
Siekirka stale była pełna. Ofiar donosów i „sabotażu” nie brakło. Ogromny gmach byłej cerkwi podzielono na dwie części: t. zw. parter i piętro.
W II oddziale na parterze osadzano za mniejsze przestępstwa: ktoś komuś coś ukradł, pobił „towarzysza” do nieprzytomności, złapany został na akcie homoseksualizmu lub t.p. Siedział dłużej czy krócej tutaj. Miał prawo na ubranie i pościel, tylko otrzymywał karną porcję żywnościową. Nazywał się to dolny „sztraf izolator”. Kara, oprócz karnej racji żywnościowej polegała na tym, że lokal ten ani latem, ani zimą nigdy nie był opalony, czyli była to kara mrozu. Rezultat chociażby nawet parutygodniowego tu pobytu – jasny.
Różnica zaś pomiędzy dołem i górą była ta „tylko”, że na górze więźniowie nie mieli prawa na pościel i rozebrani byli do bielizny, a raczej jej szmat. Pozatem zamiast szyb w dawnych oknach były druty kolczaste. Pobyt latem był tu zazwyczaj dłuższy, zimą krótszy, ale za to parę dni wystarczało, by nie ujrzeć już więcej świata.
Osadzano tu przeważnie niedoszłych uciekinierów i „politycznych”. Nie czuję dostatecznie sił, by opisać okrucieństw, jakie się tu działy, ale wątpię, by potrafił to uczynić i kto inny, bowiem są rzeczy, których żadne pióro nie opisze, a by je zrozumieć, trzeba przeżyć.
Jeżeli chcesz, Czytelniku, poznać i zrozumieć ten nieznany w żadnym kulturalnym narodzie rodzaj tortury, zapomnij na chwilę przynajmniej, że jesteś tym czym jesteś, że siedzisz w ciepłym ubraniu i w mniej lub więcej w ciepłym pokoju i wyobraź sobie, że oto jesteś tylko w jednej koszuli, siedzisz na nagich deskach lub cementowej podłodze, wśród grubych namarzniętych murów i kat twój (ciepło ubrany), aby jeszcze bardziej nad tobą się znęcać, pootwierał wszystkie okna. Rano dostałeś 400 gramów Bóg wie z czego zrobionego chleba i pół litra co prawda ciepłej, ale obrzydliwej lury, któreś dawno zjadł i teraz głód ci kiszki skręca.
Taki obraz ujrzałem w listopadzie 1927 roku, gdy na krótko przed zwolnieniem trafiłem na Siekirkę. Na pryczach na wpół nadzy leżeli przytuleni do siebie nieszczęśliwi skazańcy z wykrzywionymi od zimna twarzami, drżący od chłodu i głodu. Smutnymi oczami, bo z nich już słowa nikt wymówić nie mógł, błagali nowoprzybyłych o kawałek chleba, o jeszcze nieskostniałe od mrozu ciała nasze, by nieco sie nimi ogrzać.
Na widok strasznych męczarń tych nieszczęśników, do których zresztą i ja już należałem, w duszy mojej, w duszy syna biednego wieśniaka, zrodził się wówczas straszliwy bunt przeciw czerwonym katom, pełnym najwyrafinowańszego okrucieństwa, bez serca i litości. I za cóż karano tych nieszczęśników? Czy nastawali na życie czyje, czy dokonali zamachu, napadu rabunkowego lub puścili kogoś z dymem? Podła, ohydna kreatura jakiegoś szpicla zrobiła donos, najprawdopodobniej wyssany z brudnego palucha, gwoli przypodobania się i „podlizania” jakiemuś dygnitarzowi i – oto ofiara jego przewrotności musi straszliwie cierpieć. A jeżeli któryś z nich wzbraniał się pójścia na ciężkie roboty, to nie uczynił tego na pewno ze złej woli, ale dlatego tylko, że wyniszczone do ostatnich granic siły odmawiały mu posłuszeństwa.
O, piekielna sprawiedliwości bolszewickich satrapów, brutalną pięścią gnębiąca nieszczęsne ludy Rosji! Azali Bóg Wszechmogący nie wymierz wam Sprawiedliwości Swojej?!..
Ponieważ układanie się obok siebie nie dawało dostatecznego ciepła, bowiem ciało od góry i od dołu marzło, wynaleziono inny sposób ogrzewania się wzajemnego. Tworzono t. zw. sztable, a robiono to w ten sposób: na posadzce przykrytej jakimiś szmatami kładły się obok siebie cztery, pięć, sześć osób, zależnie od ilości więźniów; na nich w poprzek znowuż taka sama ilość, na tych trzeci rząd i czwarty. Ci, którzy byli w drugim i trzecim rzędzie, czuli się wówczas najlepiej, bo i mieli ciepło od góry i od dołu; leżący w pierwszym rzędzie marzli od dołu, ci zaś co byli w czwartym rzędzie, marzli od góry. Ale tu niesprawiedliwości nie było, to też po pewnym czasie sztabel się rozpadał i następowała zamiana miejsc tak, żeby każdy był i w środku, i od dołu, i na górze. Bywały jednak wypadki, że ci, co leżeli w środku zbytnio się nie śpieszyli i sztabla „rozbierać” nie chcieli. Wtedy przygnieceni na dole gryźli tych, co nad nimi leżeli i „porządek” szybko się robił…
W ten sposób ratowali się skazańcy przed okrutnym zimnem, siedząc tu czasami po kilka dni, a nawet tygodni. Wyjście stąd było: albo do szpitala, albo wprost na cmentarz. Do szpitala odsyłano tylko w wyjątkowych wypadkach nie ulegającej najmniejszej wątpliwości ciężkiej choroby i silnej gorączki. Zwykła np. anemia z wycieńczenia i głodu nie była brana pod uwagę i tym „nie zawracano sobie głowy”. Ale dziwne jest przywiązanie człowieka do życia, nawet i wówczas, gdy jest ono najpodlejsze! Katusze, jakie każdy z więźniów na Sołowkach cierpiał, zdawało się, dość już obrzydziły każdemu życie i nikt go cenić nie będzie. Tymczasem działo się wręcz odwrotnie. Poza desperackimi czynami słabszych duchowo jednostek, odbierających sobie życie w jakiś gwałtowny sposób, co się działo zawsze pod wpływem chwilowego podniecenia, ci, którym śmierć zaglądała już w oczy, nie chcieli umierać i we wszelki sposób szukali ratunku.
Działo się tak właśnie ze skazańcami Siekirki. Gdy wycieńczenie skazańca dochodziło do ostatnich już granic, i czuł, że dłużej nie wytrzyma, kaleczył się taki więzień w nadziei dostania się do szpitala. Kawałkiem szkła lub blachy przecinał sobie gardło, rękę czy nogę, a później, gdy postawiono tu żelazny piecyk (o czym piszę poniżej) opalał sobie narząd płciowy i utworzoną w ten sposób ranką symulował syfilis. Rezultat tego ostatniego wybiegu był później taki, że nie chciano leczyć nawet tych, którzy naprawdę byli na tę chorobę chorzy.
Dziennej liczby zgonów na Siekirce nie mogłem ustalić, gdyż nigdy nie udało mi się zajrzeć do ksiąg szpitalnych tego oddziału. Wiem tylko, że kierownik szpitala II oddziału, dokąd posyłano chorych z Siekirki, prosił o zbadanie powodów tego. Feldman zainteresowała się tą sprawą i po przeprowadzeniu badania wystosowała do naczelnika wydziału administracyjnego Waśkowa raport, w którym potwierdziła robienie przez więźniów sztabli i postawiła wniosek, jeżeli nie zlikwidowania Siekirki, to w każdym bądź razie znacznego złagodzenia tortur. A muszę dodać, że doktorowa Feldman to był dobry „typik”; jeżeli więć nawet tej sadystki nerwy nie wytrzymały, musiały sie tam dziać straszne rzeczy. Rezultat tych alarmów był taki, że wyłoniono komisję, która zbadała stan faktyczny Siekirki i usunęła okrutnego jej kata naczelnika IV oddziału Antikowa, mianując na to miejsce Kuczmę – człowieka bardziej ludzkiego. Nastąpiło znaczne złagodzenie warunków kary, ustawiono żelazny piecyk, w którym palono raz na dobę, co miało ten plus, że przynajmniej na zmianę mogli więźniowie nieco się ogrzać, bo o ogrzanie całej olbrzymiej sali mowy być nie mogło. Pozatem po apelu, na noc zaczęto wydawać więźniom płaszcze, co pozwalało więźniom na trochę lepszy, aczkolwiek daleki do dostatecznego, wypoczynek w nocy. Czyli innymi słowy czas trwania tortury mrozu z całej doby skrócono do dnia, bowiem w nocy piecyk się palił i płaszcz nagie ciało przykrywał. Przy tych warunkach przytuleni jeden do drugiego skazańcy jako tako mogli jeszcze wytrzymać.
Celem uzupełnienia tego obrazu muszę dodać, że po odbyciu kary Siekirki każdy taki więzień, jeżeli oczywiście wychodził stąd żywy, z reguły odsyłany był na roboty leśne. Czym one były, opowiem w następnym rozdziale. Tu tylko nadmienić chcę, że obok Siekirki była to najstraszniejsza mordownia ludzi.
(D. c. n.)
Franciszek Pietkiewicz
„Kurier Wileński” nr 38 (2280), 17 lutego 1932 r.











