą zaczną się bić kto jest bardziej polski, a kto mniej polski…
Donald Tusk, który histerii na tym tle osobiście doświadczył w związku ze swym „dziadkiem z Wehrmachtu” ironizował:
Wy uważacie, że ludzie o pochodzeniu, które nie jest 100-procentowo czyste (…) nie powinni pełnić ról w życiu publicznym Polski. To jest ciekawe, bo jako historyk ja nie mogę nie wspomnieć o tym, że w historii Polski mieliśmy takich podejrzanych typów jak Kopernik, Chopin, Kościuszko, Piłsudski nie do końca pewny. Władysław Jagiełło (słabo mówił po polsku), ba cała dynastia Jagiellonów, (…) Zygmunt III Waza… Panie Antoni (do posła Macierewicza), idź pan zburz kolumnę Zygmunta III Wazy, bo to był Szwed, a za żonę miał Niemkę, albo Austriaczkę, nie wiem co gorsze, Habsburżankę. Władysław IV – Szwedo-Niemiec. Stefan Batory słowa po polsku nie mówił…











