Dlaczego Podlasie jest tak fascynujące i pociągające? Dlaczego przyjeżdżają tu chętnie i tak licznie turyści z całego świata? Nie ma tu przecież wielkich jezior, gór, oszałamiających zamków i innych zabytków. Jest za to niepowtarzalna atmosfera. Na pograniczu świata realnego i nierealnego. Za to kochamy Podlasie, za to kochamy Wierszalin, za to cenimy tych, którzy to opisują – pisze Mariusz Maszkiewicz.
Jerzy Chmielewski wydał niedawno arcyciekawą książkę Wierszalin 2.0. Historia, którą należało napisać od nowa. Czytanie pracy znanego dziennikarza i działacza mniejszości białoruskiej na Podlasiu stanowi prawdziwą ucztę i przynosi wiele niespodzianek.
Legenda o Wierszalinie, przeniesiona do współczesnej polskiej kultury przez prof. Włodzimierza Pawluczuka w latach 70., a później przez wybitnych reżyserów teatralnych Tadeusza Słobodzianka i Piotra Tomaszuka, oparta jest na wielu mitach[1]. Chmielewski z dziennikarską pasją mocuje się z nimi. Oprowadza nas po dawnej osadzie Wierszalin, stworzonej przez Eliasza Klimowicza. Klimowicz – jak się dowiadujemy z książki – był prostym rolnikiem z okolic Krynek. Dzięki charyzmie i pracowitości, a także licznym nadprzyrodzonym zbiegom okoliczności stał się na początku XX wieku – wbrew swoim intencjom – legendarnym Prorokiem Ilją. Do wybudowanej przez niego na pustym polu cerkwi przybywali tłumnie prawosławni pielgrzymi.
Chmielewski odkrywa nowe nieznane fakty i okoliczności powstania legendy. Osobiste zaangażowanie redaktora naczelnego miesięcznika „Czasopis” wynika z faktu, że jego bliscy i dalsi krewni byli świadkami zdarzeń, które rozgrywały się w pierwszych dekadach ubiegłego wieku. Zamiarem Jerzego Chmielewskiego jest naświetlenie historii tak, aby znaleźć się jak najbliżej prawdy. Tu jednak zaczyna się pewien problem. Autorowi trochę zabrakło dystansu do podlaskiego mitu i niepotrzebnie angażuje swój dziennikarski talent w emocjonalne filipiki. Usiłując obalić stereotypy narosłe wokół podlaskich, niepiśmiennych chłopów – uczniów Eliasza Klimowicza i wyznawców Ilii Proroka – zapędza się w obszary, które jak się wydaje, nie do końca rozumie. Zarówno wierzenia religijne, jak i natura przesądów, obrzędów, a w konsekwencji mitów i legend dotykają delikatnej materii utkanej z ludzkich marzeń i wyobrażeń. A z tym się bardzo trudno polemizuje.

Fot. Jerzy Chmielewski
W wydanej w 1999 roku książce Wierszalin – trzydzieści lat później Włodzimierz Pawluczuk przyznaje, że opisując wydarzenia z początku XX wieku, nie dbał o ich historyczną warstwę, skupiając się na strukturze mitu; pisze m.in.: „Świadomość ludowa jest świadomością ahistoryczną (…), wieś stoczyła dramatyczną walkę w obronie tradycyjnego kształtu swej duchowości. Przejawem tej walki były zjawiska dziwne i niepojęte dla postronnego obserwatora (…)”. Profesor Pawluczuk był antropologiem kultury, nie kronikarzem Podlasia. Jego naukowy dorobek stanowi próbę postawienia nowych pytań. Przytaczając w Wierszalinie wyobrażone sceny, odnosi je do dramatycznych przeżyć bohaterów. A przecież część tzw. faktów miała miejsce w ich wyobraźni, a następnie w opowieściach i przekazach, które trudno mierzyć miarą rzetelnego księgowego.
Jako były student oraz pierwszy doktorant Pawluczuka czuję się w obowiązku nieco ostudzić polemiczny zapał Jerzego Chmielewskiego. Redaktor naczelny „Czasopisu” ustawia się niepotrzebnie w roli sprawiedliwego, który chce zmienić fałszywy obraz ludu prawosławnego Podlasia. I niepotrzebnie, gdyż intencją Pawluczuka nie było pokazywanie „zacofania i fanatyzmu” niepiśmiennych chłopów. Nie rozprawiał się on ze swoim środowiskiem, wyjeżdżając w daleki świat i robiąc naukową karierę na uniwersytetach. Wręcz odwrotnie. Pawluczuk dowiódł wybitnymi pracami z dziedziny antropologii i socjologii, że religijność jest immanentną cechą każdej wspólnoty ludzkiej, a formy religijnej ekspresji zależą tylko od kulturowego i społecznego kontekstu. Religie i przekonania religijne – w swoim materialnym i widzialnym wymiarze – w dużym stopniu odwołują się do sacrum poprzez emocje. A świat emocji nie podlega ocenom. Tego dowodził Pawluczuk w pracach Żywioł i forma, Wiara a życie codzienne, Sposób bycia jako rodzaj wiary czy wreszcie w doskonałej egzegezie codzienności w monografii Potoczność i transcendencja.
Profesor Włodzimierz Pawluczuk nie dorobił się tytułu profesorskiego, opowiadając o Wierszalinie i proroku Ilji. Książka wydana w 1974 roku była reportażem i nie nosiła charakteru pracy naukowej. To był akurat margines jego twórczości, a wielkość talentu literackiego Pawluczuk potwierdził, wydając w 2004 roku doskonałą powieść Judasz, która jest w dużej części nawiązaniem do klimatu i problematyki związanej z losem prawosławnych na Podlasiu. Pod naukowym kierownictwem Włodzimierza Pawluczuka napisałem książkę Mistyka i rewolucja. Było to rozwinięcie problematyki, którą w dzieciństwie i młodości poznał młody Wołodźka ze wsi Ryboły. Temat cerkiewnej rebelii w bolszewickiej Rosji wiązał się z fundamentalnym pytaniem dotyczącym kondycji intelektualnej i moralnej kapłanów i biskupów, którzy przystali na współpracę z leninowskim komunizmem. Dlatego postawa zwykłego ludu, chłopstwa poszukującego sacrum w takim uniwersum, w jakim żyli, dowodzi trwałości zjawiska religii, jej witalności. Na prośbę prof. Pawluczuka recenzentem mojej pracy był arcybiskup Jeremiasz, wybitny prawosławny teolog i autor wielu cennych prac naukowych.
Studenci prof. Pawluczuka pamiętają jego liczne anegdoty i opowieści o rodzinnych Rybołach. Jeździliśmy wówczas w czasie wakacji do tej dalekiej (od Krakowa) podlaskiej wsi, aby sprawdzić, skąd pochodzi wybitny antropolog i jakie środowisko go uformowało. A on podczas prywatnych spotkań, podczas długich wieczornych biesiad nie wstydził się opowiadać, jak przysługiwał w cerkwi. Pięknie też śpiewał liturgiczne i ludowe pieśni religijne, oszałamiając nas swoją głęboką prawosławną duchowością. A historia Eliasza Klimowicza była dla niego przez całe życie jasnym, ciepłym płomieniem, prowadzącym przez trudne lata osobistego życia i pracy naukowej oraz pisarskiej. Nigdy nie dawał odczuć, że ma do tego szyderczy stosunek. Pawluczuk głęboko rozumiał lud, z którego wyszedł. I ten szacunek dla prawosławnej ekspresji religijnej przekazywał swoim studentom.
Trzeba przyznać rację Jerzemu Chmielewskiemu, że przeprowadzona przez niego kwerenda i wydobyte liczne fakty z życia Eliasza Klimowicza rzucają nowe światło na historię Wierszalina. Zasługa redaktora „Czasopisu” jest niewątpliwa i należy mu podziękować za ogromną i wytrwałą pracę. Kilkadziesiąt lat temu dotarcie do takiej liczby źródeł było prawie niemożliwe. Dlatego Wierszalin Pawluczuka i Wierszalin 2.0 Chmielewskiego są pracami komplementarnymi, pisanymi z różnych i odmiennych perspektyw.
Dzięki Chmielewskiemu dowiedziałem się np., że Klimowicz pochodził z mieszanej katolicko-prawosławnej rodziny. Wobec niechętnego, a nawet wrogiego stosunku administracji II RP do budowy cerkwi zdecydował się zmodyfikować nieco projekt świątyni – wprost nie określał budowli ani jako katolickiej, ani prawosławnej. Dowodem są znalezione przez autora książki dokumenty złożone w starostwie sokólskim wraz z rysunkami planowanego obiektu religijnego kultu. Główna świątynia zwieńczona jest „cebulą”, a planowana dzwonnica ma wygląd katolickiej wieży kościelnej. Zupełnie nieświadomie Prorok Ilja staje się więc propagatorem kresowego eklektyzmu czy nawet ekumenizmu.
Jerzy Chmielewski mocuje się w książce z epitetem „sekta” wobec środowiska skupionego wokół Proroka Ilji. Ale to nie Pawluczuk wprowadził to określenie. Sektą nazywali Proroka Ilję i jego współpracowników prawosławni już w latach 30. Studia socjologiczne nad wspólnotami religijnymi znają nie takie historie jak Eliasza z Grzybowszczyzny. Warto porównać ten konflikt z Podlasia z konfliktem, jaki wybuchł między duchownymi rzymskokatolickimi w Płocku i doprowadził do powstania Kościoła Mariawitów. Religioznawca, socjolog, antropolog bada materię sprawy, przybliżając emocje i wszystko to, co stanowi o niematerialnej stronie wiary. (…)
W książce przewija się też wątek napięć katolicko-prawosławnych. Zwłaszcza bolesna dla katolików i unitów czarna legenda o Andrzeju Boboli, tak często powielana na Podlasiu. Zwłaszcza twierdzenie, że usiłował on siłą nawracać prawosławnych na katolicyzm, świadczy o niezrozumieniu epoki. Unia brzeska to był akt polityczny, natomiast konwersje w wieku XVII i XVIII były czymś naturalnym i związanym bardziej z kwestiami prawno-majątkowymi. Dopiero agresywna polityka caratu uruchomiła w XIX wieku spiralę nieufności, gdyż Petersburg i Moskwa uznawały zachodnie chrześcijaństwo za heretyckie. Działalność Patriarchatu Moskiewskiego („Trzeci Rzym”) stanowiła w istocie część obudowy ideologicznej carskiego samodzierżawia.
Odrębną kwestią pozostaje błędna i chaotyczna polityka administracji II RP w odniesieniu do ludności prawosławnej w latach 30., która utrwaliła fałszywy obraz unii jako elementu polskiej polityki kolonizacyjnej. Przed zaborami ta sytuacja wyglądała jednak zupełnie odmiennie (zob. prace Natalii Jakowenko czy Henryka Litwina). Często w zapale polemicznym nie przyjmuje się także do wiadomości, że kościoły katolickie i protestanckie w II RP były traktowane na terenach „prawosławnych” jako naturalny sojusznik administracji państwowej nie w walce z religią, ale z powszechnym na tym obszarze „bolszewizmem i komunizmem”.
Opowieść Chmielewskiego odziera nieco mit z jego specyficznego klimatu, jakiego oczekują widzowie teatru. Zatem warto mieć na uwadze, że w teatrze nie jest istotne, „jak było”, tylko „jak sobie wyobrażano”. Podobnie jak w poezji nie szukamy kroniki zdarzeń, tylko rysujemy przestrzeń naszego świata wyobrażonego. Dlatego Wierszalin 2.0 Chmielewskiego nazwałbym podglądaniem aktorów w garderobie.
Dlaczego Podlasie jest tak fascynujące i pociągające? Dlaczego przyjeżdżają tu chętnie i tak licznie turyści z całego świata? Nie ma tu przecież wielkich jezior, gór, oszałamiających zamków i innych zabytków. Jest za to niepowtarzalna atmosfera. Na pograniczu świata realnego i nierealnego. Za to kochamy Podlasie, za to kochamy Wierszalin, za to cenimy tych, którzy to opisują.
Jerzy Chmielewski pracowicie odtworzył historię Wierszalina, sekwencje zdarzeń; kreśli postaci, przytacza dokumenty, opisuje krajobrazy i miejsca. Za to powinniśmy być mu wdzięczni. Mimo kilku drobnych zastrzeżeń uważam książkę Wierszalin 2.0 za bardzo cenną i godną polecenia. Warto przeczytać i zadumać się nad losem prostego i dobrego człowieka, podlaskiego chłopa o katolicko-prawosławnym rodowodzie, który, tęskniąc za Bogiem, na koniec budował Wierszalin, miejsce i mit, który na trwałe zostanie w krajobrazie Podlasia.
Mariusz Maszkiewicz
Przedruk z magazynu „Wszystko Co Najważniejsze” (https://wszystkoconajwazniejsze.pl, 17.04.2026)
Mariusz Maszkiewicz – polski socjolog, dyplomata, publicysta, działacz społeczny i gospodarczy. Ambasador RP w Białorusi (1998–2002) i Gruzji (2016–2024).











