Pa prostu / Па-просту

Po pudlaśki / По-пудляські

  • Waśkowa spowed’ (1)

    Nadworie Styczeń sioho roku buw tepły i niemorozny. W Ryhoruwciach uże po tradycji bołoto, zemla rozmerzła. W miastowych czerewykach rozmemłeny kaluży preskokowaty treba, kob bołotom botiki ne barzo pobrudyty. Abo wody w ich ne nabraty. Peredom ide mużczyna pożyły, zhorbiany, pałkoju podperajetsia i ide czerez… ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

RSS, Facebook i Telegram

Pogranicza

Wyprawa życia (cz. 4)

Kwestię toalety nad Czakmaktyn rozwiązuje się bardzo prosto – po prostu jej nie ma, a zarazem jest wszędzie. Ponieważ pobliża obozowisk są równe jak stół, najlepiej odejść wystarczająco daleko, by nikogo nie krępować i znaleźć choćby minimalne zagłębienie. Bardzo często jest nim dolina jakiegoś strumyka czy pojawiającej się gdzieś epizodycznie odnogi jeziora. Skądś trzeba przecież brać wodę, prać ubrania czy używać jej do ablucji. Stąd osady Kirgizów są zawsze w pobliżu cieku wodnego. Kirgizi afgańscy są bowiem, tak jak współplemieńcy żyjący na terenach Chin, Tadżykistanu i Kirgistanu, sunnitami. Ich podejście do religii jest surowsze niż ismailickich sąsiadów. Stało się tak niedawno i to głównie za sprawą sączących im do głów swoją fundamentalistyczną propagandę talibów.

Sami Kirgizi do tego się nie przyznają, deklarując dobre stosunki z Wachami, ale tajemnicą poliszynela jest, że rządzący chcą zrobić z koczowników tych „lepszych”, bo wiernych sunnizmowi. Nagradzają więc mężczyzn, czyniąc ich strażnikami granicy, wcielając do armii i budując małą medresę dla młodzieży. Niektóre kobiety kirgiskie, nie robiąc tego nigdy wcześniej, nagle zaczęły zasłaniać twarz, albo unikać wzroku mężczyzn. Zwłaszcza cudzoziemców. Polityka talibów jest podobna do lubianej przez Aleksandra Łukaszenkę zasady dziel i rządź. Tak jak są w Białorusi „dobrzy” Polacy skupieni wokół Mieczysława Łysego, tak więźniem politycznym stał się Andrzej Poczobut. Kij i marchewka działa też na Pamirach, gdzie jednej społeczności obiecano okruchy ze stołu, a drugą – jednakowo ubogą – wrogo nastraja się pierwszej. Ali z przykrością przyznał, że widzi stopniowe ochłodzenie relacji z Kirgizami.

Płaskowyż koło Czakmaktyn od północnej strony okala ogromny masyw Pamiru Wielkiego, proponując zarazem alternatywną drogę na dół, do Wachanu i Badachszanu. Pięć dni wędrówki przez przełęcze. To droga wymagająca i do niedawna jedyna. Tędy wędrowały towary i na dół byli znoszeni obłożnie chorzy. Ilu tej drogi nie przetrwało, tego nie wie nikt, łącznie z samymi Kirgizami. 

Na drodze do Badachszanu
Na drodze do Badachszanu

Pamir jest pełen słabo oznaczonych grobów, o których wiedzą tylko miejscowi. Suche powietrze powoduje, że zwłoki wysychały tu na mumie. Nietutejsi chrypią i kaszlą jak gruźlicy. Obawiałem się tego od początku, a lekarza szukać tu ze świecą.

Po trzeciej nocy spędzonej wśród nomadów wybrałem się z przewodnikiem i kierowcą na przełęcz Aqbelis (4670 m n.p.m.). Podejście jest na pozór łatwe z przewyższeniem ledwie kilkuset  metrów względem osady Karchyndy, w jakiej wyprawa osiągnęła punkt końcowy. Zajęło to jednak cały dzień. Wprawdzie nieśpiesznie, z wieloma przystankami, ale jednak. Dla Europejczyka to jak droga księżycowa. Ale bez skafandra z wystarczającą ilością tlenu, co osłabiało siłę mięśni. Zaskoczyło mnie też  nieznane mi dotąd uczucie senności po przekroczeniu wysokości 4600 m n.p.m. Nawet moi przyjaciele Wachowie wówczas dosłownie kładli się na ziemi po przejściu solidniejszego kawałka drogi. Inna rzecz, że nie było wydeptanej choćby ścieżki, za to idąc po osuwających się czarnych kamieniach tańczyliśmy po nich jak linoskoczek na linie. W końcu zmogło to nas na tyle, że w pełnym słońcu usnęliśmy na dobre 40-50 minut.

Pokonawszy przełęcz i ujrzawszy maleńkie górskie jeziorko w dole – cel naszej wycieczki –  czuliśmy się spełnieni. Stanu błogości dopełnił cukier do wyczarowanego chyba z kapelusza przez Alego cappucino. 

Turkusowe jeziorko Ak Balik na równinie Alichur w Korytarzu Pamirskim
Turkusowe jeziorko Ak Balik na równinie Alichur w Korytarzu Pamirskim

Obudziłem się wystraszony, choć przecież wokół nie było żywej duszy. Wtedy pierwszy raz zdałem sobie sprawę na własnej skórze, co miał na myśli Bronisław Grąbczewski. Przelewając na papier swoje XIX-wieczne podróże, za głównego wroga górskiego tułacza uważał nie tylko przeszkody takie jak zwierzęta czy lawiny, ale też brak pożywienia, tracenie orientacji i senność. Z wysiłku i rozrzedzonego powietrza pojawia się bezpodstawny lęk – jeden z objawów choroby wysokogórskiej. 

Zeszliśmy marudząc strasznie i powłócząc nogami. Zwłaszcza ja, bo Alemu i Madiemu jakby wróciła pełna energia, z jaką zaczynali ze mną tę trzytygodniową wyprawę. Trzeba było się zbierać, bo gonił nas już krwawy zachód słońca i snujące się z tyłu wydłużone cienie. Następnego dnia czekała nas długa droga do Kabulu.

Wracając z Pamiru do Korytarza Wachańskiego, skręciliśmy do rodziny Aliego. W Deh Gholaman zeszli się krewni i przyjaciele. Czekał nas wieczór z muzyką i śpiewem na pożegnanie mego przewodnika przed dalszą drogą. Do doliny mógł wrócić za miesiąc, ale równie dobrze za pół roku, w zależności od zleceń i życzeń jego klientów. 

Monotonny dźwięk rubobu – trzystrunowej, uboższej odmiany lutni – i śpiewane przez grającego na nim mężczyznę pieśni wprost hipnotyzowały. Lokalny muzyk o twarzy tyleż pociągłej, co poważnej, co jakiś czas chodzi od wsi do wsi na podobieństwo współczesnego Wernyhory. Nieustannie poprawiał teksty przypowieści o pięknie Badachszanu i jego zmarłych bohaterach. Szykował się do występu pół dnia wcześniej. Śliniąc palec, szukał odpowiedniej strony, brał ołówek i dopisywał strofę, kreślił słowa i zdania w grubym zeszycie. Taka opowieść trwała 15–20 minut, a cały muzyczny wieczór ze trzy godziny. 

Na drodze do Badachszanu jak dawniej
Na drodze do Badachszanu jak dawniej

Tekst w grubym zeszycie oświetlaliśmy latarką z telefonu tak, by nie mogli tego dostrzec co jakiś czas patrolujący góry talibowie. Z czasem zebrani zaczęli klaskać, a dzieci tańczyć. Miękkie ruchy kilkunastoletniego chłopca, który był gwiazdą wieczoru, były przeciwieństwem tańców Kaukazu. Wprawdzie tam również tancerze przeciwnych płci nie dotykają się, ale młodzi mężczyźni przyjmują postawę bojową z wysuniętą pięścią. Tymczasem ruchy młodego Wachańczyka imitowały lot ptasi, a kręcenie wokół swojej osi przypominało tańce kobiece.

Biesiadnicy w Deh Gholaman nie tylko nas ugościli, ale też chcieli to i owo sprzedać. W tak biednym kraju jak Afganistan – a już zwłaszcza poza dużym miastem – by móc przeżyć, należy myśleć długofalowo. Jeśli gość taki jak ja zwróci uwagę na czyjś naszyjnik, to prędzej czy później pojawi się oferta jego sprzedaży, by mieć pieniądze na zaś. Bowiem jedna anomalia pogodowa może zagrozić głodem całej doliny, a jeden mały wstrząs wysoko w górach może zapowiadać serię trzęsień ziemi. Niby jasne, ale podobnie jak z wojną czy powodzią – dopóki nie poczujesz, nie uwierzysz, że istnieje.

Relaksując się, siedząc przy słonej herbacie i maczając w niej chleb, poczułem w powietrzu niepokojące drgania. Były tak mocne, że w ułamku sekundy pomyślałem, że dochodzą z jakiegoś przejeżdżającego obok gigantycznego systemu nagłośnieniowego. Oczami szukałem potężnej ciężarówki, wiozącej naczepie głośniki emitujące nie muzykę, a same drżenia. Okazało się, że było to jedno z trzech trzęsień ziemi, jakie miały miejsce tylko w ostatnich kilku dniach mojej październikowej podróży do Afganistanu.

Wieczór przy rubobie
Wieczór przy rubobie

Kilka miesięcy potem, 22 stycznia 2026 roku trzęsienie o magnitudzie około sześciu stopni w skali Richtera zniszczyło 250 domów po pakistańskiej stronie. Kilkanaście kilometrów od afgańskiej granicy na wachańskie wsie spadła lawina ogromnych głazów. Jednym z poszkodowanych był Alam Dżan, o którym pisałem w poprzednich numerach „Cz”. Runęła m.in. symboliczna ściana z napisem „Żyj bez granic / Live without borders”.

Dlatego najlepszą i najpewniejszą lokatą kapitału są w tych stronach dolary. Mimo to starsze kobiety nie są skłonne sprzedawać turystom swą biżuterię. Jest dla nich zbyt cenna. Pozbycie się takiego bogactwa oznacza zachwianie komfortu. Swego i rodziny. 

Kiedy tym wysuszonym na górskim słońcu wachańskim kobietom pozostaje już tylko naszyjnik z kolorowych nici i błyskotek, na który zwróciłem uwagę, czy futro od Kirgizów, to bez względu na pilniejsze potrzeby nigdy tego się nie wyzbędą. Oddadzą jako wiano córce, przekażą wnuczce albo po prostu zabiorą do grobu. To jest ta strefa komfortu.

Co innego młodsze pokolenie. Drugiej nocy w Deh Gholaman zagadałem od niechcenia:

– Potrzebuję starych afgańskich monet. Może macie jakieś?

Dziewczyny siedzące na podwyższeniu podały mi błyszczący łańcuszek. Był zrobiony z monet, ale nie afgańskich, a przeważnie sowieckich kopiejek z lat siedemdziesiątych.

To, że widniała na nich symbolika zupełnie sprzeczna nie tyle z liberalnym islamem ismailitów, co w ogóle z ruchem oporu wobec Sowietów, nie miało znaczenia. Sierp, młot i czerwona gwiazda były tu abstrakcyjnym i zupełnie nieistotnym.

Dzieci w Deh Gholaman
Dzieci w Deh Gholaman

Podczas wizyty na Polesiu, w okolicy Olmanów i Dawidharadka, byłem świadkiem skupowania od miejscowych kobiet rodzinnych ręczników, koszul i sukni. Moje koleżanki z błyskiem w oku przymierzały je, a potem targowały się o ich cenę z siedzącymi na ławkach emerytkami. Nie było łatwo dopiąć transakcji, choć lokalne muzea nie potrzebują aż tylu eksponatów, a co chata, to skrzynia z morzem ręcznie szytych, tradycyjnych wyrobów. Wystarczy, że w okolicy pojawi się kilku zainteresowanych, a wieść roznosi się lotem błyskawicy. 

Podobnie było w Wachanie. Podziękowałem jednak, bo widocznie starsze monety sprzedały się już dawno temu.

Dalsza trasa z gór do Kabulu wiodła taką samą jak dotąd drogą, obfitującą w dziury, cieki wodne i błoto. Muzyka, jakiej słuchał Madi, zaczęła mnie nieco denerwować, angielski przewodnika nużył, a podskoki na wybojach wywoływały fizyczny ból. Do tego mi, siedzącemu po prawicy kierowcy, za oknem towarzyszyły tylko skały. Dopiero od zejścia się rzek do wspólnego koryta Pandżu zamajaczyła tadżycka strona Wachanu.

Wraz ze spadkiem terenu narastały nerwowość i lęk. Czy to aby znów nie choroba wysokościowa?

Po powrocie spytałem o to oswojoną  z życiem powyżej 4000 m n.p.m. antropolożkę i pisarkę Emilię Sułek.

– Jak pracowałam w Tybecie, to właściwie nigdy nie miałam problemów na wysokościach, ale pojawiały się jak tylko zjeżdżałam na dół – powiedziała. – Miewałam bóle głowy, czy to, co ty nazywasz stanami lękowymi. Przyczyną po pierwsze są dawki powietrza nasyconego różnymi nieczystościami. W górach zaś tlenu jest mało, ale powietrze tam czyste. Do tego zależy, gdzie zjedziesz, ale zazwyczaj tam, gdzie jest hałas i dużo więcej nagłych bodźców.

Dla uspokojenia  pamirscy Kirgizi biorą specjalne tabletki albo po prostu namiętnie zjadają cukierki mentolowe. 

Uspokoiła mnie dopiero nocna podróż autobusem z Fajzabadu do Kabulu.  

Ali wybrał klasę luksusową. Co w praktyce znaczył ten luksus? Ano mnóstwo miejsca na nogi i opcję odpoczęcia w autobusie. Jeżeli ktoś odczuwał senność, to bez ceregieli rozkładał swój turban i zasypiał podczas jazdy, nie zważając na przechodzących nad nim i koło niego współpasażerów. Towarzyszyli zaś nam głównie Tadżycy, ale również Hazarowie i Uzbecy. Sami mężczyźni. 

Nad ranem Ali oparł się całym ciężarem o mój fotel, a ja, ocknąwszy się, rozejrzałem się nerwowo na boki, widząc, że jesteśmy już na równinie.

– Ile osób mieszka w tej chwili w mieście? – zapytałem.

– Pięć, sześć milionów – rzucił siwy brodacz o jakby pokrytych bielmem oczach.

– Niemożliwe – zaprzeczyłem. – Co najmniej dziewięć. To jest olbrzym, który nie wiadomo, gdzie się kończy, a gdzie zaczyna. Sam Daszt-i-Barczi to półtora miliona.

Podróżowałem przez region, będący największym skupiskiem najbardziej prześladowanej mniejszości w Afganistanie – Hazarów.

Bisko mnie siedział młody, krótko ścięty brunet o skośnych, szeroko rozstawionych oczach

– Jesteś Hazarem? – zapytałem. 

Jego mocno zaznaczone kości policzkowe i cera w odcieniu spalonej żółci wskazywały na takie pochodzenie, więc wydawało mi się, że odpowiedź będzie formalnością. Okazało się, że choć zna angielski, to odpowiedź pominął. Usiedliśmy bliżej siebie.

Palcem wskazał noszony pod koszulą medalik z tzw. ręką Fatimy. Wykonany był z materiału imitującego złoto, obrazek na nim był w szyickich kolorach zieleni, czerwieni i czerni. 

– Nie boisz się tego nosić?

– Nieeee – to symbol całego islamu. Przecież Fatima była córką Proroka. Chyba takie rzeczy to ty wiesz?

– No, ale w tych kolorach… Jesteś Hazarem, tak?

– Tak, ale ciszej, bo tu ludzie śpią!

Rozdrażniony współpasażer skinął głową lekko na mężczyznę, który leżał dosłownie przy wejściu do autobusu, w miejscu, gdzie był tylko jeden rząd krzeseł po lewej stronie. Po chwili,  jakby chcąc złagodzić ton, poprosił o mój numer telefonu, chcąc porozmawiać po dojechaniu na miejsce.

– Daszt-i-Barczi trzeba zobaczyć – zachęcał mnie. – To piękne miasto, a i ludzie tam gościnni. Przyjedziesz, to pogadamy.

Chłopak miał w ręku wielkiego iPhone’a z fluorescencyjną obudową, co przy jego ubrudzonych szarawarach i wymiętej chuście nadawało nieco ekstrawagancki wygląd. Wysiedliśmy. Kabul przywitał nas ciepłym, słonecznym świtem.

Cdn.

Mateusz Styrczula

Fot. autor

Календарыюм

Гадоў таму

  • у лістападзе

    685 – у 1341 г. войскі Вялікага Княства Літоўскага акружылі крыжацкую цьвердзь Баербург і прыступілі да яе здабыцьця. Падчас атакі загінуў вялікі князь Гедымін. 210 – 4.11.1816 г. у мястэчку Кублічы каля Лепеля нар. Арцём Вярыга-Дарэўскі (пам. у ссылцы ў Сібіры …ЧЫТАЦЬ ДАЛЕЙ / CZYTAJ DALEJ

Новы нумар / Novy numer

Папярэднія нумары / Poprzednie numery

Усе правы абаронены; 2026 Czasopis
Social Media Auto Publish Powered By : XYZScripts.com