16 і 17 траўня Мельнік, старажытны падляшскі горад над Бугам, чарговы раз стаў адным з самых цікавых месцаў на карце еўрапейскай традыцыйнай музыкі. У невялікім мястэчку, размешчаным на маляўнічых схілах, адбылася 4-я Міжнародная сустрэча дудароў, лірнікаў ды спевакоў. Гэтае мерапрыемства з кожным годам набывае ўсё большую значнасць у супольнасці народнай культуры і становіцца прэстыжным месцам сустрэчы для мастакоў з амаль усяго кантынента.
У Мельнік з’ехаліся музыкі, спевакі, майстры інструментаў і аматары старажытных традыцый з многіх еўрапейскіх краін, у тым ліку Польшчы, Беларусі, Латвіі, Славакіі, Венгрыі, Харватыі, Балгарыі і Партугаліі. На працягу двух дзён рынкавая плошча, узгоркі і краявіды ракі Буг былі напоўнены гукамі рознага віду дуды, ліры і старадаўніх песень. Арганізатары – Музей малой бацькаўшчыны ў Студзіводах і Мельніцкі гарадскі культурна-спартыўны і рэкрэацыйны цэнтр – у чарговы раз даказалі, што традыцыйная культура гэта не музейны экспанат, а жывое палатно рэгіёна.
Сярэднявечныя карані і калекцыянаванне ўнікатаў
Нягледзячы на тое, што для многіх удзельнікаў гэта было адкрыццём, Мельнік мае моцныя сувязі з дударскай традыцыяй. Гісторыкі адзначаюць, што ўжо ў XVI стагоддзі горад быў важным цэнтрам гэтай музыкі на Падляшшы. Захаваліся пісьмовыя крыніцы, а пячная кафля з выявай дудара, знойдзеная на тэрыторыі Мельніцкага замка, застаецца сімвалам гэтых каранёў. Вось чаму фестываль не здаецца штучна «імпартаваным» – хутчэй, гэта паспяховая спроба адрадзіць памяць пра старажытнае гучанне рэгіёна.

Судовы дакумент з 1610 года, безумоўна, з’яўляецца цікавай нагодай для арганізацыі такіх сустрэч у Мельніку. Менавіта тады лацінскі парафіяльны святар, кс. Ян Віткоўскі напісаў у суд справаздачу, у якой апісваў «ганебныя забавы» мясцовага русінскага насельніцтва падчас праваслаўнага свята Клечання (Пяцідзясятніцы), крытыкуючы святкуючых гараджан за спевы, пітво і ігру на музычных інструментах, у тым ліку, вядома ж, на дудзе. Гэты дакумент, напісаны на лацінскай мове, з’яўляецца першай згадкай інструмента, які варожае духавенства стагоддзямі называла «д’ябальскім».
Сучасны Мельнік стварае ўражанне гістарычна незавершанага месца. Гэты горад, валодае амаль усімі атрыбутамі, неабходнымі для таго, каб стаць «Казімежам Дольным Падляшша». Уражлівае размяшчэнне на рацэ Буг, панарамнае ўзгор’е, мультыкультурная гісторыя, атмасфера былога памежжа і аўтэнтычнасць, якая ўсё часцей сустракаецца ў турыстычных месцах. Тым не менш, дзесяцігоддзямі ён заставаўся па-за мэйнстрымам развіцця і фантазіяй маркетынгавых экспертаў. Магчыма, найлепш гэта сімвалізуе галоўная вуліца горада, Берасцэйская, якая дагэтуль нагадвае пра тое, што Мельнік калісьці быў часткай большага свету, натуральна звязаным з Брэстам і далей з Камянцом ды Кобрынам на ўсходнім гандлёвым шляху, перш чым пасляваенная мяжа разарвала былую бесперапыннасць рэгіёна, ператварыўшы раку Буг з камунікацыйнай восі ў падзяляльную лінію паміж перыферыяй і цэнтрам. Менавіта геапалітыка ХХ стагоддзя, а не адсутнасць патэнцыялу, прывяла да таго, што Мельнік застыў у пэўнай ступені – ён недаацэньваўся ў інфраструктуры, быў менш прасоўваны і маргіналізаваны больш буйнымі эканамічнымі працэсамі, у той час як падобныя добраўпарадкаваныя гарады па той бок Буга змаглі стварыць свой брэнд і турыстычную пазнавальнасць. Аднак, як ні парадаксальна, менавіта гэта што «засталося некранутым» дазволіла Мельніку захаваць нешта неверагодна каштоўнае: ціхую атмасферу, пэўную строгасць у сустрэчах з турыстамі і адчуванне сапраўднага памежжа, якое ўжо не так лёгка ўзнавіць. Нечаканай перавагай цяпер можа стаць адсутнасць моста і той факт, што Буг перасякаецца паромам. Масаваму турысту гэта не падабаецца, а цікаўнаму падарожніку наадварот даспадобы.
Сёлетнія Сустрэчы мелі моцную гістарычную і нумізматычную накіраванасць. Сёлета была створана памятная манета «Дудар з кафлі з Мельніка», выпуск якой суправаджаўся сертыфікатам, выдадзеным адмыслова ў час фэсту. Адначасова адкрылася выстава «Дуды ў нумізматыцы» аўтарства Віталя Воранава, на якой былі прадстаўлены манеты і медалі з выявамі дудароў з усяго свету. Выстава прадэманстравала, што гэтая традыцыя здаўна натхняе не толькі этнографаў, але і медальераў. Вышэйзгаданы Віталь з’яўляецца рухаючай сілай мельніцкіх сустрэч дзякуючы сваім намаганням адраджэння беларускага дударскага руху. Нядаўна Воранаў быў занесены ў Кнігу рэкордаў Гінеса за найбуйнейшую калекцыю паштовых марак з выявай дудара або самых дудаў.
Музыка блізка да народа: жывы танцавальны дом замест музея пад адкрытым небам
Найбольшай сілай Сустрэч аказалася іх аўтэнтычнасць і адсутнасць традыцыйнай народнай эстэтыкі. Замест таго, каб «фальклор назіраць» з-за бар’ера, які аддзяляў сцэну ад публікі, удзельнікі атрымалі магчымасць падзяліцца культурай. Музыкі выступалі як падчас афіцыйных канцэртаў, так і падчас спантанных сустрэч на вуліцах Мельніка і недалёкай Радзівілаўкі. Многія маладыя артысты сёння ўспрымаюць традыцыйныя інструменты як паўнавартасную, сучасную мову самавыяўлення. Мельнік выразна прадэманстраваў, што рутс-музыка перажывае адраджэнне па ўсёй Цэнтральнай і Усходняй Еўропе. Дуды вяртаюцца на рэгулярныя канцэрты і майстар-класы, становячыся мостам паміж гісторыяй і сучаснасцю.
Фестываль у Мельніку таксама натуральным чынам нагадаў пра мультыкультурны характар Падляшша. Прадстаўленая музыка гэта не толькі польскія ці беларускія, але і ўкраінскія, балканскія а таксама карпацкія традыцыі. Песні, выкананыя ў традыцыйнай манеры і танцавальныя мелодыі былі асабліва моцнымі, натхняючы публіку на энергічныя танцы падчас вечаровых танцаў у Радзівілаўцы.
Майстры ліры і рэгіянальных дыялогаў
Адной з найважнейшых прыкмет сёлетняга фестывалю стала значная прысутнасць лірнікаў, якія прадстаўлялі розныя ўсходнееўрапейскія традыцыі. Сярод іх быў Сяргей Лукашук, вядомы аніматар музычнага жыцця сярод беларусаў Падляшша, майстар інструментаў, які стварае ліры, скрыпкі і трубы ў сваёй майстэрні ў Чохах Арлянскіх. Прысутнічаў таксама Сяржук Доўгушаў, вядомы беларускі спявак і мультыінструменталіст, які ўдзельнічае ў адраджэнні беларускай традыцыйнай музыкі. Ён таксама заснавальнік варшаўскага мужчынскага вакальнага ансамбля «Касары». Трэцяй апорай лірніцкай тусоўкі быў Сергій Петрычэнка, спявак і радыёжурналіст з Варміі, які нарадзіўся ў Кіеве а зараз звязаны са Схоляй Вэнгайты, дзе рэканструюе музыку з лацінскіх і візантыйскіх традыцый.

На два дні Мельнік стаў плавільным катлом, дзе зліваліся аддаленыя рэгіёны і ўнікальныя стылі выканання. Дарота і Пётр Маерчыкі даехалі з Падгальскага рэгіёна, прадстаўляючы аўтэнтычнае, сырое гучанне горскай традыцыі. Пётр Маерчык «Тырліты», майстар падгальскай валынкі і вытворца інструментаў, і яго жонка дзесяцігоддзямі ўзначальвалі ансамбль «Маеранкі», выхоўваючы новыя пакаленні народных музыкаў. Добаш Левентэ і Ката Крысціна Ковач, у сваю чаргу, пазнаёмілі публіку з венгерскай пастаральнай традыцыяй, пазнаёміўшы іх з унікальным інструментарыем рэгіёна.
Ад славацкіх лугоў да Іберыйскага ўзбярэжжа
Андрэй Велеслаў і Моніка Бабяр, майстры па дудзе і папулярызатары пастаральнай музыкі, прыехалі са Славакіі, успамінаючы нядаўна памерлага майстра Любаміра Татарку, госця мінулагодняга фестывалю. Дуэт Радрыга Халапайнена і Марціны Шлёнк, у сваю чаргу, выклікаў велізарную цікавасць. Партугальскі дудар, які спецыялізуецца на gaita transmontana, спалучыў гучанне іберыйскай дуды з партыямі скрыпкі польскага інструменталіста, стварыўшы адзін з самых арыгінальных ф’южн-спектакляў фестывалю.

Балканы таксама былі моцна прадстаўлены. Балгарскую віртуознасць і імкненне да аўтэнтычнасці прадэманстравалі Костадзін і Раліца Атанасавы, а харвацкую традыцыю даследавалі Сцяпан і Крысціна Вечкавіч. Сцяпан Вечкавіч, які звычайна асацыюецца з Нацыянальным фальклорным ансамблем LADO у Заграбе, падсумаваў фестываль, звярнуўшы ўвагу на перспектыву, якую часта ігнаруе публіка. Ён распавёў пра лагістычную праблему – шматдзённае падарожжа мастакоў праз Бергама, Варшаву і Сафію, пра тое, як з запалам сумяшчаць сямейнае жыццё і прафесійную працу, а таксама пра сотні гадзін, праведзеных у майстэрнях па вырабе інструментаў. Ён падкрэсліў, што, нягледзячы на стомленасць і шматлікія ахвяры, не памяняў бы гэтае жыццё ні на якое іншае, бо менавіта дзякуючы такім сустрэчам традыцыі захоўваюць сваю прыроду.
Пейзаж ракі Буг, старажытныя пагоркі, драўляная архітэктура і шматкультурная гісторыя Мельніка стварылі натуральнае асяроддзе для музыкі, якая патрабуе канцэнтрацыі і блізкасці. На два дні Мельнік быў не проста канцэртнай пляцоўкай. Ён стаў прасторай для сустрэчы людзей, моў і традыцый – месцам, дзе гук дзясятак дуд разносіўся па рацэ Буг гэтак жа натуральна, як і некалькі сотняў гадоў таму.
Тамаш Суліма
Фота Сэргія Пэтрычэнкі











