Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    23. Zabytaja tragedia kala Krynak (1)

    U viosaczcy Trejgli niedaloka Krynak za sanacji żyli bahatyja haspadare Jurczeni, jakija mieli 23 ha ziamli. „Bahatyroŭ” u czerwcu 1941 r. enkavudzisty vyvieźli na Sibir (viarnulisa ŭ 1946 r.). Z hetaj pryczyny pośle pajszła ŭ vioscy i vakolicy nizhoda. Syn „kułakoŭ” Edzik za sanacji byŭ…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    11. Jabłyka i pomarančy

    Knižki i filmy podôbny do jabłyk i pomarančuv. Odny i druhi naležat do ovocuv, ale smakujut preč po-raznomu. (Steven King) To było tohdy, jak ja brontavsie hołodny po Krystijaniji, siêtum divovidnum miêsti, kotoroho čołoviêk ne pokine, poka vono ne nakłade na joho svojoji pôznaki… Siêty… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Kraj „prostaj movy”

Narva – Krynki – Hrodna – Vilnia

Maje teksty z hetaj rubryki je davoli pačytnyja. Baču heta ŭ statystykach Czasopisa na sajcie i ŭ fejsbuku. Značyć šmat kamu jašče prostaja mova pa dušy jak i mnie. Choć redka chto ŭže joju pasłuhoŭvajecca, to treba pakul možna pa takim vialkim bahactvie pakinuć prynamsi pisany śled. Bo los prostaj movy vidać jak na dałoni – jana nigdy nie nabudzie ŭže litaraturnaj formy i nidoŭha (praz adno-dva pakalenni) uščent vymre.

Moj kaleha, prafesar Aleh Łatyszonak, u łońskim roku apublikavaŭ u navukovaj ksionžcy svaje „Rozważania…” pra „mikrojęzyki” ŭ našym rehijonie. Napisaŭ jon tam, što ŭ  Czasopisie „język prosty” znalazł sobie ideową niszę – afirmację wiejskości i bunt wobec miejskiej wysokiej kultury, posługującej się literacką polszczyzną i najwyraźniej zachowa charakter etnolektu. Aleh, heta nie tak. „Afirmacja wiejskości” pajaviłasa bolš jak viek tamu za „Młodej Polski” i daŭno pierastała mieć sens. Mnie razychodzicca pra toje, kab prostaj movie addać histaryčnuju spraviadlivaść.

A na jakoj movie havaryŭ karol Jahajła? Napeŭna viedaŭ jon letuviskuju (bałcka-jaćviaskuju), ale najbolš svaja była jamu ruskaja – tadyšniaja prostaja mova. U hetym roku minuło 585 let ad słaŭnaho spatkannia Jahajły sa stryječnym bratam kniaziom Zygmuntam Kiejstutovičam piać kilametraŭ ad majho Vostrava, u Krynkach. Pad kaniec styčnia 1434 r. zjechalisia siudy mnohija dvaranie, kab paćvierdzić uniju Karony i Litvy. Usie havaryli z saboju pa-stararusku.

Z Karony ŭ Litvu histaryčnaja daroha (karaleŭskaja) viała tut ad Narvy ŭ Krynki, potym u Hrodno i Vilniu. Nievypadkova tady što ludzi, jakija ad viakoŭ žyli ŭzdoŭž hetaha šlachu, havaryli na takoj samaj movie – pa-prostu.

Nie maja tady racji druhi moj kaleha, Aleś Hurkoŭ z Mińska, jaki na fejsbuku napisaŭ, što „nima czaho wydumlać, bo ŭsie słowy hetak zwanaj prostaj mowy daŭnym-daŭno zachwiksawanyja nawukoŭcami u dyjalektnych słoŭnikach biełaruskaje mowy i jich henych słounikaŭ bieźlicz”. Ja zhodny, što jak každaja mova, biełaruskaja taksama maje (mieła) šmat dyjalektau. Byvała, što navat u susiednich vioskach ludzi havaryli krychu inakš. Ja hlanuŭ u tyja u dyjalektnyja słoŭniki i zaŭvažyŭ istotnuju pravidłovaść. Na mapkach paznačany tam słovy ŭ roznych varyjantach, charakternych dla paasobnych miescaŭ u Biełarusi. Ale voś dla Haradzienščyny z Biełastoččynaj, Navahradčyny i Vilenščyny znački bolšaści słoŭ takija samyja. Naprykład stadoła (u druhich miescach – kłunia, humno).

Kažuć, što prostaja mova viaskovaja. Nie tylko. Pa-prostu havaryłasia toža ŭ miestach i miastečkach. Heta mova šumieła na vulicach Biełastoka, Hrodna, Vilni ci ŭ Krynkach, Sakołcy albo ŭ Lidzie. Pa-prostu havaryli nie tylko mužyki, ale i miaščanie, šlachta, navat tatary. Žydy taksamo hetaj movaj pasłuhoŭvalisa, kali było im treba.

 

Słoŭnik prostaj movy

Krušnia – sterta kamieni uprzątniętych z pola. Co ciekawe od tego słowa najprawdopodobniej wzięła nazwę wieś Kruszyniany, położona na kamienistym terenie. Tatarzy, którzy tu przed wiekami osiedli, tę wieś nazywali Makale (Makal jeszcze dziś jest tam popularnym nazwiskiem). Po arabsku to słowo również nawiązuje do kamieni.

Rezgini – przyrząd chłopski do noszenia słomy lub siana ze stodoły do chlewa (dwa kabłąki, półokręgi, wypełnione splecioną siatką z kwadratowymi dość dużymi oczkami, związywane sznurkiem, zarzucanym na ramię).

Sklep – nic wspólnego z handlem. Słowo oznacza piwnicę, pomieszczenie wykopane w ziemi, przeznaczone do przechowywania ziemniaków, warzyw i przetworów owocowych. Było częścią domu (przeważnie w sieniach) lub budynkiem wolnostojącym, przykrytym dwuspadowym dachem, dawniej krytym słomą, sięgającym do samej ziemi.

Kamienny sklep. Sakolščyna, 1960-ja leta (Fatahrafija Marjana Pieciukieviča)
Kamienny sklep. Sakolščyna, 1960-ja leta
(Fatahrafija Marjana Pieciukieviča)

Jurak Chmialeŭski

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • ў ліпені-жніўні

    710 – перамога дружын Давыда Гарадзенскага у 1314 г. над войскамі крыжакоў пад Наваградкам. 625 – 12 жніўня 1399 г. паражэньне войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Вітаўтам у бітве супраць войскаў Залатой Арды на рацэ Ворскла. 510 …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (764) – 13 ліпеня 1260 г. войскі старабеларускай дзяржавы – Вялікага Княства Літоўскага разьбілі крыжакоў каля возера Дурбе.
  • (392) – 13(23).07.1632 г. памёр Памва Бярында, дзеяч усходнеславянскай культуры, лексікограф, друкар, аўтар сылябічных вершаў і „Лексікона славенароскага...” (1627), самага вялікага на Беларусі слоўніка ХVII ст. (каля 7000 слоў).
  • (196) – 13.07.1828 г. у Нягневічах пад Наваградкам нар. Іван Малышэўскі, гісторык царквы. Закончыў Жыровіцкае Духоўнае Вучылішча, Мінскую Духоўную Сэмінарыю і Кіеўскую Духоўную Акадэмію (1853). У 1962-1897 г.г. быў прафэсарам Кіеўскай Духоўнай Акадэміі, дасьледаваў творы і жыцьцё Кірылы Тураўскага („Творы Св. Кірыла Тураўскага з апісаньнем яго жыцьця” (1878). Памёр 11.01.1897 г. у Кіеве, дзе і пахаваны.
  • (34) – 13-15 ліпеня 1990 г. у Гарадку адбыўся І Фэстываль Музыкі Маладой Беларусі сарганізаваны Беларускім Аб’яднаньнем Студэнтаў ды Гмінным Асяродкам Культуры ў Гарадку. Выступалі між іншым Сяржук Сокалаў-Воюш, гурты „Уліс”, „Мроя”.
  • (34) – у начы  з 12 на 13 ліпеня 1990 г. была падпалена ды згарэла царква Праабражэньня Гасподняга на Сьв. Гары Грабарцы.

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2024 Czasopis