Pa prostu / Па-просту

  • Płacz zwanoŭ

    23. Zabytaja tragedia kala Krynak (1)

    U viosaczcy Trejgli niedaloka Krynak za sanacji żyli bahatyja haspadare Jurczeni, jakija mieli 23 ha ziamli. „Bahatyroŭ” u czerwcu 1941 r. enkavudzisty vyvieźli na Sibir (viarnulisa ŭ 1946 r.). Z hetaj pryczyny pośle pajszła ŭ vioscy i vakolicy nizhoda. Syn „kułakoŭ” Edzik za sanacji byŭ…ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Kinoman

    11. Jabłyka i pomarančy

    Knižki i filmy podôbny do jabłyk i pomarančuv. Odny i druhi naležat do ovocuv, ale smakujut preč po-raznomu. (Steven King) To było tohdy, jak ja brontavsie hołodny po Krystijaniji, siêtum divovidnum miêsti, kotoroho čołoviêk ne pokine, poka vono ne nakłade na joho svojoji pôznaki… Siêty… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS і Facebook

Kob lude lubili swoju mowu

Rozmowa z dr Anną Nikitiuk, językoznawcą, badaczką gwar pogranicza

Dr Anna Nikitiuk
Dr. Anna Nikitiuk

Realizujesz czteroletni grant na badanie gwar pogranicza polsko-białoruskiego, przyznany w ubiegłym roku przez Uniwersytet w Cambridge. Pierwsze wnioski, jeśli chodzi o mapę gwar, na pewno już masz.

– To dopiero początek badań. Do zbadania zostało mi jeszcze dużo terenu. Na aktualizację mapy gwar, będącej celem grantu, jeszcze za wcześnie. Badania trwają już parę miesięcy, w większości w powiecie hajnowskim. Są również wyjazdy poza – do gmin Michałowo, Sokółka, Siemiatycze. Na przełomie tego i następnego roku chciałabym zakończyć badania (ankietowanie) większości miejscowości na Hajnowszczyźnie.

Co wynika z pierwszych wyników badań?

– Po pierwsze i najważniejsze to, że mieszkańcy naszego pogranicza nie wstydzą się swojego języka, mówią w nim „po swojomu”, „po naszemu”, „po prostu”, „po białorusku”, „po ukraińsku”. Te dwa ostatnie warianty występują rzadziej. Na pytanie o tożsamość padają najczęściej odpowiedzi „Polak prawosławny”, „prawosławny”, „tutejszy”. Ankietowani chętnie mówią o sobie i swoim mikrojęzyku, widzą potrzebę zachowania go. W gwarze chętnie mówi duża część osób młodych i co ciekawe tworzą nowe wyrazy, odpowiadające współczesnym technologiom. Dobrym przykładem jest gmina Czyże, gdzie „gwara jest cool”. Poza tym dużo młodych artystów opiera się na mikrojęzyku i wykorzystuje to w swojej twórczości, czy dotyczy to muzyki, czy designu. Ale żeby było jeszcze ciekawiej, to również przyjezdni, mieszkający na stałe od lat na naszych terenach przygranicznych, chętnie uczą się gwary w wariancie fonetycznym właściwym dla danej miejscowości.

Jak reagują ankietowani? Na pewno pada sakramentalne: A skul ty pryjechała i kto twoje baćki? Szto wtedy im każesz? Dumaju, szto prawdu, szto ty z Zwodzieckich.

– Jestem jednym z nielicznych językoznawców wpuszczanych praktycznie do każdego domu. Zawsze zaczynam rozmowę w podobny sposób: „Ja swoja, zsiul. Żywu w Tadeuszach (Zwodzieckie), ja – Lidzina wnuczka”. To jest wariant w gminie Hajnówka. Jeśli jadę dalej, poza gminę Hajnówka: „Ja swoja. Żywu pod Hajnoukoju. Zanimajuś badaniom naszoho jazyka, naszoj howorki”. Wtedy pada pytanie: „A naszto tobie toje?” Odpowiadam: „To moja robota i zainteresowanie. Roblu siete po toje, kob nasz jazyk ne umirał i kob wsie znali szto ne ma czoho wstydaci sia”. Wtedy pada stwierdzenie: „A ty inaczej howorysz niż u nas. Ale my wsio ponimajem”. I wtedy zapraszają mnie do domu i zaczynamy zwykle od kieliszeczka i jajecznicy. I tak sidzim do weczera, robim ankietu, pjem, howorym, śmijemsia. Prychodziat susiedy. Lude rozkazujut mnie ciełe swoje życie. Czasto razem płaczem, ale to wsio pokazuje mnie, szto Boh dobre mene pokierował zawodowo.

W badaniu posługujesz się specjalnym kwestionariuszem. Jakie pytania on zawiera?

– Ten kwestionariusz przede wszystkim jest otwarty. Nie ma sugerowanych odpowiedzi, co sprawia, że ankietowany odpowiada spontanicznie i szczerze. Nad pytaniami w kwestionariuszu pracowałam z dr hab. Nicole Dołowy-Rybińską z Polskiej Akademii Nauk, która zajmuje się problematyką tożsamości europejskich mniejszości językowych oraz metodami ochrony i rewitalizacji zagrożonych języków i kultur. To wspaniała kobieta i naukowiec, z ogromnym sercem. W kwestionariuszu są podstawowe pytania osobopoznawcze, ważne są wiek i płeć. Następne pytania o tożsamość i typowo związane z gwarą: skąd znajomość lokalnego języka, z kim ankietowany komunikuje się w gwarze, czy język jest przekazywany młodszemu pokoleniu, wariantywność fonetyczna, tj. jak się mówi w danej wsi, czy wariant jest ważny, gdy współmałżonek jest z innej wariantywnie wsi, to który wariant się przyjmuje? Czy żona „idzie” za mężem, czy na odwrót, czy wariant fonetyczny zależy od miejsca zamieszkania, stosunek do innej wariantywności, czy jest potrzeba utworzenia jednego wariantu itd. Na koniec pytam o przysłowia typowe w danej miejscowości, w gwarze oczywiście, ponieważ chcę wydać to w formie książkowej.

Za konkretnym wariantem gwary językowej powinna iść konkretna identyfikacja narodowościowa. Z tego, co wiem, nie jest to jednak takie proste. Sokółka jest tu chyba dobrym przykładem. Tam się niekiedy bardzo pięknie mówi po białorusku, ale większość mieszkańców w żaden sposób nie utożsamia się z Białorusią, bo czuje się stuprocentowymi Polakami.

– To prawda, wariant fonetyczny nie zawsze identyfikuje tożsamość. Aczkolwiek padają sporadycznie odpowiedzi u osób mówiących wariantem miękkim, że są Białorusinami, a twardym że Ukraińcami. Jednakże takich reakcji jest niewiele. Wielu osobom nie podobają się tego typu odpowiedzi, ponieważ wcześniejsze badania pokazywały inne rozłożenie procentowe. Chcę podkreślić, że przeze mnie ankietowani odpowiadają spontanicznie, nigdy nie sugeruję im odpowiedzi, nie są też one sugerowane w kwestionariuszu. Jeśli chodzi o myślenie ludzi odnośnie swojego języka i tożsamości, to ono się zmienia. Moje badania odzwierciedlają stan obecny. Przykładem może być Orla, gdzie mieszkańcy często nie rozumieją, dlaczego na znakach drogowych ich miejscowości napisana jest „Orla” po białorusku zamiast „Wuorla” jako nazwa, która faktycznie jest używana.

Zauważyłem, że koło Hajnówki są miejscowości, gdzie gwary nie zanikają, a wręcz mówienie „po swojemu” staje się tam modne.

– To z pewnością Mochnate i Berezowo. To top topów.

Wraz z grupą pasjonatów organizujesz od dwóch lat w Hajnówce Festiwal Gwar Pogranicza „Po swojomu”. Kolejna edycja planowana jest na jesień. Jakie wnioski płyną z poprzednich?

– Wniosek jest jeden –  impreza okazała się sukcesem! Potrzebowaliśmy takiego eventu, to święto nas wszystkich i naszego mikrojęzyka. Udało się na jednym festiwalu połączyć wszystkie warianty fonetyczne i tożsamości, i to był sukces. To co dalej jest problematyczne i rozczarowujące, to że ciężko połączyć na jednym festiwalu środowiska ukraińskie i białoruskie. Każdy uważa, że ma większą rację, jeśli chodzi o dominację językową, a tutaj chodzi przecież o pokazanie stanu faktycznego, a nie ogłoszenie zwycięstwa lub też przegranej jakiegoś wariantu fonetycznego, chodzi o szacunek do inności. Jest to pierwszy taki festiwal w naszym województwie.

W „Czasopisie” „po swojemu” pisze Jan Maksimjuk. To jeho – możno tak skazati – praca organiczna i praca u podstaw – kob naszy lude polubili swoju mowu, bo w niej najdut swoj maleńkij raj na zemli.

Jan Maksymiuk robi świetną robotę. Ma ogromną wiedzę i jest z pewnością promotorem naszej gwary. Bo kob lude lubili swoju mowu, treba ich perekonaci uperucz, szto wona ne jest wstydom, szto wona ważna, naturalna i treba jeju hordzicisia. Tohdy pojmut dopiero, szto to ich maleńkij kut.

Rozmawiał Arkadiusz Panasiuk

1 каментар да “Kob lude lubili swoju mowu

  1. Czy mogę was moi koledzy,
    Z klasy pierwszej „a” lub „b” ( już nie pamiętam),
    Przeprosić za mój brak odwagi,
    Za moje lęki przez nauką,
    Języka Białoruskiego,
    Że nie uczyłem się z wami,
    Mowy naszych rodzin,
    To Wy umiecie dziś odmieniać
    czasownik BYĆ,
    przez osoby, czasy, tryby, strony, liczby,
    I Koniugacja – быць (być)

    Osoba l. poj. l. mn.
    1. os буду (budu) будзем (budziem)
    2. os. будзеш (budzieš) будзеце (budziecie)
    3. os. будзе (budzie) будуць (buduć)

    Ja teraz uczę się być.
    * * *
    Ці магу ў вас мае калегі,
    З класа першага «а» або «б» (ужо не памятаю)
    Папрасіць прабачэння за маю адсутнасць адвагі,
    За мае страхі перад навучаннем,
    Беларускай Мовы,
    Што не вучыўся з вамі,
    Мовы нашых сем’яў,
    Гэта Вы ведаеце, як спрагаць
    дзеяслоў БЫЦЬ,
    праз асобы, часы, станы, лады, лікі,

    І Спражэнне — быць (być)

    Асоба Адзіночны л. Множны л.
    1. ас. буду (budu) будзем (budziem)
    2. ас. будзеш (budzieš) будзеце (budziecie)
    3. ас. будзе (budzie) будуць (buduć)
    Зараз я вучуся быць.

    * * *
    Ci mahu ŭ vas maje kalehi,
    Z kłasa pieršaha «a» abo «b» (užo nie pamiataju)
    Paprasić prabačennia za maju adsutnaść advahi,
    Za maje strachi pierad navučanniem,
    Biełaruskaj Movy,
    Što nie vučyŭsia z vami,
    Movy našych siemjaŭ,
    Heta Vy viedajecie, jak sprahać
    dziejasłoŭ BYĆ,
    praz asoby, časy, stany, łady, liki,

    І Spražennie — być (być)

    Asoba Adzinočny l. Množny l.
    1. ас. буду (budu) будзем (budziem)
    2. ас. будзеш (budzieš) будзеце (budziecie)
    3. ас. будзе (budzie) будуць (buduć)

    Zaraz ja vučusia być.

    Dariuš Žukoŭski

Пакінуць адказ

Ваш адрас электроннай пошты не будзе апублікаваны.

Календарыюм

Гадоў таму

  • ў ліпені-жніўні

    710 – перамога дружын Давыда Гарадзенскага у 1314 г. над войскамі крыжакоў пад Наваградкам. 625 – 12 жніўня 1399 г. паражэньне войск Вялікага Княства Літоўскага на чале з князем Вітаўтам у бітве супраць войскаў Залатой Арды на рацэ Ворскла. 510 …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Календарыюм / Kalendarium

Сёньня

  • (169) – 19.07.1855 г. у Кахачыне пад Оршай памёр Тамаш Зан (нарадзіўся 21.12.1796 г. у Мясоце Наваградзкага пав.), паэт-рамантык, сябра Адама Міцкевіча. З 1841 г. жыў у Кахачыне каля Оршы. Пахаваны ў Смалянах – магіла захавалася.
  • (81) –  19.07.1943 г. у Ніжне-Амурскім ГУЛАГу загінуў Сяргей Дарожны (сапр. Серада, нар. 25.02.1909 г. у Слоніме), паэт, друкаваўся з 1925 г., выйшла некалькі зборнікаў паэзіі ды перакладаў.

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары

Усе правы абаронены; 2024 Czasopis