Zagłębiając się w historię Puszczy Białowieskiej, spotkamy się na pewno z terminem osocznicy. Tak właśnie nazywano chłopów zatrudnionych do ochrony nie tylko białowieskiego matecznika, ale także innych puszcz należących do wielkich książąt litewskich bądź wielkich feudałów. Ciążył na nich również obowiązek brania udziału w polowaniach. W strukturze służby leśno-łowieckiej osocznicy plasowali się w jej dolnej partii.
Gieorgij Karcow podaje, że termin osocznik pochodzi od słowa „sok”, oznaczającego śledzenie, chodzenie po śladach. Osocznicy „soczyli” zwierzynę, chodzili za nią, „osaczali” ją. Służbę tę nazywano „osoką”.
Na Białorusi osocznicy pojawili się już w XIV wieku. Osiedlano ich w osobnych wsiach lub dworach na obrzeżach puszcz. Osocznicy byli zwolnieni od pańszczyzny i płacenia podatków. Niemniej jednak musieli uczestniczyć w wyprawach wojennych. Obowiązek ten zresztą spoczywał na całej służbie leśnej. Stanowiska osoczników były dziedziczne – przechodziły z ojca na synów.
Funkcję podobną do osoczników pełnili strzelcy. Oba te rodzaje służb podlegały bezpośrednio leśniczemu, a w ogólności – jurysdykcji łowieckiej, co szczególnie podkreślała Komisja z 1700 roku. W Puszczy Białowieskiej był tylko jeden leśniczy. A poza tym łowczowie, podłowczowie, podleśniczowie (oberstrażnicy), myśliwcy i strażnicy. Naczelne stanowisko w zarządzie puszcz królewskich Wielkiego Księstwa Litewskiego zajmował wielki łowczy, który zawiadywał polowaniami królewskimi.
Struktury administracyjne Puszczy Białowieskiej na przestrzeni wieków ulegały różnym zmianom, zmieniała się też nomenklatura stanowisk, lecz to nie jest tematem tego artykułu. Pozostańmy przy osocznikach.
W wydanej w 1557 roku „Ustawie na wołoki” mówi się, że osocznicy mają prawo na nadział dwóch włok ziemi W rzeczywistości było z tym gorzej. Natomiast „Ordynacja puszcz królewskich” z 1641 roku zmniejszyła nadział ziemi osocznikom do pół włoki, poszerzając jednocześnie zakres powinności, przy czym część tych ludzi wyłączyła z kategorii służby i w ogóle pozbawiła ziemi ornej.
Osocznicy podlegający leśniczemu mogli odwoływać się do łowczego. Dzielili się na starszych i młodszych. Liczba tych pierwszych zawsze odpowiadała liczbie ilością tzw. kwater, których każda puszcza królewska miała od trzech do czterech.
Starsi osocznicy nazywani byli dziesiętnikami. W Puszczy Białowieskiej było ich trzech – po jednym na każdą z kwater. Każdy z nich miał po jednej włóce ziemi i był zwolniony od świadczenia pańszczyzny leśniczemu. Opis obowiązków dziesiętników znajdujemy w „Ordynacji Puszczy Białowieskiej” z 1639 roku. Mieli oni jak najczęściej objeżdżać swe kwatery oraz pilnować zwierzyny przed kłusownikami i doglądać, czy nikt nie wyrządza szkód w drzewostanie, także doglądać sianożęci. Musieli prowadzić ewidencję padłej i zabitej zwierzyny oraz co kwartał składać leśniczemu sprawozdania. Dziesiętnik nie mógł niczego wydać bez kwitu od leśniczego. Za ewentualne szkody, wyrządzone w puszczy z powodu braku należytego dozoru, musieli zapłacić ich równowartość. Groziła im także degradacja z zajmowanego urzędu.

Liczba młodszych osoczników była różna i nie odpowiadała ilości ostępów. Puszcza Białowieska za czasów Zygmunta Starego posiadała 55 większych ostępów i 82 mniejszych, których dozorowało 277 osoczników. Osiedleni oni byli we wsiach Ćwirki, Kiwaczyn, Kamienniki (Kamieniuki), Rożkówka i Panasiuki. Później osocznicy pojawili się we wsiach Czarnaki, Dmitrowicze, Młynasy Polskie (?), Omeleniec, Orzeszkowo, Policzna, Rożkowce, Sawczyce i innych. Liczba osoczników zmieniała się w różnych okresach i miała raczej tendencję spadkową. Np. w początku XIX wieku było ich w puszczy już tylko 108, w jego połowie – 103, a w 1869 roku zaledwie 73.
Do obowiązków młodszych osoczników należało koszenie siana dla żubrów i składania go w stogi, układanie mostów, naprawianie dróg i ścieżek prowadzących do ostępów, Brali oni udział jako obława w łowach królewskich, dostarczali również furmanki dla królewskich gości. W okresie letnim odbywali wartę przy głównych drogach, aby przejeżdżający nie rozpalali ognisk. Ta ostatnia powinność została wprowadzona w 1811 roku, kiedy to w puszczy przez nieostrożność ludzką wybuchł pożar, niszcząc drzewostan przez trzy miesiące, dopóki nie ugasiły go jesienne deszcze. Chodzili także do Białowieży naprawiać dwór myśliwski. W drugiej połowie XVIII wieku osocznicy przewozili pocztę.
Osocznicy nieraz zeznawali jako świadkowie w sprawach o defraudacje. Byli też bardzo pomocni przy rozstrzyganiu różnych zawikłanych spraw terenowych oraz sporów granicznych, jak np. ten z 1567 roku między leśniczym białowieskim Iwanem Ladskim, a dziedzicem Wierzchowicz Bazylim Kopciem. W celu rozwikłania tego sporu przybyli do Puszczy Białowieskiej łowczy Wielkiego Księstwa Litewskiego Hrehor Wołłowicz i pisarz Ławryn Woyna.
Osocznicy byli niewątpliwie ludnością uprzywilejowaną w porównaniu z innymi chłopami, którzy czasem podszywali się pod ich miano. Stwierdza to m.in. Komisja z 1712 roku, zastrzegając, że osoczników nie powinno być ponad 150, jak to zostało podane w Inwentarzu z 1680 roku. Wykryto przypadki, gdy na jednej włóce zamiast dwóch osoczników, gospodarowało aż sześciu chłopów, z których czterech powinni byli płacić z tego tytułu czynsz.
Osocznicy, będąc uposażonymi od rządu, odczuwali lepszą jakość swego życia. Byli bardziej weseli i śmielsi od innych chłopów, choć tak samo jak oni uprawiali rolę i hodowali bydło. Zdarzały się przypadki, kiedy stawali się nadto zuchwali. W marcu 1625 roku była rozpatrywana sprawa osoczników, którzy wynajmowali się u miejscowej szlachty jako bartnicy i za usługę otrzymywali połowę zebranego przez siebie miodu. Liczni funkcjonariusze tej służby wchodzili także w konflikty z dzierżawcami. Znana jest sprawa z 1752 roku, kiedy osocznicy z Omeleńca przepędzali chłopów jamneńskich z gruntów, wypasali swoje bydło na łąkach im nienależnych, robili na nich siano, a poza tym pędzili własną gorzałkę.
W pełnieniu obowiązków łowieckich osoczników zdarzały się przerwy, nieraz kilkunastoletnie. Np. w inwentarzu z 1670 roku odnotowano, że osocznicy z Dmitrowicz i Sawczyc zostali skierowani do służby dworskiej, choć jeszcze w określonych dniach musieli chodzić do puszczy i strzec ją przed defraudantami drewna. Za to otrzymywali pozwolenie na przygotowywanie sobie opału, pozyskiwanie tyczek, żerdzi, krokwi, a także darcie łyka. Podobnie rzecz się miała we wsiach Czarnaki, Omeleniec, Orzeszkowo i innych.
Harnak w 1764 roku podaje, że 213 osoczników gospodaruje na 91,5 włokach. Stwierdza przy tym, że wsie osockie są źle rozmieszczone, a sami osocznicy nie przykładają się do pracy. Często przymykają oczy na defraudację drewna dokonywaną przez ich krewnych, a bywa że i sami wywożą drewno na targi. Z tej racji osocznikom dodano strzelców do pomocy, a tak naprawdę do ich pilnowania.
Z powyższego widać, że stanowisko osocznika już pod koniec XVIII wieku zaczynało się degradować i w konsekwencji stopniowo było zastępowane przez innych funkcjonariuszy leśnych, dozorujących swój obręb. Po III rozbiorze Polski prawie wszystkie wsie, składające się z osoczników, a także strzelców i strażników, zostały rozdane różnym zasłużonym osobom. Do pilnowania puszczy zostały tylko dwie wsie. Ówczesny dozorca Puszczy Białowieskiej Krzysztof Engelgardt upatrywał ratunek jedynie w powrocie do skarbu wsi nierozważnie porozdawanych.
Po przejściu Puszczy Białowieskiej w 1888 roku pod zarząd domen carskich i podporządkowaniu jej gospodarki celom łowieckim, stanowiska osocznika już nie wymienia się w strukturze administracyjnej służby łowieckiej.
O dawnym zawodzie leśnym dzisiaj przypomina nazwa jednej z wsi w powiecie hajnowskim – Dubicze Osoczne. A w Białowieży jest Zaułek Osoczników, łączący ulice Stoczek i Tropinka.
Piotr Bajko











