
W celu przeprowadzenia rozmowy pozyskaniowej ppor. Jan Sapieżyński zwabił kandydata na agenta do mieszkania kolegi esbeka pod pretekstem pokazania mu zdjęć z zabaw z lat siedemdziesiątych w jego okolicy, organizowanych przez koła Związku Młodzieży Wiejskiej. Jako działacz tej organizacji na niektórych fotografiach został bowiem uwieczniony. Czy były to zdjęcia operacyjne, czy pochodziły z prywatnych zbiorów oficera, tego nie wiadomo.
Sapieżyński do spotkania należycie się przygotował. Zgodnie z procedurą opracował szczegółowy plan rozmowy pozyskaniowej. Zwierzchnikowi przedłożył go do zatwierdzenia jednak już po fakcie, na co ten w dopisku to odnotował, pytając dlaczego. Prawdopodobnie wszystko przebiegło zgodnie z planem, zatem oficer nie widział potrzeby sporządzenia odrębnego raportu, choć było to oczywiście złamaniem procedur. Liczył się jednak rezultat.
Zakładając zatem, że rozmowa odbyła się tak, jak było to zaplanowane, Sapieżyński rozpoczął ją od przejrzenia zdjęć. Być może dla rozluźnienia atmosfery panowie pili alkohol, wszak jakiś czas temu umawiali się na wódkę. Tego w notatce jednak nie zapisano.
Po podarowaniu Stefanowi K. kilku wybranych przez niego zdjęć, na których się znajdował, oficer dalszą rozmowę ukierunkował na temat obecnej sytuacji społeczno-politycznej w kraju zaznaczając, że wiele osób podejmuje różnorodne wrogie przedsięwzięcia, zmierzające do wyrządzania szkód, a nawet wrogich przestępstw na szkodę interesów PRL. Wskazał Jana K., internowanego działacza NSZZ „Solidarność”, który wrócił z Chorzowa do ojca w Narwi. Figurant był dobrze znany hajnowskiej SB z kontaktów z werbowanym kandydatem. Uważano zatem, że dlatego też będzie mógł udzielać informacji o jego postawie i zachowaniu się.
Sapieżyński naświetlił ponadto kandydatowi wrogie działania ośrodków nacjonalistycznych na Zachodzie na środowisko białoruskiej mniejszości narodowej w naszym rejonie mając na uwadze przeciwstawić w/w mniejszość władzom państwowym PRL.
W dalszych podchodach oficer pochwalił, iż kandydat znany jest służbom z właściwej postawy społeczno-politycznej i prawidłowego oddziaływania na środowisko białoruskiej mniejszości narodowościowej. Następnie rozmowę kontynuował pod kątem przyjścia SB z pomocą. Gdyby kandydat na tajnego współpracownika się wahał, wówczas miał zwrócić się do niego jako do uczciwego obywatela, działacza BTSK o przyjście nam z pomocą na odcinku przeciwdziałania wrogim poczynaniom ośrodków nacjonalistycznych na Zachodzie wspieranych i finansowanych przez służby specjalne NATO.
Taka psychologiczna taktyka dała wynik. Stefan K. zgodził się zostać tajnym współpracownikiem SB, przyjął dla siebie pseudonim „Zbyszek” i zobowiązał się zachować ten fakt w ścisłej tajemnicy przed osobami trzecimi. Na koniec oficer zwyczajowo omówił podstawowe zasady współpracy, czyli przestrzeganie zasad konspiracji i sposoby nawiązywania obustronnej łączności. Z późniejszych dokumentów wynika, że podstawą jego pozyskania były korzyści materialne. Za przekazywane informacje pobierał wynagrodzenie.
13 czerwca 1986 r., po dwóch tygodniach od zwerbowania agenta, Sapieżyński w raporcie napisał, iż jest on jednostką wykazującą właściwe zaangażowanie w realizacji zleconych zadań. Spotkania z nim były w tym czasie przeprowadzane w mieszkaniu pracownika SB w Hajnówce i w parku w Narwi. Pojawiły się jednak problemy z utrzymaniem w tajemnicy charakteru tych kontaktów. Obaj – informator i esbek – w gminie Narew nie byli anonimowi. Znało ich wielu mieszkańców, którzy mogli łatwo się domyślić, dlaczego się spotykają. Spalone też było prywatne mieszkanie funkcjonariusza SB w Hajnówce. Okazało się bowiem, że w tej samej klatce mieszka dawny sąsiad Stefana K. ze wsi.
W związku z tym udzielono zgody na wykorzystywanie lokalu kontaktowego kryptonim „Helena”. Sposób odbywania w nim spotkań ustalono z zachowaniem szczególnej ostrożności celem zachowania zasad konspiracji prowadzonej współpracy z SB oraz zabezpieczenia wymienionego lokalu przed dekonspiracją. 1 sierpnia 1986 r. Sapieżyński szczegółowo opisał to w raporcie:
(…) Każdorazowo tw ps. „Zbyszek” przed wejściem do lokalu kontaktowego sprawdzi dokładnie, czy w wymienionym lokalu w oknie, gdzie znajduje się kuchnia (naprzeciw latarni znajdującej się na placu gier i zabaw) jest zawieszona z dołu tego okna biała zasłonka przez całą szerokość okna. Wymieniony fakt oznacza, że pracownik SB jest w lokalu i oczekuje na tw.
Uzgodniono, że tw wchodząc do lokalu będzie wchodzić tylko wtedy, gdy nikogo nie będzie na klatce schodowej oraz nie będzie korzystał z dzwonka elektrycznego znajdującego się przy drzwiach wejściowych.
Gdyby tw przypadkowo spotkał kogoś ze znajomych na klatce w/w bloku, wówczas zapyta, gdzie jest mieszkanie „D. M.” i następnie wejdzie do wskazanego mieszkania.
Natomiast tw ps. „Zbyszek” będzie wychodził z LK tylko wówczas, gdy nikogo nie będzie na klatce schodowej. Wychodząc z wymienionego budynku skieruje się w prawo, aby jak najszybciej wyjść między blokami na ulicę, gdzie znajduje się dużo sklepów i zawsze jest duży ruch.
Ustalony został także sposób nawiązywania obustronnej łączności z agentem:
(…) W przypadku, gdyby zaszła pilna potrzeba nawiązania kontakt z tw, wówczas zadzwonię do Urzędu Gminy w Narwi i poproszę o połączenie z tw wymieniając jego nazwisko. Gdy tw odbierze telefon i przedstawi się, wówczas poinformuję, że telefonuję z ZMW i chcę powiadomić, że są do odebrania zdjęcia z organizowanych imprez, w których tw uczestniczył. W związku z tym musi on zgłosić się do mnie dn. … o godz. …. Będzie oznaczało to termin spotkania, które będą odbywane w LK „Helena”. Gdy tw będzie nieobecny w pracy, wówczas wyślę na jego adres domowy list, w treści którego poinformuję jak wyżej.
Gdyby zaś tw ps. „Zbyszek” znalazł się w posiadaniu ważnej i pilnej informacji, którą chciałby natychmiast mi przekazać, wówczas zadzwoni na numer 23-95 i poprosi mnie do telefonu pod ukrytym nazwiskiem jako „Sawickiego”. Gdy odbiorę słuchawkę, tw zapyta czy przy telefonie jest „Sawicki” i wtedy zapyta jak wygląda sprawa ze zdjęciami z imprezy. Będzie to oznaczało, że tw chce pilnie wywołać mnie na spotkanie. Wówczas zaproponuję kiedy może je odebrać. Będzie to oznaczało termin spotkania w LK „Helena”.
4 września 1987 r. Sapieżyński – już w randze porucznika – sporządził charakterystykę pozyskanego informatora, krótko opisując w niej przebieg dotychczasowej współpracy:
(…) Jest bardzo obrotny, towarzyski i wszędzie potrafi wkręcić się. Jest kawalerem, dysponuje wolnym czasem, lubi zabawić się, wypić.
(…) Odnotowano fakty nieporozumień rodzinnych z bratem, wynikających ze spraw majątkowych. Tw ma zamiar przenieść się do Hajnówki.
(…) W dotychczasowym okresie współpracy odbyto z tw 13 spotkań, w czasie których przekazał 3 informacje na piśmie (w czasie spotkań odbywanych w LK „Helena”). Natomiast 10 spotkań odbyto na wolnym powietrzu, w parku w Narwi, nad rzeką, w Białymstoku, na dworcu PKS w B-stoku i Hajnówce.
Uzyskane od Stefana K. informacje zostały wykorzystane do prowadzonych przez SB kilku spraw obiektowych. Przede wszystkim o kryptonimie „Narew”, dotyczącej rozpracowywania środowiska BTSK, a także „Nauka” (nauczyciele języka białoruskiego i nie tylko) i „Fala” (?). Tajny informator donosił także na byłego działacza „Solidarności” w Hucie „Kościuszko”, będącego pod obserwacją SB w ramach kwestionariusza ewidencyjnego „Przybysz”. Ponadto część donosów z Hajnówki przekazano do komendy wojewódzkiej w Białymstoku, gdzie zostały wykorzystane przez pion II, IV oraz VI. Pion II, czyli kontrwywiad, zajmował się zwalczaniem obcych wywiadów. W tym przypadku chodziło o infiltrację kontaktów inteligencji skupionej wokół BTSK oraz studentów z ośrodkami białoruskimi na Zachodzie. Pion IV był od inwigilacji duchowieństwa, a VI zajmował się ochroną operacyjną i zwalczaniem opozycji w sektorze rolnictwa.
Stefan K. zaprzyjaźnił się z nowo zatrudnionym lekarzem w ośrodku zdrowia w Narwi, który był jego rówieśnikiem i także kawalerem. Donosił zatem na osoby również z tego środowiska.
Z tytułu przekazanych w tym okresie informacji TW „Zbyszek” dwukrotnie pobrał wynagrodzenie na łączną kwotę 4 tys. zł. Nie były to wówczas duże pieniądze, zważywszy na to, że agent jako referent w urzędzie gminy zarabiał około 25 tys. zł miesięcznie.
W sprawozdawczym raporcie napisano, że zapłacono by mu więcej, ale nie w pełni wywiązał się z realizacji zleconych zadań, kilkakrotnie nie przybył na umówione spotkania. Nie było to jednak z jego winy:
(…) Kilkakrotnie tw na umówione spotkanie w LK „Helena” nie przyjechał, gdyż nie mógł załatwić wyjazdu służbowego do Hajnówki. Częstokroć będąc nawet w Hajnówce nie mógł przybyć na spotkanie z uwagi na towarzystwo osób trzecich – współpracownika. Ostatecznie uzgodniono, że spotkania będą odbywane przynajmniej raz w miesiącu w wolną sobotę w LK „Helena” w Hajnówce, natomiast pozostałe na terenie gminy Narew, ewentualnie w Białymstoku, gdzie tw bardzo często wyjeżdża.
6 grudnia 1987 r. TW „Zbyszek” pokwitował odbiór 2 tys. zł. Oficer prowadzący pieniądze te wręczył podczas spotkania z nim tytułem wynagrodzenia za przekazywane informacje do spraw obiektowych „Nauka”, „Narew”, „Żywkol” oraz z przebiegu przygotowań i głosowania w czasie referendum.
Wspomniane referendum było pomysłem gen. Wojciecha Jaruzelskiego, zostało przeprowadzone 29 listopada 1987 r. Miało na celu uzyskanie zgody społeczeństwa na radykalną reformę gospodarki przy zapewnieniu, że po dwóch, trzech latach wyrzeczeń nastąpi wyraźna poprawa warunków życia.
Następna notatka służbowa z teczki personalnej tajnego współpracownika ps. „Zbyszek” została sporządzona niemal rok później. 6 sierpnia 1988 r. por. Sapieżyński poinformował przełożonego, iż w czerwcu i lipcu informator na telefonicznie uzgodnione spotkania się nie stawił. Udało się z nim skontaktować dopiero na początku sierpnia. Okazało się, że Stefan K był mocno rozżalony na SB z powodu niezałatwienia jego prośby osobistej. Chodziło o kłopoty szwagra z sąsiedniej wsi, któremu milicja zatrzymała prawo jazdy za prowadzenie samochodu po pijanemu. TW „Zbyszek” próbował to załatwić u swego oficera prowadzącego, prosząc go, by nie kierować wniosku do kolegium ds. wykroczeń.
Z treści notatki wynika, że Sapieżyński w tej sprawie pewne działania podjął. Okazało się jednak, iż nie można tego było załatwić, ponieważ mogłaby nastąpić dekonspiracja współpracy oraz dlatego, że nie wyrazili zgody przełożeni z WUSW w Białymstoku. Szwagrowi zatrzymano prawo jazdy w obecności czterech sąsiadów.
TW „Zbyszek” został uświadomiony, że gdyby dotyczyło to bezpośrednio jego osoby, wówczas SB mogłaby przejąć wniosek z kolegium. Ale i tak szwagra potraktowano ulgowo dzięki zabiegom oficera prowadzącego. Gdyby oskarżyciel zażądał 50 tys., to kolegium nie mogłoby o połowę obniżyć karę, a z uwagi na to oskarżyciel żądał tylko 25 tys., a obwiniony otrzymał 18.000 zł.
Ta informacja nieco uspokoiła agenta. Stwierdził, że być może były jakieś działania z naszej strony, mające na celu złagodzenie kary.
Na tym przykładzie Sapieżyński dał do zrozumienia, że współpraca z SB oprócz symbolicznego wynagrodzenia może przynosić też inne korzyści. Wobec tego zapytał tw, czy będzie w stanie wywiązać się z przyjętych dobrowolnie zobowiązań. Ten jednak już nie był skory do współpracy. Zwłaszcza, że akurat każdą wolną chwilę poświęcał na pomoc rodzicom i bratu przy żniwach.
Tw stwierdził, iż w obecnym okresie intensywnych prac polowych nie może tracić wolnych sobót na przyjazdy do Hajnówki na spotkania. Dlatego też uzgodniono, że spotkania będą odbywane w Narwi, a w okresie jesienno-zimowym ich częstotliwość zostanie zwiększona.
Z tych planów raczej niewiele wyszło, gdyż po pół roku Sapieżyński wycofał się ze współpracy ze swym agentem. 23 stycznia 1989 r. otrzymał zgodę na przekazanie tw ps. „Stasiek” na kontakt operacyjny rezydenta ps. „Andrzej”. To była niższa ranga współpracy. Rezydent to nie był bowiem etatowy pracownik SB, lecz zaufany obywatel, który miał pod sobą grupę informatorów. Na zlecenie aparatu bezpieczeństwa koordynował kontakty z tajnymi współpracownikami i przekazywał od nich informacje.
Sapieżyński, przekazując swego dotychczasowego agenta na kontakt operacyjny rezydenta, napisał w raporcie, że ten będzie odbywał z w/w tw spotkania, przyjmował informacje z wykonawstwa zleconych zadań oraz zlecał zadania do realizacji zgodnie z planem kierunkowego wykorzystania.
Rezydent ps. „Andrzej” został zapoznany z zasadami prowadzenia pracy operacyjnej z siecią osobowych źródeł informacji. Po przekazaniu tw ps. „Zbyszek” na kontakt operacyjny rezydenta omówione zostaną z rezydentem zasady wchodzenia i wychodzenia do LK „Helena” oraz sposób opracowywania informacji przyjętych od tw.
Uzgodniono z rezydentem, że w przypadku braku możliwości odbycia spotkania w LK „Helena” spotkania z tw „Zbyszek” mogą być odbywane w samochodzie prywatnym rezydenta oraz w mieszkaniu prywatnym rezydenta.
Z tych planów także mało co wyszło. Za kilka tygodni miał się już zebrać Okrągły Stół, który wyznaczył pierwsze ramy transformacji ustrojowej. Oznaczało to rychły koniec PRL, a wraz z nim Służby Bezpieczeństwa w dotychczasowym kształcie.
Cdn.
Jerzy Chmielewski











