W tym roku przypada 80. rocznica pacyfikacji prawosławnych wsi na Białostocczyźnie, dokonanej przez Pogotowie Akcji Specjalnej Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (PAS NZW) pod dowództwem kpt. Romualda Rajsa „Burego”. Wydarzenia te stały się symbolem powojennej martyrologii miejscowej społeczności białoruskiej i prawosławnej.
Pogrom dokonany przez partyzantkę „Burego” był najbardziej radykalnym i krwawym przejawem oczyszczania Podlasia z elementów białoruskości i prawosławia, czyli – w optyce polskich nacjonalistów – tożsamych ze sobą „niechcianych elementów” powojennej Rzeczypospolitej. I chociaż w tamtym tużpowojennym czasie zdarzały się pojedyncze zbrodnie dokonywane na prawosławnych przez polskie podziemie różnej proweniencji (więcej w książce: A. Prymaka-Oniszk, Kamienie musiały polecieć. Wymazywana przeszłość Podlasia, Wołowiec 2024), to czyny z zimy 1946 r. pozostają pod tym względem bezprecedensowe. Miały one nie przypadkowy, a planowy i zmasowany charakter, zmierzający do dokonania czystki etnicznej (zob. W. G., To zbrodnie niepodważalne, „Czasopis” 2/2025, s. 18–19). Ich przebieg wskazuje, że celem napastników było nie tylko wyparcie prawosławnej ludności do sowieckiego „raju”, ale i jej fizyczna likwidacja tam, gdzie uznano to za niezbędne, by ją do tego przymusić. Jak zauważył historyk Bartosz Wójcik, wśród zamordowanych w podlaskich wsiach 80 osób nie było „żadnego ubeka, kabewiaka czy nawet milicjanta”, a już „o Sowietach nie wspominając”. Na liście ofiar „Burego” znajdują się natomiast miejscowi chłopi, starcy, kobiety i dzieci. Najmłodsze zabite dziecko – spalone żywcem wraz z matką – miało zaledwie 7 dni. „Taka to była rozprawa z komuną” – ironizuje dalej badacz i podaje, że krytycznie na temat poczynań partyzantki Narodowego Zjednoczenia Wojskowego (NZW) pisał w raporcie do Białegostoku Jan Trusiak „Korycki”, komendant Obwodu Bielsk Podlaski Wolność i Niezawisłość (WiN): „Ludność polska jest [tym] oburzona i przerażona. Niewtajemniczeni twierdzą, że to prowokacja sowiecka, a nie robota kons[piracji]” (Bartosz Wójcik, Bić się czy nie bić? Dylematy antykomunistycznego podziemia, Tygodnik Interia 4 III 2023 [online]; Bartek Wójcik, wpis Facebook z 4 II 2026 [online]).
Okolicznościowo chcę zaprezentować Czytelnikom mało znane raporty dotyczące masakry zaleszańskiej i działalności polskiej partyzantki nacjonalistycznej na terenie Podlasia. Pierwszy z nich został odnaleziony przez Wójcika podczas kwerendy archiwalnej i w druku ukazuje się po raz pierwszy. (wg)

Wojskowe Biuro Historyczne, Facebook
1. Telefonogram z 31 stycznia 1946 r. przysłany do Urzędu Wojewódzkiego w Białymstoku, donoszący o spaleniu wsi Zaleszany
TELEFONOGRAM. godz. 2.10 dn. 31.I.46 r.
Do
Wydziału Społeczno-Politycznego
Urzędu Wojewódzkiego
Białystok.
W dniu 30.I.1946 roku we wsi Zaleszany, gm. Kleszczele, pow. Bielsk-Podlaski powstał zbiorowy pożar, który strawił 30 gospodarstw rolnych, ponad 90 budynków łącznie z inwentarzem żywym i martwym. Oraz we wsi Wólka – Wygonowska, tejże gminy 7 gospodarstw. Przyczyna pożaru podpalenie przez bandę zbrodniczą.
W czasie pożaru straciło życie 14-cie osób, w tym 6-ro dzieci. Straż Pożarna zdążająca do ognia z Kleszczel została niedopuszczona przez tę samą bandę.
Przypuszczalne straty wynoszą około 40,000,000 złotych. Niezależnie od wyżej wspomnianego zanotowano ponad 80 wypadków ciężkich poparzeń i kalectw.
Podpisano Wojewódzki Inspektor Pożarnictwa
/=/ J. Łastowski
Kpt. Pożarn.
Źródło: Fotokopia ze zbiorów Bartosza Wójcika.

2. Meldunek sytuacyjny Komendy Obwodu AKO Bielsk Podlaski z 31 maja 1945 r.
We wsiach opanowanych przez NSZ [Narodowe Siły Zbrojne], werbują ludzi masowo, nie zwracając uwagi na ich wartość moralną. […] Oddział dywersyjny w sile około 50 ludzi, dowodzony przez kapr. pchor. rez. Rekina [Kazimierz Chmielowski – W. G.], składa się z pijaków i rabusiów, którzy nękają ludność miejscową, a zrabowane rzeczy dzielą między siebie […] Działalność NOW [Narodowej Organizacji Wojskowej] jest jeszcze bardziej bandycka, a stosunek do AK bardziej wrogi […]
Źródło: M. Mazur, Nauka w epoce postprawdy. Warsztat naukowy historyka w kontekście prób reinterpretacji postaci Romualda Rajsa „Burego”, Lublin 2024, s. 109.
3. Sprawozdanie polityczne nadrejonu OUN „Łewada” za kwiecień i maj 1946 r.
[…] W północnej części powiatu bialskiego przy końcu maja […] pojawił się oddział AK w sile 12 drużyn, który ponoć przyszedł zza Buga, z Białorusi. Na czapkach noszą trupie główki, zajmują się przeważnie grabieżą ludności, do Ukr[aińców] odnoszą się wrogo, UPA odgrażają się. Ten oddział jest pod dowództwem niejakiego «Burego» […]
Postój dnia 1.6.1946 r. […]
Komentarz: Jak podaje Mariusz Zajączkowski, wiosną 1946 r. na terenie Podlasia Południowego, gdzie istniały szkieletowe struktury ukraińskiego podziemia, pojawili się partyzanci białostockiego PAS NZW pod dowództwem ppor. Kazimierza Chmielowskiego „Rekina”, zastępcy „Burego”. „Trupie główki” były charakterystycznym elementem ich umundurowania, nawiązującym do Dywizjonu Huzarów Śmierci z okresu wojny polsko-bolszewickiej 1920 r. (M. Zajączkowski, Wierzchowiny 1945…, Warszawa 2023, s. 183–184). Autor raportu błędnie zidentyfikował ich jako oddział AK, traktując przy tym wszystkich prawosławnych mieszkańców Podlasia jako Ukraińców.
Źródło: Taktycznyj widtynok UPA 28-j „Danyliw”: Chołmszczyna i Pidlaszszia (Dokumenty i materiały), red. P. Poticznyj, Toronto–Lwiw 2003 (Litopys UPA, t. 39), s. 618.
Wiktor Gabrychowicz











